نمایش مبدأ برای سوزن‌دوزی بلوچی

'''بلوچ‌دوزی؛''' دوخت انواع نقوش بلوچ‌دوزی روی پارچه و لباس.

سوزن‌دوزی بلوچی (بلوچ‌دوزی)، هنری اصیل با ریشه‌هایی که به دوران پیش از اسلام بازمی‌گردد، در ادوار [[ایلخانی]]، [[تیموری]] و [[صفویه|صفوی]] به بلوغ هنری رسید. امروزه گسترهٔ این هنر از مرزهای [[ایران]] فراتر رفته و علاوه بر استان‌های خراسان، کرمان و هرمزگان، در بخش‌هایی از کشورهای [[پاکستان]]، [[افغانستان]] و [[هندوستان]] نیز رواج دارد. این هنر با دارا بودن حدود ۷۰ نوع طرح متمایز، بر روی اقلام کاربردی نظیر لباس‌های زنانه، کوسن، [[سجاده]] و پرده نقش می‌بندد. در سال‌های اخیر، بلوچ‌دوزی به یک بستر قوی اشتغال‌زایی تبدیل شده و تولید و فروش محصولات آن، منبع درآمد اصلی برخی از خانواده‌ها است.

== تعریف بلوچ‌دوزی ==
بلوچ‌دوزی صورت برجسته‌ای از هنرهای سنتی است که در استان [[سیستان]] و [[بلوچستان]] رواج دارد.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص52.]</ref> این هنر کاملاً به‌صورت دستی و بدون ماشین‌آلات انجام می‌گیرد که همین امر به کاهش مصرف انرژی و آلودگی کمک می‌کند. تولیدات [[سوزن‌دوزی]] به‌دلیل این‌که به‌روش دستی انجام می‌شود از کیفیت و مقاومت بالایی برخوردار است.<ref>[https://www.diyareayyar.ir/نگاهی-به-هنر-سوزندوزی-بلوچی-و-نقش-آن-د/?print=1 محمودخواه، «نگاهی به هنر سوزن‌دوزی بلوچی و نقش آن در مد پایدار»، پایگاه خبری و تحلیلی دیار عیار.]</ref>

== تاریخچه ==
مطالعات باستان‌شناسی نشان می‌دهد که اطلاعات دقیقی از تاریخچهٔ سوزن‌دوزی [[قوم بلوچ]] در دسترس نیست؛ اما آثار کشف شده روی سفال‌های قرن ۵ و ۶ قبل از میلاد از شباهت نقوش هندسی سفالینه‌ها با سوزن‌دوزی بلوچ خبر می‌دهد. همچنین نقوش بلوچ‌دوزی شباهت و نزدیکی خاصی به سنگ‌نگاره‌های پیش از اسلام و به قوم اسلاوها دارد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/7239/نحول-کاربرد-و-تزیین-در-سوزن-دوزی-بلوچ-و-ترکمن-به-شیوه-سنتی-و-مدرن خاموشی، تحول کاربرد تزیین در سوزن‌دوزی بلوچ و ترکمن، 1387ش، ص73.]</ref> اگرچه قدمت بلوچ‌دوزی براساس این اسناد به قبل از [[اسلام]] برمی‌گردد؛ اما سابقهٔ رودوزی‌ها و تزیینات لباس‌های بلوچی به دوران مادها اشاره دارد. هنر بلوچ‌دوزی در [[دوره مغول|دورهٔ مغول]] گسترش پیدا کرده و در دورهٔ ایلخانی، تیموری و صفویه به اوج خود رسیده است. برخی منابع سابقهٔ سوزن‌دوزی بلوچ را با صنعت تولید [[ابریشم]] یکسان می‌دانند؛ چراکه پرورش [[کرم ابریشم]] در بلوچستان رایج بوده و تجارت آن رونق داشته است.<ref>[https://rajshomar.birjand.ac.ir/article_1416.html کشاورز و دیگران، «نقوش هندسی در سوزن‌دوزی بلوچ»، 1399ش، ص127.]</ref>

== گسترهٔ جغرافیایی ==
سوزن‌دوزی بلوچی در یک منطقهٔ بزرگ جغرافیایی از قدیم مورد استفادهٔ مردم بوده است. این مناطق شامل سیستان و بلوچستان ایران، بخش‌هایی از خراسان (به‌ویژه قسمت جنوبی آن)، بخش‌هایی از استان کرمان و هرمزگان و کشورهایی نظیر پاکستان، هندوستان و افغانستان است که به‌دلیل تشابه‌های فرهنگی و ریشه‌های مشترک قومی، از لباس‌های بلوچ‌دوزی استفاده مشترک دارند.<ref>[https://rajshomar.birjand.ac.ir/article_1416.html کشاورز و دیگران، «نقوش هندسی در سوزن‌دوزی بلوچ»، 1399ش، ص127.]</ref>

