نمایش مبدأ برای پیش‌نویس:باب‌المندب

'''{{درشت|باب‌المندب؛}}''' آبراهه‌ای هم‌مرز با یمن و جیبوتی در جنوب دریای سرخ.

باب‌المندب آبراهی است که خلیج عدن را به دریای سرخ و از طریق کانال سوئز به مدیترانه متصل می‌کند. این تنگه با عبور حدود ۹درصد از تجارت جهانی نفت، کوتاه‌ترین و اقتصادی‌ترین مسیر بین آسیا و اروپا محسوب می‌شود. یمن به‌دلیل موقعیت جغرافیایی و اشراف بر تنگه باب‌المندب، توانسته است بر این آبراه کنترل داشته باشد. در آذرماه ۱۴۰۲ش انصارالله یمن در حمایت از غزه با راهبرد مسدودسازی انتخابی و حملات موشکی و پهپادی، عبور برخی کشتی‌ها از جمله اسرائیل، آمریکا و انگلیس را محدود کرد و هزینه‌های کشتیرانی را افزایش داد.

== معرفی ==
تنگه باب‌المندب در جنوب دریای سرخ واقع شده و خلیج عدن را به دریای سرخ متصل می‌کند. در شمال‌شرقی، باب‌المندب با یمن و در جنوب‌غربی با جیبوتی و اریتره هم‌مرز است. عرض تنگه باب‌المندب در باریک‌ترین نقطه حدود ۲۶ کیلومتر و طول آن تقریباً ۷۰ کیلومتر تخمین زده می‌شود. این تنگه به دو کانال تقسیم می‌شود؛ کانال غربی دکةالمیعون با عرض ۲۶ کیلومتر و عمق ۳۱۰ متر و کانال شرقی تنگهٔ اسکندر که ۳٫۲ کیلومتر عرض و ۳۰ متر عمق دارد.<ref>[https://irlip.um.ac.ir/article_46082.html فتحی و همکاران، «مطالعه و تبیین نگاه راهبردی چین به تنگه باب‌المندب»، 1403ش، ص309؛]</ref>

از لحاظ جغرافیایی، باب‌المندب به‌عنوان دروازهٔ ورودی به دریای سرخ و در ادامه به کانال سوئز عمل می‌کند. هر کشتی‌ای که از اقیانوس هند قصد عبور به‌سمت مدیترانه را داشته باشد، باید از این تنگه عبور کند. مختصات جغرافیایی آن ۱۲ درجه و ۳۵ دقیقه شمالی و ۴۳ درجه و ۲۰ دقیقه شرقی است.<ref>[https://irlip.um.ac.ir/article_46082.html فتحی و همکاران، «مطالعه و تبیین نگاه راهبردی چین به تنگه باب‌المندب»، 1403ش، ص309؛][https://www.isna.ir/news/1405011004552/تنگه-باب-المندب-کجاست-و-چه-اهمیتی-دارد «تنگه باب المندب کجاست و چه اهمیتی دارد؟»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>

== نام‌گذاری ==
نام باب‌المندب از افسانه‌ای عربی به‌معنای «دروازهٔ اشک» یا «دروازهٔ حیاط شیون» گرفته شده است.<ref>[https://irlip.um.ac.ir/article_46082.html فتحی و همکاران، «مطالعه و تبیین نگاه راهبردی چین به تنگه باب‌المندب»، 1403ش، ص309.]</ref> برخی محققان نیز به‌دلیل پرخطر بودن این گذرگاه، باب‌المندب را «دروازهٔ ندبه» ترجمه کرده‌اند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/227024/باب-المندب گنجی، «باب‌المندب»، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref>

== پیشینه ==
قدیمی‌ترین اسناد مربوط به باب‌المندب، دو کتیبه سبایی از سدهٔ ششم میلادی هستند که به درگیری پادشاه سبا با حبشیان اشاره دارند. در این کتیبه‌ها از «سلت مدبن» یاد شده که تاریخ‌نگاران احتمال می‌دهند به‌معنای «سلسلة المنداب» است و ممکن است به زنجیری اشاره داشته باشد که برای جلوگیری از عبور حبشیان در تنگه کشیده شده بود. بسیاری از جغرافی‌دانان و مورخان اسلامی در آثار خود به مندب اشاره کرده‌اند. «المندب» بندری در غرب تنگه باب‌المندب بوده که نام خود را به تنگه داده است. این بندر همان «اُکلیس» دوران باستان است که امروزه به شیخ سعید معروف است.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/227024/باب-المندب گنجی، «باب‌المندب»، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref>

