نمایش مبدأ برای پرده‌خوانی

[[پرونده:نقالی_(1).jpg|جایگزین=پرده‌خوانی روز عاشورا در خراسان شمالی-نقالی عاشورا|بندانگشتی|<big>آیین پرده‌خوانی روز عاشورا؛ خراسان شمالی</big>]]
<big>'''پرده‌خوانی'''</big>؛ نوعی نقالی آیینی با تکیه بر تصاویر نقش‌بسته بر روی پرده‌ای بزرگ.<br>

پرده‌خوانی یا صورت‌خوانی، نوعی نمایش یا معرکه‌گیری آیینی است که پرده‌داری نیز نامیده می‌شود.<ref>همایونی، تعزیه و تعزیه‎خوانی، ۱۳۵۳ش، ص۲۸.</ref>  در این نمایش، یک نفر به نام «پرده‌خوان»، از روی تصاویر منقش بر روی یک پرده، معمولا واقعه‌ای تاریخی ـ مذهبی را با کلامی آهنگین روایت می‌کند. این هنر برآمده از نقالی و نقاشی مردمی، معمولا بر روایت سیرۀ اولیا و خیره‌سری اشقیا، باورهای مذهبی مردم و بزم و رزم اساطیر ایران، متمرکز است.<ref>عناصری، درآمدی بر نمایش و نیایش در ایران، ۱۳۶۶ش، ص۱۷۳؛ <br>
همایونی، تعزیه و تعزیه‎خوانی، ۱۳۵۳ش، ص۲۸.</ref>  پژوهشگران، پرده‌خوانی را از جمله هنرهای مردمی می‌دانند که در آن، تصاویر، زبان گشوده و همراه با پرده‌خوان به نقل روایت کمک می‌کنند.<ref>ناصربخت، «پرده‎های درویشی»،  ۱۳۷۷ش، ص۱۰۳.</ref>  داستان‌های اساطیری و مذهبی، توسط پرده‌خوان، به‌صورتی عامیانه‌تر بازگو شده<ref>شهریاری، کتاب نمایش، ج1، ۱۳۶۵ش، ص47.</ref>  و همین، موجب رواج این هنر و محبوبیت آن میان عوام بوده است. 
==مراحل پرده‌خوانی==
پرده‌خوانی دارای چند مرحله است: 1. پیش‌گفتار (پیش‌واقعه)؛ 2. مناجات؛ 3. منقبت‌خوانی؛ 4. بیان حرمت پرده؛ 5. خطبه؛ 6. قصه‌خوانی (حدیث‌گویی)؛ 7. شرح واقعه اصلی؛ 8. گریز زدن به مسائل روز؛ 9. نوحه و ندبه؛ 10. وعده؛ 11. دعا.<br>

در قسمت پیش‌گفتار، پرده‌خوان، با صوت و آهنگی همچون نوحه، به دعوت مردم می‌پردازد، مانند این بیت: <br>
{{آغاز نستعلیق}}
 {{شعر|نستعلیق}}
 {{ب|کنم چه چاره من بی‌نوای سرگردان|رسیده است مه ماتم ای عزاداران}}
 {{پایان شعر}}
 {{پایان نستعلیق}}  

پس از آن، پرده‌خوان با آوازی بلند، به خواندن مناجات مشغول می‌شود، مانند:<br>
{{آغاز نستعلیق}}
 {{شعر|نستعلیق}}
 {{ب|الا کریم احد، خالق زمین و زمان|منزه از همه عیبی و خالی از نقصان}}
 {{پایان شعر}}
 {{پایان نستعلیق}} 
{{آغاز نستعلیق}}
 {{شعر|نستعلیق}}
 {{ب|هزار دشمنم ار می‌کنند قصد هلاک|گرم تو دوستی از دشمنان ندارم باک}}
 {{پایان شعر}}
 {{پایان نستعلیق}} 
سپس، نوبت به منقبت‌خوانی می‌رسد و در این قسمت، پرده‌خوان به ذکر فضائل چهره‌های مقدس موجود در پرده می‌پردازد. در قسمت بعد، پرده‌خوان به بیان حرمت و عزت پرده پرداخته و اشعاری همچون بیت زیر را به زبان جاری می‌کند:<br>
{{آغاز نستعلیق}}
 {{شعر|نستعلیق}}
 {{ب|این پرده تا قیام قیامت به روزگار|بر پرده‌ی کل جهان دارد افتخار}}
 {{پایان شعر}}
 {{پایان نستعلیق}}  
پس از خطبه‌خوانی، نوبت به قصه‌خوانی می‌رسد که همان تشریحِ تصویر منقش بر روی پرده است و پرده‌خوان، گاهی، قصص مختلفی را به‌صورت فرعی، برای تکمیل و جذب مخاطبان خود بیان می‌کند. در نهایت، نوبت به شرح واقعه اصلی رسیده و پرده‌خوان، معمولا از این مطلع برای شروع قصه اصلی استفاده می‌کند: <br>
<br>
{{آغاز نستعلیق}}
 {{شعر|نستعلیق}}
 {{ب|گوش ده تا بر تو خوانم از وفا|قصه‌ای از عاشقان کربلا}}
 {{پایان شعر}}
 {{پایان نستعلیق}} 
پرده‌خوان، تلاش می‌کند تا در این میان، گریزی نیز به مسائل روز زده و قصه را مقبول‌تر جلوه دهد. در خلال این قصه‌گویی، گاهی نوحه‌هایی به‌منظور جذب رهگذران و گریاندن مخاطبان خوانده می‌شود. در پایان پرده‌خوانی، پرده‌خوان با دور زدن میان جمعیت و جمع کردن پول، به دعای مستمعان مشغول می‌شود.<ref>ناصربخت، «پرده‎های درویشی»،  ۱۳۷۷ش، ص۱۰۳-105؛ <br>
عناصری، درآمدی بر نمایش و نیایش در ایران، ۱۳۶۶ش، ص۱۷7-182.</ref>