مهم‌ترین مراکز تولید سوزن‌دوزی بلوچی، ایرندگان، اسپکه، سیب‌سوران، سورمیج، سراوان، شهر یانچ، کلگان، فنوج، هریدوک، محمدآباد، مارندگان، بمپور، اسماعیل‌آباد و [[زاهدان]] است.<ref>یاوری، آشنایی با هنرهای سنتی ایران (3)، 1390ش، ص36.</ref> مشهورترین نمونه‌های سوزن‌دوزی، تولیدات مناطق دامُن، بَمپور، قاسم‌آباد، سراوان، لاشار، اسپکه، قصرقند، هَریدوک، نیک‌شهر، نکوچ ایران‌شهر، چانف شهرستان نیک‌شهر و آهوران است.<ref>رنج‌دوست، تاریخ لباس ایران، 1387ش، ص244.</ref>

== کاربرد بلوچ‌دوزی ==
بلوچ‌دوزی روی لباس گاه به‌صورت جداگانه روی تکه‌پارچه‌ای دوخته و سپس به لباس متصل می‌شود. زنان بلوچی در شهرهای سراوان، خاش و میرجاوه از این روش استفاده می‌کنند. اما در جنوب استان بلوچستان و شهرهای مکران، ایران‌شهر، راسک، چابهار، سرباز و قصرقند بلوچ‌دوزی را مستقیم روی پارچهٔ لباس انجام می‌دهند.<ref>ریگی و کاویانی‌پویا، دایرةالمعارف بلوچ‌دوزی و سایر ملل، 1396ش، ص29.</ref> از شیوه‌های دوخت بلوچ‌دوزی می‌توان به رودوزی برای انتقال طرح روی پارچه، پردوزی (ظریف‌دوزی)، پَلیواردوزی که اغلب برای پشتی و بالشت به‌کار می‌رود، گراف‌دوزی (افغانی‌دوزی)، [[آیینه‌دوزی]] و پیت‌دوزی (نوارهایی که به پارچه متصل شده و روی آن گلدوزی می‌شود) اشاره کرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/253180/هنر-سوزن-دوزی-زنان-بلوچ دکالی و دکالی، «هنر سوزن‌دوزی زنان بلوچ»، 1385ش، ص98.]</ref>

شش قطعه از لباس زنان بلوچی که شامل «زی» (پیش‌سینه)، پندول (قسمت کمر تا پای پیراهن)، سرآستین‌های پیراهن و سرپاچه‌های شلوار است، با هنر بلوچی‌دوزی، سوزن‌دوزی می‌شود.<ref>انصاری، آشنایی با فرهنگ عامه و اقوام ایرانی، 1392ش، 134.</ref> از بلوچ‌دوزی برای تولید محصولاتی چون [[پرده]]، کوسن، سجاده، [[سفره‌عقد]] و موارد دیگر نیز استفاده می‌شود.<ref>محمودزهی، آیین‌ها، باورها و فرهنگ مردم بلوچستان، 1392ش، ص52.</ref>

== تقسیم‌بندی سوزن‌دوزی بلوچ ==
سوزن‌دوزی بلوچ از نظر نوع و سطح کار به‌صورت‌های پرکار، میان‌کار و کم‌کار دیده می‌شود. در نوع پرکار، تمام سطح پارچه، در نوع میان‌کار، قسمت قابل توجهی از پارچه و در نوع کم‌کار تنها فواصل بین طرح‌ها سوزن‌دوزی می‌شود.<ref>محمودزهی، آیین‌ها، باورها و فرهنگ مردم بلوچستان، 1392ش، ص57.</ref> در نوع پرکار از پارچه‌های ریزبافت و در نوع کم‌کار از پارچه‌های درشت‌بافت استفاده می‌شود که هر سه نوع این سوزن‌دوزی‌ها به سه دستهٔ کاربردی، تزیینی و تولیدی یا سفارشی تقسیم‌بندی می‌شوند:<ref>انصاری، آشنایی با فرهنگ عامه و اقوام ایرانی، 1392ش، 134.</ref>
{| class="wikitable"
|'''نوع سوزن‌دوزی'''
|'''توضیحات'''
|'''کاربردها و ویژگی‌ها'''
|-
|'''کاربردی'''
|جزء اصلی لباس زنان بلوچ، به‌کار رفته در لبه آستین و سرپاچه شلوار.
|برای افزایش دوام و جلوگیری از ساییده شدن؛ نقش حفاظتی و عملی.
|-
|'''تزئینی'''
|اغلب در میان زنان شهرنشین با وضعیت مالی خوب مشاهده می‌شود.
|مانند قبای بلوچی، پرده و پشتی سوزن‌دوزی‌شده؛ تمرکز بر زیبایی و زینت.
|-
|'''تولیدی یا سفارشی'''
|با گسترش شهرنشینی و تقاضای قومیت‌های داخلی و خارجی رونق یافته است.
|نمونه‌های فراوان در بازارهای ایران؛ جنبه تولیدی باعث کاهش ظرافت و اصالت می‌شود.<ref>[https://ganj.irandoc.ac.ir/viewer/39cac3054301f7ac53d5dbf95ce16fb9 صادقی، «بررسی نقوش سوزن‌دوزی بلوچ و بازآفرینی آن‌ها در دکوراسیون داخلی»، 1394ش، ص31 و 32.]</ref>
|}

