نمایش مبدأ برای ممقان‌دوزی

[[پرونده:ممقان دوزی -8.png|بندانگشتی]]
'''<big>ممقان‌دوزی</big>'''؛ گونه‌ای از دوخت تزئینی در استان آذربایجان شرقی.

مَمَقان‌دوزی، از دوخت‌های سنتی و هنر دست بانوان شهر ممقان در 42 کیلومتری تبریز است. ممقان‌دوزی شبیه هیچ یک از سوزن‌دوزی‌های کشور نیست. ممقان‌دوزی توسط دختران و زنان خانه‌دار در اوقات فراغت انجام می‌شود و مکمل اقتصاد خانواده است. این هنر علاوه بر جنبۀ کاربردی حالت تزیینی هم دارد. مهارت ممقان‌دوزی در سال 1390ش در فهرست میراث ناملموس آثار ملی ثبت شد. 
==مفهوم‌شناسی==
در این دوخت سنتی زمینۀ اصلی پارچه که عموماً از جنس دَبیت مشکی است، با نخ‌های ابریشمی درخشان پوشانده می‌شود و طرح و نقشی نو به وجود می‌آورد. در شهر ممقان به این رودوزی «آی تیکماخ» (دوخت ماه) گفته می‌شود که بیانگر اهمیت نقش «آی» (ماه) است.<ref>  [https://confpaper.com/articles/21615/%D9%BE%DA%98%D9%88%D9%87%D8%B4%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%AF%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D9%88%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D9%85%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%86 خواجه، «پژوهشی بر نماد‌گرایی در سوزن‌دوزی ممقان»، 1401ش، ص4.]</ref> 
==تاریخچه==
ممقان‌دوزی یا هنر توخوش<ref>   [https://www.mehrnews.com/news/1508286/%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%D9%85%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AB-%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%84%D9%85%D9%88%D8%B3-%D9%85%D9%84 «مهارت "ممقان‌دوزی" در فهرست میراث ناملموس ملی ثبت شد»، خبرگزاری مهر.]</ref>  سابقه طولانی ندارد و در گذشته تولیدات آنها نوعی کلاه محلی بود.<ref>[https://iranantiq.com/handicraft/textile/embroidery/mamaqan-sewing «ممقان‌دوزی»، وب‌سایت ایران آنتیک.]  </ref> 
==کاربرد ممقان‌دوزی==
از جمله موارد کاربردی ممقان‌دوزی عبارت است از:
*زیر لیوانی؛
*کمربند؛
*کفش؛
*جلیقه؛
*سفالت (نوعی رومیزی با ابعاد متفاوت).<ref>  [https://www.beytoote.com/art/handicrafts/art-embroidery2-mameghan.html «آشنایی با هنر ممقان‌دوزی»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>
==منبع الهام==
منبع الهام نقوش رودوزی ممقان به‌واسطه نفوذ ایلخانان در این منطقه و هنر و اعتقادات مشرق‌زمین بوده و معانی نمادین دارد.<ref>  [https://confpaper.com/articles/21615/%D9%BE%DA%98%D9%88%D9%87%D8%B4%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%AF%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D9%88%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D9%85%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%86 خواجه، «پژوهشی بر نماد‌گرایی در سوزن‌دوزی ممقان»، 1401ش، ص3.]</ref>  
==رنگ‌شناسی==
ممقان‌دوزی تنوع رنگی بالایی دارد و زنان هنرمند با ظرافت خاصی بیشتر از رنگ‌های گرم استفاده می‌کنند.<ref>  [https://www.yjc.ir/fa/news/6696226/%D8%AA%D8%AC%D9%84%DB%8C-%D8%B8%D8%B1%D8%A7%D9%81%D8%AA-%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D9%87%D9%86%D8%B1-%D8%AA%D9%88%D8%AE%D9%88%D8 «تجلی ظرافت اندیشه بانوان ممقان در هنر توخوش»، باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref>  این نوع سوزن‌دوزی برخلاف دیگر سوزن‌دوزی‌ها با طیفی از رنگ‌های شاد است. همنشینی رنگ‌های شاد با تضاد زیاد سبب القاي حس حرکت در ایجاد نقش می‌شود.<ref>  [https://www.yjc.ir/fa/news/3970752/%D9%85%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%D8%B3%D9%88%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B2%D9%8A-%D9%85%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%86 «مستندنگاری مهارت سوزن دوزي‌ممقان»، باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref> 
==انواع==
دوخت‌های ممقان شامل آق یِرآچماخ، دویمه قِراغی، آی چکاماخ، سوچکماخ، گوبه، لخ وگل لاماخ است.<ref>  [https://www.yjc.ir/fa/news/6696226/%D8%AA%D8%AC%D9%84%DB%8C-%D8%B8%D8%B1%D8%A7%D9%81%D8%AA-%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D9%87%D9%86%D8%B1-%D8%AA%D9%88%D8%AE%D9%88%D8 «تجلی ظرافت اندیشه بانوان ممقان در هنر توخوش»، باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref> 