==پیشینه پرده‌خوانی== 
برخی، پیشینۀ پرده‌خوانی را با نوعی «قوالی (نقالی همراه با موسیقی و آواز)» در دوران پیش از اسلام مرتبط دانسته‌اند. پس از ورود اسلام به ایران، این هنر، به‌دلیل محدود شدن موسیقی، به نوعی نقالی ملی ـ مذهبی تغییر شکل یافت. گروهی دیگر، قدمت پرده‌خوانی را به زمان نگارگری بر ظروف سفالی و شمایل‌های «سوگ سیاوش» دانسته و برخی نیز، ریشۀ این سنت را در هنر مانوی (نقاشی‌های مانی) دنبال کرده‌اند.<ref>آقاعباسی، دانشنامۀ نمایش ایرانی، ۱۳۹۱ش، ص۴۲.</ref><br>
  
در آثار برجای‌مانده از دوران صفویان، به پرده‌خوانی اشاره شده است. در تبریز، در مجالس عزاداری، از پرده‌های بزرگی که شمایلی بر روی آن‌ها کشیده شده بود، استفاده می‌کردند.<ref>بلوکباشی، «شمایل‎نگاری در حوزۀ هنرهای عامۀ ایران»، ۱۳۸۰ش، ص۴.</ref>  عده‌ای دیگر، به‌دلیل رسمی شدن مذهب تشیع در دوران صفویان، قدمت این هنر را به‌همین دوران نسبت می‌دهند.<ref>فناییان، هنر نمایش در ایران (تا سال ۱۳۵7ش)، ۱۳۸۶ش، ص۹.</ref>  همچنین در تاریخ، به استفاده‌ی شاه اسماعیل صفوی از هنر پرده‌خوانی، به‌منظور تهییج سپاه خود در جنگ در برابر [[قوم ازبک|ازبک‌ها]] اشاره شده است.<ref>عناصری، درآمدی بر نمایش و نیایش در ایران، ۱۳۶۶ش، ص175-176.</ref>  پژوهشگرانی این هنر را حلقه‌ی گذار از برگزاری مراسم عمومی عزاداری محرم در دوره صفویان به برگزاری نمایش مذهبی «تعزیه» در دوره قاجاریان دانسته‌اند.<ref>همایونی، تعزیه و تعزیه‎خوانی، ۱۳۵۳ش، ص30-32؛ <br>
ملک‌پور، سیر تحول مضامین در شبیه خوانی، 1366ش، ص54؛ <br>
غریب‌پور، «هنر مقدس صورت خوانی (=پرده خوانی)» 1378ش، ص64.</ref> <br>