== انواع نقوش سوزن‌دوزی ==
بلوچ‌دوزی حدود ۷۰ نقش‌مایه دارد که براساس [[هنر سنتی ایران|هنرهای سنتی ایران]] طبقه‌بندی شده و به‌صورت تجریدی و با اشکال شکسته و هندسی دیده می‌شوند.<ref>رنج‌دوست، تاریخ لباس ایران، 1387ش، ص244.</ref> این نقوش شامل نقوش انسانی، جانوری، گیاهی، زیورآلات و اشیاء و نقوشی برگرفته از مکان‌ها و اشیاء مصرفی زندگی هستند که از طبیعت منطقه الهام گرفته و واقعیت زندگی مردم بلوچ و اعتقادات و باورهای آنان را بدون استفاده از طرح و نقشه روی پارچه به‌تصویر می‌کشند:<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص52.]</ref>

=== نقوش انسانی ===
نقوش انسانی در سوزن‌دوزی بلوچ به‌ندرت دیده می‌شود. این نقوش شبیه انسان نیستند؛ اما به‌دلیل برخی نشانه‌هایی که در آن یادآور انسان است، به این نام معروف هستند.<ref>[https://civilica.com/doc/695926/ مبارکی و مبارکی، بررسی و تحلیل رنگ و فرم در نقوش اصیل سوزن‌دوزی پرکار بلوچستان، 1395ش، ص4.]</ref> 
{| class="wikitable"
|'''نام نقش'''
|'''توصیف ساختار و عناصر هندسی نقش'''
|'''کاربرد و ویژگی'''
|-
|'''تِلِنگَک'''
|نقش یک لوزی با دو خط مورب که با فاصلۀ کوتاه و شبیه به عدد هشت به‌یکدیگر متصل شده‌اند.
|حاشیۀ لباس و مرزبندی میان دو نقش مختلف.
|-
|'''دَحتوک دَس بِ سَر'''
|نقشی  با سه لوزی در مرکز که روی یک پایه به‌دنبال یکدیگر تکرار  می‌شوند و به‌همراه دوزائدۀ Lمانند به‌صورت قرینه در دو طرف نقش.
|اغلب در حاشیۀ لباس.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص60.]</ref>
|-
|'''سَروک'''
|نقشی با یک محور مرکزی و دو زائدۀ Lشکل به‌صورت قرینه در دو طرف آن.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/414545/%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%B2%D8%A7%D8%B9-%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B2%DB%8C%D8%A8%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%87%D9%86%D8%B1-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%86%D9%85%D9%88%D9%86%D9%87-%D9%85%D9%88%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%D8%B3%D9%88%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86 کشاورز و جوادی، «انتزاع نمادین در زیباشناسی هنر بلوچستان (نمونۀ موردی: سوزن‌دوزی بلوچ)»، 1398ش، ص12.]</ref>
|به‌صورت  متوالی و در رنگ‌های مختلف در حاشیۀ لباس.
|-
|'''عاشق‌ومعشوق'''
|نقش یک چندضلعی با حالت کلی فرم بدن انسان.
|اغلب  در حاشیۀ لباس.
|-
|'''گورچَم'''
|از تکرار متوالی لوزی‌هایی به‌وجود آمده که در مرکز آن دایره‌های کوچکی قرار  دارد.
|یادآور چشم‌های باز و بسته است و به‌صورت نوار برای جدا کردن نقش‌ها در لباس و اطراف آینه برای تزیین کاربرد دارد.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص61.]</ref>
|-
|'''قلب'''
|نقش یک  لوزی در مرکز با چهار قلب در اطراف آن.
|یادآور  عبارت «دل پیام‌آور دل است» می‌باشد که اغلب  در حاشیۀ لباس کاربرد دارد.<ref>کشاورز، بتل گنج و بلوچی زبان گالوار: 6243 ضرب‌المثل بلوچی، 1393ش، ص400.</ref>
|}

