نمایش مبدأ برای پوشش زنان عصر قاجار

[[پرونده:پوشاک-استان-تهران9.jpg|جایگزین=پوشش زنان قاجاری|بندانگشتی|عکسی قدیمی از زنان قاجاری با پوشش دوره قاجار]]
'''پوشش زنان عصر قاجار'''؛ لباس اندرونی و بیرونی زنان در دورۀ قاجار.

پوشش بانوان در گذر زمان با توجه به شرایط زمانی و مکانی، دچار تغییر و تحولاتی می‌شود. بزرگترین چالش جامعۀ ایران در عصر قاجار، مواجهه با غرب و پیامدهایی بود که سبک زندگی مردم را در وضعیت ناهمگونی قرار داد. با روی کار آمدن حکومت‌های جدید و تحولات سیاسی در جامعه و ضرورت تغییر و تحول در صنعت پوشاک، سبک تن‌پوش زنان نیز دستخوش تغییراتی شد. نفوذ فرهنگ غرب در جامعه و موج تجددطلبی درباریان، تأثیراتی در پوشش اندرونی و بیرونی بانوان بر جای گذاشت. 
==سیر تحول پوشش زنان در سلسلۀ قاجار==
در دورۀ قاجار در اوضاع اجتماعی و فرهنگی ایران تغییراتی به وجود آمد. این شرایط منجر به تغییر در وضعیت زندگی و کیفیت پوشش مردم شد. نقطه شروع تحولات پوشش زنان عصر قاجار در زمان ناصرالدین شاه، به‌دلیل سفرهای متعدد او به اروپا بود.<ref>[https://www.karkhanedar.com/%D8%AA%D9%88%D8%B5%DB%8C%D9%81-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%D9%88%D8%B9-%D9%BE%D9%88%D8%B4%D8%B4-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/ قاضی‌ها، «توصیف جهانگردان خارجی از نوع پوشش زنان ایران در دورة قاجاریه»، وب‌سایت کارخانه‌دار.]</ref> عمدۀ تحولات ابتدا در لباس اندرونی و پس از آن این تغییرات در لباس‌های بیرونی رخ داد. رویکرد سنتی پوشش زنان در دورۀ اول قاجار، شبیه عهد زندیه؛ به‌صورت دامن‌های بلند و دایره‌ای شکل بود.<ref>[https://markomode.com/blog/%d9%84%d8%a8%d8%a7%d8%b3-%d8%b2%d9%86%d8%a7%d9%86-%d8%af%d8%b1-%d8%af%d9%88%d8%b1%d9%87-%d9%82%d8%a7%d8%ac%d8%a7%d8%b1/ «پوشاک زنان در دورۀ قاجار»، وب‌سایت مارکومد.]</ref> دورۀ دوم که به دو دورۀ قبل و بعد از سفر ناصرالدین شاه به اروپا قابل تقسیم است،<ref>کیاوش و آشوری، «نقش عوامل فرهنگی بر تحول لباس زنان از سلطنت ناصرالدین شاه تا پایان دورۀ قاجار»، 1398ش، ص88..</ref>  پوشش اندرونی زنان قبل از سفرهای اروپایی ناصرالدین شاه شامل سربند، پیراهن کوتاه (اَرخالق)، دامن پُرچین و بلند، شلوار و کلیجه بود. در اواسط سلسلۀ قاجار با بلندتر شدن دامن یا پاچین‌ها، شلوار اهمیت خود را از دست داد.<ref>[https://beharticle.ir/product/%D9%BE%D9%88%D8%B4%D8%B4-%D8%AF%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1/ «پوشش در قاجار»، وب‌سایت به‌مقاله.]</ref> زنان در عصر قاجار مانند سایر دوره‌های تاریخی حجاب داشتند<ref>دنیاری، علم، «بررسی نوع پوشش و حجاب زنان در دورۀ قاجار با نگاهی به آثار سیاحان خارجی این دوره (از پادشاهی آقامحمدخان تا دوران مظفرالدین شاه)»، 1398ش، ص80.</ref>  و هنگام بیرون رفتن از خانه چادر می‌پوشیدند و از روبنده و چاقچور هم استفاده می‌کردند<ref>کیاوش و آشوری، «نقش عوامل فرهنگی بر تحول لباس زنان از سلطنت ناصرالدین شاه تا پایان دورۀ قاجار»، 1398ش، ص98-95 و 88.</ref>  و هیچ زنی حق نداشت بدون چادر از خانه خارج شود.