تاریخ‌نویسان و پژوهشگران بر این باورند که در آغاز پرده‌خوانی، به موضوعات اساطیری و حماسی تعلق داشته و بعدها، بر وقایع مذهبی، تمرکز بیش‌تری یافته است.<ref>نصری‎ اشرفی، از آیین تا نمایش، ج2، ۱۳۹۱ش، ص702-703.</ref> در بسیاری از تکیه‌های معروف ایران از کاشی‌کاری‌های منقش به واقعه کربلا استفاده شده است. برای مثال، نقاشی کاشی‌کاری‌های تکیه معاون‌الملک در کرمانشاه، بازسازی دربار یزید در شام است که تصویر یزید را در جامه‌هایی جواهرنشان و در بین بساط عیش و طرب کشیده‌اند. در همین نقاشی، تصویر چهره‌های فرزندان امام علی و حضرت زهرا را به‌صورتی نورانی رسم کرده و از ذکر جزئیات آن، به‌منظور احترام، پرهیز کرده‌اند.<ref>شهریاری، کتاب نمایش، ج1، ۱۳۶۵ش، ص43-44.</ref>  
==پرده‌خوان== 
پرده‌خوانی، از انواع هنر نقالی است. کارآموز پرده‌خوانی پس از سپری کردن مراحل «نوچگی» (نوآموزی)، که اصطلاحاً در آن مدت، «بچه مرشد» نامیده می‌شود، به مرحلۀ «پختگی» می‌رسد و می‌تواند به خوانش تصاویر، همراه با سرگرم کردن مردم و نیز برقراری ارتباط وقایع با مسائل روزمرۀ آنها بپردازد.<ref>ناصربخت، «پرده‎های درویشی»،  ۱۳۷۷ش، ص۱۰۳؛ <br>
فناییان، هنر نمایش در ایران (تا سال ۱۳۵7ش)، ۱۳۸۶ش، ص۹.</ref><br>
  
گشاده‌رویی، چست و چالاک بودن، با نرمی و لطافت سخن گفتن و مدد طلبیدن از حاضران، ویژگی‌هایی است که پرده‌خوان را در جرگۀ معرکه‌گیران وارد می‌کند. پرده‌خوان باید از جان و دل مایه بگذارد تا روایت بر دل مخاطب بنشیند.ئهمچنین باید با صداقت از مردم پول طلب کند و به درویشان حاضر در جلسه نیز کمک کند.<ref>کاشفی، فتوت‎نامۀ سلطانی، ۱۳۵۰ش، ص۲۷۷-۲۷۸.</ref>

==ویژگی‌های پرده‌خوان==
برخی محققان، ویژگی‌های پرده‌خوان را به این صورت عنوان کرده‌اند: 1. آشنایی با هنر شمایل‌نگاری؛ 2. آشنایی با روایات و قصه‌ها؛ 3. آشنایی با جمعیت‌شناسی و مردم‌شناسی (چهره‌شناسی)؛ 4. داشتن صدای خوش و دلنشین؛ 5. درخواست شفاعت از اولیا (دعا)؛ 6. مهارت در تشریح صحنه‌های غم‌ناک؛ 7. مهارت در گریز زدن از وقایع اصلی و فرعی به یک‌دیگر؛ 8. موقعیت‌شناسی و مهارت در حاضرجوابی؛ 9. آشنایی با روش‌های معرفی چهره‌ها در پرده.<ref>ناصربخت، «پرده‎های درویشی»،  ۱۳۷۷ش، ص۱۰4-105.</ref><br>
  
پرده‌خوان‌های سید، از شال، عمامۀ سبز و نعلین استفاده می‌کنند. سایر پرده‌خوانان نیز پوشاکی معمول و متداول دارند و در زمستان‌ها نیز از عبای پشمین استفاده می‌کنند. عده‌ای از پرده‌خوان‌ها، لباسی همچون لباس دراویش بر تن می‌کنند. برای مثال، از تاج کهنۀ درویشی، پیراهن سفید بلند، مو و ریش بلند، انگشترهای نقره با نگین‌هایی از جنس عقیق و فیروزه، کشکول و امثال آن، بهره می‌گیرند. همچنین پرده‌خوان، باید از نوعی تعلیم یا ترکۀ بلند برای نشان دادن نقطۀ مورد نظر از پرده استفاده کند.<ref>عناصری، درآمدی بر نمایش و نیایش در ایران، ۱۳۶۶ش، ص174؛ <br>
عاشورپور، نمایش‌های ایرانی، ج4، ۱۳۸۹ش، ص382.</ref><br>
  