=== نقوش جانوری ===
نقوش جانوری به دو دستهٔ انتزاعی و واقع‌گرایانه تقسیم می‌شوند و برگرفته از حیواناتی است که در منطقهٔ بلوچستان قرار دارد.<ref>[https://rajshomar.birjand.ac.ir/article_1416.html کشاورز و دیگران، «نقوش هندسی در سوزن‌دوزی بلوچ»، 1399ش، ص129.]</ref>
{| class="wikitable"
|'''نام نقش'''
|'''توصیف ساختار و عناصر هندسی نقش'''
|'''کاربرد و ویژگی'''
|-
|'''بز'''
|نقشی  واقع‌گرایانه از بز است.
|در  تزیین وسایل خانه، کوسن، پرده و تزیین لباس کاربرد دارد.
|-
|'''پروانه'''
|نقشی جدید و واقع‌گرایانه از پروانه و به دور از فضاهای هندسی  است.
|به‌صورت متوالی و با رنگ‌های مختلف روی لباس تزیین می‌شود.
|-
|'''مُرگءُچورگ'''
|نقش یک  لوزی در مرکز با چهار لوزی کوچک‌تر در چهار رأس آن. درون لوزی‌ها علامت ضربدر طراحی شده و روی هریک از رأس‌های لوزی‌های کوچک‌تر مثلث‌های  کوچکی دیده می‌شود.
|به‌معنی مرغ و جوجه است که در تزیین لباس کاربرد دارد.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص63.]</ref>
|-
|'''مُرگ پانچ'''
|نقشی شبیه عدد هفت است که یک فلش از مرکز به‌سمت بالا طراحی شده و  پایین آن نیز لوزی کوچکی قرار دارد.
|به معنی پای مرغ است که در تزیین لباس و منسوجات پارچه‌ای کاربرد دارد.<ref>آذرلی، فرهنگ کوچک پارسی-بلوچی، بلوچی-پارسی، 1394ش، ص160.</ref>
|-
|'''بال مُرگ'''
|نقش یک  محور مرکزی با چهار لوزی روی آن و علامتی+ در پایین را نشان می‌دهد. از  اطراف لوزی‌های اول زائده‌های Lمانند و از اطراف لوزی‌های دوم زائده‌های دندانه‌دار از دو طرف به‌صورت قرینه خارج شده‌اند.
|پرنده‌ای با بال‌های باز را نشان می‌دهد که در تزیین لباس کاربرد دارد.
|-
|'''بال کبوتر'''
|یک لوزی با دایره‌ای کوچک در مرکز است و روی هریک از رأس‌های لوزی یک چندضلعی با سه  زاویۀ تیز که فواصل بین آن‌‌ها با خطی به‌سوی بیرون مشخص شده است.
|این نقش حالتی از مرغان دریایی در حال پرواز است که این مدل دوخت بیشتر در مناطق  لاشار، نیک‌شهر و چابهار کاربرد دارد.
|-
|'''پنجه پلنگ'''
|این نقش شامل یک لوزی است که اطراف آن با زائده‌های «L» مانند پر شده و روی هریک از رأس‌های  آن یک لوزی کوچک قرار دارد.
|این نقش قدیمی از فرم پنجه‌های گربه‌سان‌ها الهام گرفته شده که به‌صورت یک گل کامل  یا نیمه در حاشیۀ لباس دوخته می‌شود.<sup><ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص63 و 64.]</ref></sup>
|-
|'''پادگورَبک'''
|نقشی  با چهار مستطیل باریک است که از تقاطع آن‌ها یک لوزی در مرکز به‌وجود  آورده است.
|این نقش ردپایی از گربه‌های کوچک را نشان می‌دهد که بیشتر در حاشیۀ لباس کاربرد دارد.<sup><ref>ریگی و کاویانی‌پویا، دایرةالمعارف بلوچ‌دوزی و سایر ملل، 1396ش، ص138.</ref></sup>
|-
|'''گوش‌گربه'''
|یک لوزی اصلی با مربعی درون آن و یک لوزی کوچک درون مربع که از تقاطع رأس‌های لوزی  با اضلاع مربع، چهار مثلث به‌وجود آمده است.
|از  نقوش قدیمی که اغلب در حاشیۀ لباس به‌کار می‌رود.
|-
|'''کانت گاومیش'''
|یک  لوزی اصلی که بر رأس‌های بالا و پایین آن نقش‌هایی شبیه سر قوچ قرار دارد. بر  رأس‌های کناری، دو لوزی کوچک طراحی شده و زائده‌های Lمانند فاصلۀ بین اشکال را پر می‌کند.
|نمادی  از نیرومندی مردان بلوچ را نشان می‌دهد که به‌صورت‌های مختلف در لباس کاربرد  دارد.
|-
|'''کَل سیه مار'''
|تکرار  متوالی خطوط L روی یک  خط صاف.
|این  نقش حرکت بدن مار را روی شن‌های بیابان نشان می‌دهد.<sup><ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص65.]</ref></sup>
|-
|'''زومک'''
|نقش یک  لوزی در مرکز را نشان می‌دهد که روی هریک از رأس‌های آن دو زائدۀ  Lمانند به‌شکل  قرینه قرار دارد که میان آن نیز لوزی کوچکی قرار گرفته است.
|در  قسمت‌های مختلف لباس کاربرد دارد.<sup><ref>آذرلی، فرهنگ کوچک پارسی-بلوچی، بلوچی-پارسی، 1394ش، ص130.</ref></sup>
|-
|'''کِنارِ پادَک'''
|طرح یک  لوزی با دایره‌ای درون آن را نشان می‌دهد که از اطراف لوزی خطوطی منشعب شبیه پای  حشره به بیرون طراحی شده است.
|در  قسمت‌های مختلف لباس ازجمله پیش‌سینه دوخته می‌شود.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص66.]</ref>
|}