باب‌المندب از گذشته به‌عنوان گذرگاهی کلیدی در مسیر تجاری بین دریای مدیترانه و اقیانوس هند شناخته می‌شده است. در دوران باستان، بازرگانان مصر باستان و کاشفان از این مسیر برای ارتباط با سرزمین‌های دوردست استفاده می‌کردند و حتی اسکندر مقدونی دستور داد تا ناوگان یونانی از دریای سرخ عبور کرده و از طریق باب‌المندب به اقیانوس هند راه یابد. همچنین تمدن‌هایی مانند ایرانیان، رومیان و اعراب به‌طور مستقیم در این منطقه حضور فعال داشتند. پس از افتتاح کانال سوئز در سال ۱۸۶۹م، مسیر مستقیمی بین دریای سرخ و مدیترانه ایجاد شد و از آن زمان کشورهایی همچون بریتانیا، فرانسه، ایتالیا، آمریکا و اتحاد جماهیر شوروی برای کنترل این تنگه با یکدیگر رقابت کردند.<ref>[https://irlip.um.ac.ir/article_46082.html فتحی و همکاران، «مطالعه و تبیین نگاه راهبردی چین به تنگه باب‌المندب»، 1403ش، ص310.]</ref>

== اهمیت ==
'''اهمیت راهبردی''': این تنگه کوتاه‌ترین و مستقیم‌ترین مسیر تجاری میان مدیترانه، اقیانوس هند و شرق آسیا است که اروپا، آفریقا و آسیا را به یکدیگر متصل می‌کند. عبور از این آبراه در امتداد کانال سوئز، مسافت میان بنادر آسیایی و اروپایی را تا حدود دوسوم کاهش می‌دهد.<ref>[https://irlip.um.ac.ir/article_46082.html فتحی و همکاران، «مطالعه و تبیین نگاه راهبردی چین به تنگه باب‌المندب»، 1403ش، ص309-310.]</ref> کشورهای حاشیهٔ دریای سرخ همچون اردن، یمن، اتیوپی، سودان، سومالی، جیبوتی و اریتره برای دسترسی به آب‌های آزاد و اقیانوس‌ها، وابستگی حیاتی به این آبراه دارند. تنگه‌های هرمز، باب‌المندب و کانال سوئز تأثیر متقابل و پیوسته‌ای بر یکدیگر دارند؛ به‌طوری که بسیاری از کشتی‌های خروجی از هرمز به‌مقصد اروپا، باید از باب‌المندب عبور کنند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1836626/اهمیت-تنگه-باب-المندب-در-تفکر-ژیواکونومی-بازیگران-منطقه-ای-و-فرامنطقه-ای وریج کاظمی، «اهمیت تنگه باب‌المندب در تفکر ژئواکونومی بازیگران منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای»، 1400ش، ص35.]</ref>

'''اهمیت اقتصادی:''' از جمله محموله‌هایی که از باب‌المندب عبور می‌کنند؛ شامل نفت خام و گاز طبیعی مایع، لوازم الکترونیکی، وسایل نقلیه و منسوجات، کالاهایی چون گندم، برنج، شکر و چای و قطعات یدکی صنعتی یا اجزای فناوری پیشرفته است.<ref>[https://www.dpiq.ir/article_228557.html رنجبر حیدری و همکاران، «کریدور باب المندب و دیپلماسی قدرت جدید در غرب آسیا»، ۱۴۰۴ش، ص۱۵۶-۱۵۵.]</ref> در مجموع، حدود ۹درصد از کل تجارت دریایی نفت جهان از این تنگه عبور می‌کند. بر اساس آمار سال ۲۰۲۰م، روزانه نزدیک به ۶٫۲ میلیون بشکه نفت خام، میعانات گازی و فرآورده‌های پالایشی از این مسیر به‌سمت اروپا، آمریکا و آسیا جریان داشته است.<ref>[https://irlip.um.ac.ir/article_46082.html فتحی و همکاران، «مطالعه و تبیین نگاه راهبردی چین به تنگه باب‌المندب»، 1403ش، ص310.]</ref> ایران، عراق و کویت از باب‌المندب، کانال سوئز و خط‌لوله سومد برای ترانزیت و صادرات نفت خود به بازارهای غربی استفاده می‌کنند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1836626/اهمیت-تنگه-باب-المندب-در-تفکر-ژیواکونومی-بازیگران-منطقه-ای-و-فرامنطقه-ای وریج کاظمی، «اهمیت تنگه باب‌المندب در تفکر ژئواکونومی بازیگران منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای»، 1400ش، ص35.]</ref> عرض و عمق مناسب تنگه، امکان عبور کشتی‌ها و نفت‌کش‌های غول‌پیکر را فراهم کرده است. تقریباً تمامی تجارت دریایی میان اروپا و آسیا، با ارزشی بالغ بر ۷۰۰ میلیارد دلار در سال، از این مسیر انجام می‌شود.<ref>[https://irlip.um.ac.ir/article_46082.html فتحی و همکاران، «مطالعه و تبیین نگاه راهبردی چین به تنگه باب‌المندب»، 1403ش، ص309-310.]</ref>