==نقوش==
نقوش این طرح‌ها عموماً الهام گرفته از طبیعت و باور‌های اصیل و شرایط جغرافیایی هنرمندان منطقه است.<ref>  [https://www.beytoote.com/art/handicrafts/art-embroidery2-mameghan.html «آشنایی با هنر ممقان‌دوزی»، وب‌سایت بیتوته.]</ref> 
==مواد اولیه و ابزار==
پارچه؛ پارچه‌ای که در این رو‌دوزی استفاده می‌شود، معمولاً دبیت مشکی یا ساتن مشکی است و همچنین از پارچه متقال جهت آستری و دوام بیشتر استفاده می‌شود. انتخاب رنگ سیاه کاملاً هوشمندانه بوده است؛ به‌دلیل اینکه علاوه بر پوشش‌دهی بین دوخت‌ها و تضاد بالا باعث ایجاد حاشیه و همچنین باعث درخشش دو چندان رنگ‌ها می‌شود.
نخ؛ ابر‌یشم طبیعی یا مصنوعی، ویسکوز استات نازک (شش لا به‌هم تابیده)، متوسط (پانزده لا به‌هم تابیده) و درشت (سی لا به‌هم تابیده).
*سوزن چهار سانتی‌متری؛
*انگشتانه؛
*قیچی.<ref>  [https://iranantiq.com/handicraft/textile/embroidery/mamaqan-sewing «ممقان‌دوزی»، وب‌سایت ایران آنتیک.]</ref>

==مراحل دوخت== 
دوخت رودوزی ممقان شامل دو مرحله است:
*مرحله اول؛ آماده‌کردن پارچه جهت دوخت و کلاف کردن نخ.
*مرحله دوم؛ دوخت نقوش و طرح‌های تزئینی با استفاده از نخ‌های ابریشم یا استات.<ref>  منصوری و دیگران، «آشنایی با هنرهای سنتی 3»، 1390ش، ص15.</ref>
 
از جمله کوک‌هایی که در این رودوزی به کار می‌رود، می‌توان به دندان‌موشی، دکمه قزاقی، زنجیره‌دوزی، پر-کردن، حاشیه‌دوزی و جفت‌کردن اشاره کرد.<ref>  [https://iranantiq.com/handicraft/textile/embroidery/mamaqan-sewing «ممقان‌دوزی»، وب‌سایت ایران آنتیک.]</ref> 

{| class="wikitable"
|+جدول نماد‌های رو‌دوزی ممقان<ref>  [https://confpaper.com/articles/21615/%D9%BE%DA%98%D9%88%D9%87%D8%B4%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%AF%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D9%88%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D9%85%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%86 خواجه، «پژوهشی بر نماد‌گرایی در سوزن‌دوزی ممقان»، 1401ش، ص9.]</ref>
|-
!نام!!نقش، فرم!!نماد
|-
|دایره||[[پرونده:ممقان دوزی - 1.png|بندانگشتی]]||آسمان، ملکوت، تسلسل، ابدیت والوهیت
|-
|دوایر متحدالمرکز||
[[پرونده:ممقان دوزی -2.png|بندانگشتی]]
 ||خورشید و ماه
|-
|سو (آب)||
[[پرونده:ممقان دوزی -3.png|بندانگشتی]]
 ||آفرینش، حیات، علم و خیال اعظم
|-
|بتا، بوتا (بته جقه)||
[[پرونده:ممقان دوزی -4.png|بندانگشتی]]
 ||سرو، جاودانگی، زندگی طولانی و حیات پس از مرگ
|-
|دراخ، داراخ 
(شانه)
 ||
[[پرونده:ممقان دوزی -5.png|بندانگشتی]]
||پاکی، آراستگی و جنسیت زن
|-
|آی (ماه)||
[[پرونده:ممقان دوزی -6.png|بندانگشتی]]
||گل لوتوس، وحدت قوای آب و آتش و ماه و خورشید.
|-
|گبک (ناف)||
[[پرونده:ممقان دوزی -7.png|بندانگشتی]]
||نقطه زاینده تمام موجودات عالم، واقعیت مطلق، وجود ناب، تمامیت و کلیت منشاء و آغاز هستی، فضای مقدس و جنبنده بی‌حرکت.
|}


==در فرهنگ عامه==
در فرهنگ عمومی مردم ممقان، این تولیدات هنری از طرف خانوادۀ عروس به داماد هدیه داده می‌شود.<ref>  [https://www.yjc.ir/fa/news/3970752/%D9%85%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%D8%B3%D9%88%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B2%D9%8A-%D9%85%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%86 «مستندنگاری مهارت سوزن‌دوزي ممقان»، باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref> 
==دلایل رکود ممقان‌دوزی==
*درآمد بسیار پایین؛
*نبود خلاقیت و استفاده از طرح‌ها و نقوش تکراری گذشته.<ref>  [https://iranantiq.com/handicraft/textile/embroidery/mamaqan-sewing «ممقان‌دوزی»، وب‌سایت ایران آنتیک.]</ref>


==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
*«آشنایی با هنر ممقان‌دوزی»، وب‌سایت بیتوته، تاریخ بازدید: 22 اسفند 1401ش.
*«تجلی ظرافت اندیشه بانوان ممقان در هنر توخوش»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: 26 مهر 1397ش.
*خواجه، مهناز، «پژوهشی بر نماد‌گرایی در سوزن‌‌دوزی ممقان»، اولین همایش علمی پژوهشی توسعه و ترویج فرهنگ و هنر ایران، 1401ش.
*«مستندنگاری مهارت سوزن‌دوزي ممقان»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: 6 خرداد 1391ش.
*«ممقان‌دوزی»، وب‌سایت ایران آنتیک، تاریخ بازدید: 22 اسفند 1401ش.
*منصوری، آنیتا و دیگران، «آشنایی با هنرهای سنتی 3»، تهران، سیمای دانش، چاپ اول، 1390ش.
*«مهارت ممقان‌دوزی در فهرست میراث ناملموس ملی ثبت شد»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 22 دی 1390ش.