=== نقوش گیاهی ===
سوزن‌دوزان بلوچی با قرار دادن اشکال هندسی چون مربع، مستطیل، مثلث و لوزی، نقوش مختلفی از گل و گیاه را خلق می‌کنند.<ref>قاسمی و دیگران، «ساختار صوری نقوش صوری نقوش طبیعی در سوزن‌دوزی زنان بلوچ (با تأکید بر نمونه‌های شهرستان سراوان)»، 1392ش، ص67.</ref>
{| class="wikitable"
|'''نام نقش'''
|'''توصیف ساختار و عناصر هندسی نقش'''
|'''کاربرد و ویژگی'''
|-
|'''مِرچُک'''
|نقشی طبیعت‌گرا از یک لوزی کوچک با گوشه‌های گرد است.
|اغلب در تکمیل نقش‌های دیگر به‌کار می‌رود.
|-
|'''گل چهار برگی'''
|از چهار لوزی کشیده و نزدیک به‌هم تشکیل شده است.
|از تکرار متوالی آن در حاشیۀ لباس به‌همراه غنچه‌های گل سوزن‌دوزی می‌شود.
|-
|'''گل هشت برگی'''
|شکل کامل‌شدۀ گل چهار برگی که از هشت لوزی کشیده و

نزدیک هم تشکیل شده است.
|اغلب در حاشیۀ لباس کاربرد دارد.
|-
|'''گل لاله'''
|گلی به‌شکل لوزی است که وسط آن لوزی کوچک‌تری قرار دارد. برگ‌های این لوزی  از مستطیل‌های مورب تشکیل شده است.
|این دوخت در مناطق ایرندگان (خاش) و بمپور کاربرد دارد.
|-
|'''بورُک'''
|بورک، از یک لوزی تشکیل شده که از هر چهار رأس آن خطوطی منشعب خارج شده‌اند.  در انتهای هریک از خطوط دایره‌های کوچکی دیده می‌شود.
|در زبان بلوچی به‌معنای شکوفه‌هایی است که میوه نمی‌دهند.
|-
|'''گل سرخ (گل سُهر)'''
|نقشی که از علامت + حجیم تشکیل شده که از چهارگوشۀ آن مثلث‌هایی به‌داخل  برگشته‌اند.
|متعلق به شمال بلوچستان است.
|-
|'''کَلَمپُرَک'''
|نقش علامت ضربدری است که مرکز آن دایرۀ کوچکی قرار دراد.
|در زبان بلوچی به‌معنای گل میخک است.
|-
|'''سَبزو'''
|مثلث مشبکی است که روی رأس آن یک مثلث و روی هریک از ساق‌های آن لوزی  کوچکی قرار دارد.
|نماد بهار است که در قسمت‌های مختلف لباس سوزن‌دوزی می‌شود.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص69 و 70.]</ref>
|}

=== نقوش جانوری_گیاهی ===
{| class="wikitable"
|+
|'''نام نقش'''
|'''توصیف ساختار و عناصر هندسی نقش'''
|'''کاربرد و ویژگی'''
|-
|'''هُشتِردُمَک \ مَچ و پیچ'''
|از تکرار پی‌درپی علامت «>» به‌وجود آمده است.
|از اصلی‌ترین نقش‌های مکمل بلوچی است که در برخی مناطق با نام دُم شیر و  در چابهار
به‌نام ماهی معروف است. در نیک‌شهر و قصرقند و سرباز که درخت نخل بیشتری دارد، به مچ و پیچ معروف است.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص72.]</ref>
|-
|'''بُته\ دِلکَش دَس مَرَس'''
|نمای کلی نقش لوزی است که ساقه، برگ و غنچۀ گل را نشان می‌دهد.
|هنرمندان بلوچی این نقش را شکل تکامل‌یافته‌ای از دحتوک دس ب سر می‌دانند که در بخش‌های مختلف لباس کاربرد دارد.<ref>جهاندیده، فرهنگ بلوچی-فارسی، 1396ش، ص1153.</ref>
|}

=== نقوش جمادی ===
بانوی بلوچ در سوزن‌دوزی علاوه‌بر جانداران از نقوش بی‌جان نیز استفاده می‌کند که بیشتر به‌صورت انتزاعی است.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص72.]</ref> 

==== نقوش برگرفته از زیورآلات ====
{| class="wikitable"
|+
|'''نام نقش'''
|'''توصیف ساختار و عناصر هندسی نقش'''
|'''کاربرد و ویژگی'''
|-
|'''چُلومُک'''
|نقشی بایک مربع کوچک در مرکز است که روی هریک از اضلاع آن نقشی شبیه عدد هفت دوخته می‌شود.
|در زبان بلوچی به‌معنی گوشواره است. چراکه زنان این منطقه به زیورآلات اهمیت زیادی می‌دهند و نشانه‌هایی از آن را در سوزن‌دوزی به‌کار می‌گیرند.
|-
|'''گِروهِل'''
|نقشی شبیه عدد هفت است که بین آن یک لوزی و روی رأس‌های بالایی آن سه لوزی قرار دارد.
|این نقش به‌صورت مشبک و با الهام از زیورآلات زنان سوزن‌دوزی می‌شود.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص73.]</ref>
|}