== چالش‌های امنیتی ==
=== کانون‌های تهدید در باب‌المندب ===
امنیت این آبراه تحت تأثیر سه منبع اصلی تهدید قرار دارد:

۱. '''جنگ عربستان و یمن:''' ائتلاف تحت رهبری عربستان سعودی و امارات متحده عربی در ۲۰۱۵م، با هدف بازگرداندن دولت رسمی به صنعا و مهار نفوذ انصارالله آغاز شد؛ اما برآورد اولیه مبنی بر پیروزی سریع، با یک جنگ ۸ ساله مواجه شد. این جنگ، با وجود بحران انسانی شامل صدها هزار تلفات و میلیون‌ها آواره در یمن، منجر به عقب‌نشینی و تسلیم انصارالله نشد. در مقابل، انصارالله با ارتقای توان بازدارندگی خود، از وضعیت تدافعی به حالت تهاجمی تغییر موضع داده و با هدف قرار دادن زیرساخت‌های حیاتی و شریان‌های اقتصادی دو کشور، هزینه‌های جنگ را برای ائتلاف افزایش داد<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6057838/جنگ-یمن-در-سال-گذشته-توقف-غیررسمی-جنگ-بدون-دستاورد-نظامی-معتبر «جنگ یمن در سال گذشته؛ توقف غیررسمی جنگ بدون دستاورد نظامی معتبر»، خبرگزاری مهر.]</ref>و هزینه‌های اقتصادی و نظامی برای رقبای فرامنطقه‌ای از جمله آمریکا و اسرائیل از طریق مختل‌سازی کشتیرانی تحمیل کرد و از باب‌المندب به‌عنوان اهرمی برای حفظ دستاوردها و مقابله با فشارهای بین‌المللی استفاده کرد.<ref>[https://www.dpiq.ir/article_228557.html رنجبر حیدری و همکاران، «کریدور باب المندب و دیپلماسی قدرت جدید در غرب آسیا»، ۱۴۰۴ش، ص۱۵۵.]</ref>

۲. '''جرائم و دزدی دریایی''': تهدیدات ناشی از گروه‌های مسلح و دزدان دریایی به‌ویژه از سواحل سومالی که همچنان به‌صورت موردی فعال هستند؛ مانند توقیف یک کشتی ماهیگیری ایرانی در مارس ۲۰۲۴م.

۳. '''رقابت قدرت‌های بزرگ:''' تمرکز پایگاه‌های نظامی کشورهایی مانند آمریکا، چین، فرانسه و امارات در منطقه به ویژه اطراف جیبوتی، این آبراه را به عرصه رقابت ژئوپلیتیک تبدیل کرده و احتمال تبدیل شدن کشتی‌های تجاری به اهداف جانبی یا تحت تأثیر تنش‌ها را افزایش داده است.<ref>[https://www.dpiq.ir/article_228557.html رنجبر حیدری و همکاران، «کریدور باب المندب و دیپلماسی قدرت جدید در غرب آسیا»، ۱۴۰۴ش، ص۱۵۷-۱۵۸.]</ref>

=== پیامدهای ناامنی در تنگه باب‌المندب ===
ناامنی در این تنگه، پیامدهایی در دو حوزه اصلی دارد:

۱. '''اقتصادی و لجستیکی:''' بسیاری از کشتی‌ها مجبور به تغییر مسیر به دور آفریقا شده‌اند که منجر به افزایش زمان سفر ۱۰ تا ۱۵ روز، مصرف سوخت بیشتر، حق بیمه بالاتر و هزینه‌های امنیتی اضافی می‌شود. کالاهای فاسدشدنی مانند مواد غذایی و دارو نیز ممکن است به‌دلیل تأخیرهای طولانی از بین بروند.