پرده‌خوان، چنان با مهارت به شرح و بسط حوادث می‌پردازد که تماشاگر، به آسانی خود را در آن حال و هوا تصور می‌کند.<ref>همایونی، تعزیه و تعزیه‎خوانی، ۱۳۵۳ش، ص28.</ref>  او، با بالا و پایین بردن صدای خود، به چهره‌های مختلف قصه، شخصیت بیش‌تری می‌بخشد.<ref>عناصری، درآمدی بر نمایش و نیایش در ایران، ۱۳۶۶ش، ص174-175.</ref>  
==پرده== 
پرده که ابزار اصلی پرده‌خوانی است، معمولا از جنس کرباس یا متقال بوده و ابعادی در حدود 1.5 تا 2 متر در 3 متر دارند و روی آن را نیز با پرده‌ای سفید با همین ابعاد می‌پوشانند. برخی، این پرده‌های منقش را نقاشی قهوه‌خانه‌ای،<ref>حسن‎بیگی، تهران قدیم، ۱۳۶۶ش، ص۳۴۱؛ <br>
بلوکباشی، «شمایل‎نگاری در حوزۀ هنرهای عامۀ ایران»، ۱۳۸۰ش، ص97.</ref>  خیالی‌سازی و پرده‌های درویشی نیز می‌گویند.<ref>آقاعباسی، دانشنامۀ نمایش ایرانی، ۱۳۹۱ش، ص۴۲؛ <br>
شهریاری، کتاب نمایش، ج1، ۱۳۶۵ش، ص43-44؛ <br>
ملک‌پور، سیر تحول مضامین در شبیه خوانی، 1366ش، ص135؛ <br>
همایونی، تعزیه و تعزیه‎خوانی، ۱۳۵۳ش، ص28؛ <br>
حسن‎بیگی، تهران قدیم، ۱۳۶۶ش، ص۳۴۱.</ref>  رنگ‌آمیزی این نقاشی‌ها، بنابر اعتقاد نقاش آن، گویای نفرتی سخت از اشقیا و محبتی عمیق نسبت به خاندان پیامبر است. چهرۀ اشقیا، معمولا به‌صورتی کریه، زشت و ناهنجار، خنده‌های آن‌ها بی‌رمق، پیشانی‌های آن‌ها کوتاه، سبیل‌هایی آویزان و نگاهی بی‌شرم، ترسیم می‌شوند. قانون پرسپکتیو (ژرف‌نمایی) در هنر نقاشی این نوع از پرده‌ها رعایت نشده و شخصیت اصلی، بزرگ‌تر از همه رسم می‌شود. 
==مضامین به‌کار رفته در پرده== 
مضامینی چون پل صراط، صحرای محشر، امام حسین، شهادت، آمدن بشیر و آوردن خبر از فاطمه صغری به امام حسین، حضور درویش، سقا، حضور حوریان و ملائک بهشتی در صحنه شهادت، شمایل ذوالجناح، داستان جوانمرد قصاب، داستان ضمانت آهو توسط امام رضا، داستن عاق والدین، کاروان شام، زندان هارون‌الرشید، محبس امام کاظم، زنجیر امام زین‌العابدین، مالک دوزخ، عید غدیر، عید قربان، بازار شام، تخت یزید و بهشت و جهنم، بر روی این نوع از پرده‌ها، رسم می‌شوند.<ref>عناصری، درآمدی بر نمایش و نیایش در ایران، ۱۳۶۶ش، ص93 و 175.</ref><br>
==پانویس==
{{پانویس}}  
==منابع== 
*آقاعباسی، یدالله، دانشنامۀ نمایش ایرانی، تهران، قطره، ۱۳۹۱ش.
*بلوکباشی، علی، «شمایل‎نگاری در حوزۀ هنرهای عامۀ ایران»، تهران، کتاب ماه هنر، شماره 31-32، ۱۳۸۰ش.
*حسن‎بیگی، محمد‌رضا، تهران قدیم، تهران، ققنوس، ۱۳۶۶ش.
*شهریاری، خسرو، کتاب نمایش، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۵ش.
*عاشورپور، صادق، نمایش‌های ایرانی، تهران، سوره مهر، ۱۳۸۹ش.
*عناصری، جابر، درآمدی بر نمایش و نیایش در ایران، تهران، جهاد دانشگاهی، ۱۳۶۶ش.
*غریب‌پور، بهروز، «هنر مقدس صورت خوانی (=پرده خوانی)» تهران، فصلنامه هنر، دوره جدید، شماره 40، 1378ش.
*کاشفی، حسین، فتوت‎نامۀ سلطانی، به‎تحقیق محمدجعفر محجوب، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۵۰ش.
*فناییان، تاج‌بخش، هنر نمایش در ایران (تا سال ۱۳۵7ش)، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۸۶ش.
*ملک‌پور، جمشید، سیر تحول مضامین در شبیه خوانی، تهران، جهاد دانشگاهی، 1366ش.
*ناصربخت، محمدحسین، «پرده‎های درویشی»، تهران، فصل‌نامۀ هنر، شماره 35، ۱۳۷۷ش.
*نصری‎ اشرفی، جهانگیر و شیرزادی آهو‌دشتی، عباس، از آیین تا نمایش، تهران، آرون، ۱۳۹۱ش.
*همایونی، صادق، تعزیه و تعزیه‎خوانی، تهران، [بی‌نا]، ۱۳۵۳ش.