==== نقوش برگرفته از مکان‌ها و اشیاء مصرفی زندگی ====
{| class="wikitable"
|'''نام نقش'''
|'''توصیف ساختار و عناصر هندسی نقش'''
|'''کاربرد و ویژگی'''
|-
|'''جالَر\پت'''
|شامل خطوط  عمودی و فشرده‌ای است که بین دو خط افقی محصور شده‌اند.
|در رنگ‌های  مختلف در حاشیۀ لباس کاربرد دارد، یادآور حصارها و نرده‌های چوبی برای محافظت از  دام است.
|-
|'''کَش\چکن'''
|خطی باریک  است که با خطوط کوتاه، موازی و بدون فاصله دوخته می‌شود. در نقش چکن این خطوط به‌صورت  زنجیره دیده می‌شود.
|نقش قدیمی  که در حاشیۀ لباس کاربرد دارد و یادآور حصارهای چوبی است.
|-
|'''شیرازه'''
|نقشی شبیه  جالر با دوخت‌های فشرده و نزدیک‌به‌هم که در بالای آن مثلث‌های کوچکی دوخته می‌شود.
|اغلب در  حاشیۀ لباس کاربرد دارد.
|-
|'''دارُک'''
|نقشی شبیه  جالر و شیرازه که خطوط با فاصلۀ بیشتری نسبت به‌هم قرار دارند.
|نشان‌دهندۀ  حصارهای محافظ برای دام‌های عشایر است که در حاشیۀ لباس سوزن‌دوزی می‌شود.
|-
|'''مِحراب تِک'''
|نقش مثلث  مشبکی است که روی رأس بالا و هریک از ساق‌های آن یک لوزی قرار گرفته است.
|شبیه محراب  است که در قسمت‌های مختلف لباس به‌کار می‌رود.
|-
|'''کوچکُک'''
|نقشی با  چهار لوزی به به لوزی کوچکتر مرکزی متصل است.
|این نقش  در ایرندگان به‌معنی کنج و گوشه است که به‌فضای زیستگاه مردم بلوچ اشاره دارد.
|-
|'''کلاهی چَگَن \ زه'''
|دوخت متوالی  از زنجیرۀ باریک است.
|در حاشیۀ  لباس و کادربندی نقوش کاربرد دارد و به‌معنی جایی است که آب چشم از آن جاری می‌شود.
|-
|'''پیکان'''
|نقش یک  خط افق مرکزی و دو خط اریب در بالا و پایین آن است.
|نماد قدرت و جنگاوری است که از تکرار آن به‌صورت نوار برای مشخص کردن مرز بین نقوش استفاده  می‌شود.
|-
|'''لَندِروک، درنجوک'''
|نقشی شبیه  علامت W است که  روی زاویۀ مرکزی آن عدد هفت قرار دارد.
|در جنوب  بلوچستان به‌علت شباهتی که به لنگر کشتی دارد به لندروک و در شمال استان به درنجوک  معروف است.
|-
|'''لُنجوک'''
|نقشی با  خطوط مستطیل‌شکلی است که میان دو مربع کوچک روی اضلاع لوزی قرار گرفته‌اند.
|در قسمت پیش‌سینۀ لباس سوزن‌دوزی می‌شود.
|-
|'''هَشاس\بُن‌تاس'''
|نقش یک  لوزی است که از هریک از اضلاع آن خطوطی به‌سمت مرکز بافاصله‌ای کم دوخته می‌شود.
|دوخت این نقش در قسمت پیش‌سینه و حاشیۀ لباس کاربرد دارد.
|-
|'''مقراضک (مگرازک)'''
|نقشی شبیه  قیچی با دهانۀ باز است.
|از تکرار متوالی آن در حاشیۀ لباس دوخته می‌شود.
|-
|'''بَتَنوک'''
|نقشی با  پنج مربع کوچک است که به‌شکل + کنار هم چسبیده‌اند.
|این نقش در منطقۀ سراوان رایج است و اغلب در حاشیۀ لباس دوخته می‌شود.<ref>[https://qjik.atu.ac.ir/article_15876.html میرزایی و مافی‌تبار،«تحلیل و طبقه‌بندی موضوعی انواع نقش در سوزن‌دوزی بلوچ بر اساس اسلوب هنرهای سنتی»،1402ش، ص77-74.]</ref>
|}