۲. '''خطرات جانی و روانی:''' خدمه در معرض خطر مستقیم حملات پهپادی، موشکی و آدم‌ربایی قرار دارند. استرس ناشی از عبور از یک منطقه جنگی منجر به خستگی روانی شده و برخی شرکت‌های کشتیرانی از پذیرش مأموریت‌های عبوری از این منطقه خودداری می‌کنند. شرکت‌های بزرگ بیمهٔ دریایی، این منطقه را منطقهٔ پرخطر اعلام کرده‌اند. بر اساس برآوردها احتمال وقوع حادثه در هر عبور بیش از ۱درصد است که در اوج درگیری‌ها افزایش می‌یابد.<ref>[https://www.dpiq.ir/article_228557.html رنجبر حیدری و همکاران، «کریدور باب المندب و دیپلماسی قدرت جدید در غرب آسیا»، ۱۴۰۴ش، ص۱۵۷-۱۵۸.]</ref>

== کنترل باب‌المندب ==
=== مدیریت باب‌المندب ===
موقعیت جغرافیایی جزیرهٔ پریم در تنگه باب‌المندب، یمن را دارای موقعیت برتر در نظارت و اشراف بر باب‌المندب نسبت به سایر کشورها کرده است. طبق حقوق بین‌الملل دریاها، آب‌های سرزمینی هر کشور تا فاصله ۱۲ مایلی از سواحل آن محاسبه می‌شود؛ این قاعده به‌معنای آن است که بخش عمده‌ای از باب‌المندب در حوزهٔ آب‌های سرزمینی یمن قرار می‌گیرد. با این حال، تلاش‌های قدرت‌های بزرگ جهانی برای بین‌المللی کردن گذرگاه‌های آبی استراتژیک، منجر به کاهش حقوق انحصاری کشورهای مشرف بر تنگه‌ها، از جمله یمن، در باب‌المندب شده است. این امر، دامنهٔ اختیارات عملیاتی و حقوق حاکمیتی یمن بر این آبراه را محدود کرده است.<ref>[https://www.irthink.com/اهمیت-ژئوپلتیکی-تنگه-باب-المندب-و-تاثی/ زواری، «اهمیت ژئوپلتیکی تنگه باب المندب و تأثیر آن بر امنیت اقتصادی رژیم صهیونیستی»، وب‌سایت اندیشکده روابط بین‌الملل.]</ref>

=== بستن باب‌المندب ===
یمن کنترل بخش‌هایی از باب‌المندب را در اختیار دارد که می‌تواند از ورود کشتی‌های اسرائیلی به بنادر این رژیم ممانعت کند.<ref>[https://www.irthink.com/اهمیت-ژئوپلتیکی-تنگه-باب-المندب-و-تاثی/ زواری، «اهمیت ژئوپلتیکی تنگه باب المندب و تأثیر آن بر امنیت اقتصادی رژیم صهیونیستی»، وب‌سایت اندیشکده روابط بین‌الملل.]</ref> در آذرماه ۱۴۰۲ش، انصارالله یمن با هدف حمایت از مردم غزه و وارد کردن ضربهٔ اقتصادی به رژیم صهیونیستی، از راهبرد مسدودسازی انتخابی در باب‌المندب استفاده کرد. این گروه ابتدا عبور کشتی‌های عازم بنادر سرزمین‌های اشغالی را ممنوع کرد. با حمایت نظامی آمریکا و انگلیس از اسرائیل، عبور کشتی‌های این دو کشور نیز به لیست ممنوعهٔ یمنی‌ها اضافه شد. این سیاست بنادر اسرائیل را در آستانه تعطیلی قرار داد و به اقتصاد این رژیم آسیب جدی وارد کرد. حملات نظامی متقابل توسط آمریکا، انگلیس و اسرائیل نیز نتوانست مانع از اعمال این محدودیت‌ها شده و امنیت مسیرهای تجاری مورد نظر یمن را به حالت عادی بازگرداند.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6508923/بستن-تنگه-هرمز-با-الگوی-یمن «بستن تنگه هرمز با الگوی یمن»، خبرگزاری مهر.]</ref>