== مواد و ابزار در سوزن‌دوزی بلوچ ==
ابزار کار سوزن‌دوزی بلوچ شامل سوزن، انگشتانه، پارچه و نخ است. سوزن در زبان بلوچی به سُوچِن معروف است که نوع و اندازهٔ آن به دوخت و پارچهٔ آن بستگی دارد. سوزن‌دوزان ماهر برای محافظت از انگشت خود از انگشتانه یا شستی استفاده می‌کنند.<ref>[https://ganj.irandoc.ac.ir/viewer/39cac3054301f7ac53d5dbf95ce16fb9 صادقی، «بررسی نقوش سوزن‌دوزی بلوچ و بازآفرینی آن‌ها در دکوراسیون داخلی»، 1394ش، ص26.]</ref> عمدهٔ پارچه‌هایی که برای بلوچ‌دوزی به‌کار برده می‌شود، از جنس [[کتان]]، [[ابریشم]] و [[زربافت]] است.<ref>[https://38392266.khabarban.com/ «اشتغال‌زایی بیش از 500 بانوی فنوجی با سوزن‌دوزی»، خبرگزاری مهر.]</ref> درگذشته برای دوخت سوزن‌دوزی بلوچ از نخ طبیعی ابریشم استفاده می‌شد اما امروزه نخ‌های [[ابریشم مصنوعی]] و [[کاموا|کامواهای]] ظریف جایگزین [[الیاف]] طبیعی شدند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/253180/هنر-سوزن-دوزی-زنان-بلوچ دکالی و دکالی، «هنر سوزن‌دوزی زنان بلوچ»، 1385ش، ص98.]</ref> رنگ نخ‌ها نیز محدود و شامل جگری تیره، سفید، سیاه، سبز و آبی با رعایت اصول و قواعد خاص آن است.<ref>[https://38392266.khabarban.com/ «اشتغال‌زایی بیش از 500 بانوی فنوجی با سوزن‌دوزی»، خبرگزاری مهر.]</ref>

== کارکرد اقتصادی ==
هنر سوزن‌دوزی بلوچ، که به عنوان بلوچ‌دوزی نیز شناخته می‌شود، نه تنها یک صنعت، بلکه [[میراثی فرهنگی]] است که ریشه‌های عمیق آن توسط زنان بلوچ سینه به سینه منتقل شده و از مادران و مادربزرگان به [[ارث]] رسیده است. این بانوان توانمند، علاوه بر ایفای نقش‌ در [[خانه‌داری]] و یاری‌رسانی به مردان در امور دامداری و کشاورزی، مسئولیت زنده‌

نگه داشتن مهارت‌های چندگانه‌ای از جمله: سوزن‌دوزی‌های پیچیده، [[سکه‌دوزی]]، [[گلیم]] و [[قالی‌بافی]] و [[حصیربافی]] را نیز بر عهده دارند. تولید و فروش این محصولات، منبع اصلی امرار معاش بسیاری از خانواده‌ها در مناطق محلی و شهری است و سرمایه‌گذاری‌های قابل توجهی از سوی فعالان اقتصادی و اجتماعی در این حوزه صورت پذیرفته است.<ref>[https://38392266.khabarban.com/ «اشتغال‌زایی بیش از 500 بانوی فنوجی با سوزن‌دوزی»، خبرگزاری مهر.]</ref> 

== ایرانشهر؛ پایتخت بلوچ‌دوزی ==
بلوچ‌دوزی در بیشتر شهرهای سیستان و بلوچستان وجود دارد اما [[ایرانشهر]] به‌دلیل تعداد کارگاه‌های بیشتر، کیفیت سوزن‌دوزی و روش‌های دوخت مختلف به‌عنوان شهر ملی سوزن‌دوزی انتخاب شده است.<ref>[https://38392266.khabarban.com/ «اشتغال‌زایی بیش از 500 بانوی فنوجی با سوزن‌دوزی»، خبرگزاری مهر.]</ref> امروزه بلوچ‌دوزی مهر اصالت [[یونسکو]] را دریافت کرده و علاوه‌بر ارزش جهانی، فرصت شغلی برای مردمان استان به‌ویژه در روستاها فراهم کرده است.<ref>[https://www.irna.ir/news/85940314/سوزن-دوزی-زنان-سیستان-و-بلوچستان-از-میراث-مادری-تا-برند-جهانی «سوزن‌دوزی زنان سیستان و بلوچستان؛ از میراث مادری تا برند جهانی»، خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا).]</ref>

[[مهتاب نوروزی]] از چهره‌های سرشناس سوزن‌دوزی در ایرانشهر که شهرتی جهانی دارد، نقش زیادی در ملی شدن این شهر دارد.<ref>[https://38392266.khabarban.com/ «اشتغال‌زایی بیش از 500 بانوی فنوجی با سوزن‌دوزی»، خبرگزاری مهر.]</ref>

== پیشنهادات لازم جهت افزایش اشتغال‌زایی ==
به‌منظور افزایش میزان اشتغال‌زایی [[زنان بلوچ]] در حوزه سوزن‌دوزی و تقویت اقتصاد منطقه، راهکارهایی ارائه شده است، از جمله:

# تعیین و پرداخت حقوق ثابت ماهانه به سوزن‌دوزان فعال.
# تضمین خرید محصولات تولیدی توسط نهادهای ذی‌ربط با قیمتی منصفانه.
# برپایی بازارچه‌های دائمی [[صنایع‌دستی]] در شهرهای استان.
# واگذاری غرفه‌های فروش در این بازارچه‌ها به هنرمندان برجسته.
# برگزاری دوره‌های آموزشی متمرکز بر [[بازاریابی آنلاین]] محصولات.
# برگزاری کلاس‌های آموزشی با محوریت طراحی خلاقانه و توسعه تنوع محصولات.
# تمرکز بر توسعه تنوع محصولات از نظر کاربرد، بسته‌بندی و شیوه‌های بازاریابی.
# برگزاری نمایشگاه‌های متعدد محصولات در شهرهای مختلف.
# حمایت از سوزن‌دوزان توانمند برای حضور در نمایشگاه‌های داخلی و خارجی.
# تأمین هزینه‌های سفر و اسکان این هنرمندان توسط نهادهای مسئول.
# اعمال نظارت مؤثر دولت بر بازار صنایع‌دستی.
# تمرکز ویژه بر تسهیل و افزایش صادرات محصولات سوزن‌دوزی شده.<ref>[https://journals.ut.ac.ir/article_90070.html آویشی و دیگران، «نقش صنایع دستی بر میزان اشتغال‌زایی بانوان بلوچ و پیشبرد اقتصاد منطقه (مطالعه موردی: سوزن‌دوزی شهرستان ایرانشهر)»، 1402ش، ص77 و 78.]</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

== منابع ==
* آذرلی، غلامرضا، فرهنگ کوچک پارسی-بلوچی، بلوچی-پارسی، تهران، بهجت، ۱۳۹۴ش.
* آویشی، نگار و دیگران، «نقش صنایع دستی بر میزان اشتغال‌زایی بانوان بلوچ و پیشبرد اقتصاد منطقه (مطالعه موردی: سوزن‌دوزی شهرستان ایرانشهر)»، فصلنامهٔ پژوهش‌های ایران‌شناسی، شمارهٔ ۳، پاییز ۱۴۰۲ش.
* «اشتغال‌زایی بیش از ۵۰۰ بانوی فنوجی با سوزن‌دوزی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۵ مرداد ۱۴۰۲ش.
* جهاندیده، عبدالغفور، فرهنگ بلوچی-فارسی، ۱۳۹۶ش، تهران، معین.
* خاموشی، زهرا، «تحول کاربرد تزیین در سوزن‌دوزی بلوچ و ترکمن»، فصلنامهٔ هنر اسلامی، شمارهٔ ۸، ۱۳۸۷ش.
* دکالی، زیور و دکالی، زینب، «هنر سوزن‌دوزی زنان بلوچ»، فصلنامهٔ فرهنگ مردم، شمارل17،  ۱۳۸۵ش.
* رنج‌دوست، شبنم، تاریخ لباس ایران، تهران، جمال‌هنر، ۱۳۸۷ش.
* ریگی، زهرا و کاویانی‌پویا، بهرام، دایرةالمعارف بلوچ‌دوزی و سایر ملل، زاهدان، کریم کاویانی‌پویا، ۱۳۹۶ش.
* «سوزن‌دوزی زنان سیستان و بلوچستان؛ از میراث مادری تا برند جهانی»، خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا)، تاریخ درج مطلب: ۲۶ شهریور ۱۴۰۴ش.
* صادقی، حکیمه، «بررسی نقوش سوزن‌دوزی بلوچ و بازآفرینی آن‌ها در دکوراسیون داخلی»، کارشناسی ارشد، دانشکدهٔ هنر دانشگاه الزهرا (س)، شهریور ۱۳۹۴ش.
* قاسمی، مرضیه و دیگران، «ساختار صوری نقوش صوری نقوش طبیعی در سوزن‌دوزی زنان بلوچ (با تأکید بر نمونه‌های شهرستان سراوان)»، فصلنامهٔ علمی نگره، شمارۀ 27، ۱۳۹۲ش.
* کشاورز، بخش‌رسول، بتل گنج و بلوچی‌زبان گالوار: ۶۲۴۳ ضرب‌المثل بلوچی، قم، سرزمین سبز، ۱۳۹۳ش.
* کشاورز، گلناز و دیگران، «نقوش هندسی در سوزن‌دوزی بلوچ»، دو فصلنامهٔ علمی رجشمار، شماره۱، بهار و تابستان ۱۳۹۹ش.
* کشاورز، گلناز و جوادی، شهره، «انتزاع نمادین در زیباشناسی هنر بلوچستان (نمونهٔ موردی: سوزن‌دوزی بلوچ)»، نشریهٔ علمی وزارت علوم، شماره۷۹، ۱۳۹۸ش.
* مبارکی، سیاوش و مبارکی، داریوش، «بررسی و تحلیل رنگ و فرم در نقوش اصیل سوزن‌دوزی پرکار بلوچستان»، نخستین همایش رودوزی‌های استان سیستان و بلوچستان، ۱۳۹۵ش.
* محمودخواه، مریم، «نگاهی به هنر سوزن‌دوزی بلوچی و نقش آن در مد پایدار»، پایگاه خبری و تحلیلی دیار عیار، تاریخ درج مطلب: ۲ دی ۱۴۰۳ش.
* محمودزهی، موسی، آیین‌ها، باورها و فرهنگ مردم بلوچستان، تهران، آبنوس، ۱۳۹۲ش.
* یاوری، حسین و دیگران، آشنایی با هنرهای سنتی ایران (۳)، تهران، آذر، ۱۳۹۰ش.