=== نحوه بستن باب‌المندب ===
کارشناسان معتقدند که انصارالله یمن به‌دلیل فقدان ناوگان جنگی، امکان بستن فیزیکی و محاصرهٔ کامل باب‌المندب را ندارد. در مقابل، حضور ناوهای جنگی ایالات متحده، فرانسه و متحدان غربی در منطقه نیز با هدف تضمین آزادی کشتیرانی و جلوگیری از هرگونه انسداد این آبراه صورت می‌گیرد. با این وجود، انصارالله توانسته است با حملات موشکی و پهپادی، اختلالی راهبردی در این مسیر ایجاد کند. اقدامات آن‌ها ناامنی ایجاد کرده و منجر به افزایش چشمگیر هزینه‌های بیمه، سوخت و عملیات برای کشتیرانی بین‌المللی شده است. استراتژی انصارالله نه بر انسداد کامل، بلکه بر تحمیل هزینه‌های گزاف امنیتی متمرکز است.<ref>[https://www.rouydad24.ir/fa/news/357414/تنگه-باب‌المندب-در-دست-کیست «تنگه باب‌المندب در دست کیست؟»، وب‌سایت رویداد24.]</ref>

=== تهدید به بستن باب‌المندب در جنگ رمضان ===
انصارالله یمن، به نمایندگی از دولت صنعا، در [[جنگ رمضان]] به آمریکا هشدار داد و تهدید کرد که باب‌المندب را خواهد بست؛ به‌طوری که هیچ‌کس قادر به بازگشایی آن نخواهد بود. پیش‌تر نیز سخنگوی نیروهای مسلح یمن در مورد مداخله نظامی علیه متجاوزان در باب‌المندب هشدار داده بود. باب‌المندب همزمان با تنش‌ها در تنگه هرمز اهمیت بیشتری پیدا کرده و برخی رسانه‌ها آن را «هرمز ۲» نامیده‌اند. ایران با کنترل همزمان تنگه‌های هرمز و باب‌المندب، می‌تواند جریان انرژی و مسیرهای تجاری جهانی را تحت تأثیر قرار دهد.<ref>[https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1405/01/31/3570374/برگ-برنده-باب-المندب «برگ برنده باب‌المندب»، خبرگزاری تسنیم.]</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
{{آغاز منابع}}
* «برگ برنده باب‌المندب»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۳۱ فروردین ۱۴۰۵ش.
* «بستن تنگه هرمز با الگوی یمن»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲ تیر ۱۴۰۴ش.
* «تنگه باب‌المندب در دست کیست؟»، وب‌سایت رویداد۲۴، تاریخ درج مطلب: ۳ دی ۱۴۰۲ش.
* «تنگه باب المندب کجاست و چه اهمیتی دارد؟»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۰ فروردین ۱۴۰۵ش.
* «جنگ یمن در سال گذشته؛ توقف غیررسمی جنگ بدون دستاورد نظامی معتبر»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۵ فروردین ۱۴۰۳ش.
* رنجبر حیدری، وحید و همکاران، «کریدور باب المندب و دیپلماسی قدرت جدید در غرب آسیا»، فصلنامهٔ تعاملات دیپلماتیک، سال سوم، شمارهٔ ۹، بهار ۱۴۰۴ش.
* زواری، سید عبدالمجید، «اهمیت ژئوپلتیکی تنگه باب المندب و تأثیر آن بر امنیت اقتصادی رژیم صهیونیستی»، وب‌سایت اندیشکده روابط بین‌الملل، تاریخ درج مطلب: ۱۰ بهمن ۱۴۰۲ش.
* فتحی، محمدجواد و همکاران، «مطالعه و تبیین نگاه راهبردی چین به تنگه باب‌المندب»، پژوهش‌نامه ایرانی سیاست بین‌الملل، سال ۱۳، شمارهٔ ۲۵، پاییز و زمستان ۱۴۰۳ش.
* گنجی، محمدحسن، «باب‌المندب»، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۶ دی ۱۳۹۸ش.
* وریج کاظمی، مریم، «اهمیت تنگه باب‌المندب در تفکر ژئواکونومی بازیگران منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای»، جغرافیا و روابط انسانی، شمارهٔ ۱۵، زمستان ۱۴۰۰ش.
{{پایان منابع}}