<ref>شریفی ساعی و آزاد ارمکی، «زنان در عصر پدرسالاری: روایت تاریخی از وضعیت اجتماعی و فرهنگی زنان در دورۀ قاجار»، 1400ش، ص108.</ref>  در اواخر دورۀ قاجار کم‌کم پوشش زنان از شیوۀ سنتی فاصله گرفت و به سبک مدل‌های اروپایی؛ پیراهن‌های بلند، کت و دامن با الگوهای غربی،<ref>کیاوش و آشوری، «نقش عوامل فرهنگی بر تحول لباس زنان از سلطنت ناصرالدین شاه تا پایان دورۀ قاجار»، 1398ش، ص97.</ref>  روسری‌های سادۀ سفید، دامن‌های کوتاه چتری، پیراهن‌های کوتاه یقه‌باز و شلوارهای چسبان سفید تغییر کرد. نوع پاپوش‌ها در دوران قاجار جوراب، گیوه، نعلین یا گالش بود و یک نوع پاپوش شبیه به کفش‌های زنان اروپایی بنام قُونداره نیز رواج یافت.<ref> [https://markomode.com/blog/%d9%84%d8%a8%d8%a7%d8%b3-%d8%b2%d9%86%d8%a7%d9%86-%d8%af%d8%b1-%d8%af%d9%88%d8%b1%d9%87-%d9%82%d8%a7%d8%ac%d8%a7%d8%b1/ «پوشاک زنان در دورة قاجار»، وب‌سایت مارکومد.]</ref> پوشش سر زنان که قبلاً تور به همراه تاج و نیم‌تاج بود، در دورۀ ناصرالدین شاه به چارقد تبدیل شد.<ref>نتاج مجد و امینی‌فر، «بررسی پرترة زنان در دورۀ قاجار»، 1399ش، ص57.</ref>  لباس زنان قجری در پایان این دوره، شبیه زنان اروپایی شد. در دورۀ سوم قاجار که مقارن با حکومت احمدشاه بود، مدرنیسم در اندیشه و ظاهر زنان تجلی بیشتری پیدا کرد.<ref>کیاوش و آشوری، «نقش عوامل فرهنگی بر تحول لباس زنان از سلطنت ناصرالدین شاه تا پایان دورۀ قاجار»، 1398ش، ص97-98 و 92.</ref> 
==عوامل مؤثر بر پوشش زنان==
ازجمله عوامل مؤثر بر پوشاک زنان؛ تأثیر نوگرایی بر پوشاک زنان، کنار گذاشتن پوشش سنتی و جایگزینی لباس اروپایی، گسترش پوشش به سبک اروپایی و واردات اجناس اروپایی را می‌توان برشمرد. 
برخی از عوامل ترویج سبک‌ پوشاك اروپایی عبارتنداز:
#حضور زنان اروپایی در اندرونی؛
#آشنایی زنان با آزادی‌های مدنی؛
#احقاق حقوق زنان در نشریات توسط روشنفکران؛
#ورود اروپاییان (خیاطان و طراحان اروپایی) به صنعت پوشاک؛
#گرایش به اجناس اروپایی (کرپ، ساتین، وال و ژرژت فرانسوی)؛
#اعزام دانشجو به اروپا و پذیرش سفرا و نمایندگان رسمی و غیر رسمی؛
#تأسیس مدارس جدید؛
#معامله با تجار خارجی.<ref>کیاوش و آشوری، «نقش عوامل فرهنگی بر تحول لباس زنان از سلطنت ناصرالدین شاه تا پایان دورۀ قاجار»، 1398ش، ص 100و 93 ،86.</ref>
==نقش انقلاب مشروطه در تحولات پوشاک زنان==
انقلاب مشروطه به‌دلیل تأثیر فراوانی که در اندیشه، فرهنگ و پوشش زنان داشت به زنان مجالی داد تا در شیوۀ تن‌پوش خویش تغییراتی را به وجود بیاورند. نخستین تغییرات پوشش؛ ابداع شلیته و چادر کمری به‌جای دامن‌های بلند و چادر نماز بود. در این دوره روشنفکران و زنان فعال به مسئلۀ زنان و حجاب توجه بیشتری کردند و حجاب و پرده‌نشینی را از بزرگ‌ترین موانع نوسازی جامعه می‌دانستند.<ref>کیاوش و آشوری، «نقش عوامل فرهنگی بر تحول لباس زنان از سلطنت ناصرالدین شاه تا پایان دورۀ قاجار»، 1398ش، ص85، 88 و 91-90.</ref>  پیش از انقلاب مشروطه، پوشش بیرونی زنان شهری از طبقات بالا تا طبقات پایین جامعه چادر به‌همراه روبنده بود. زنان روستایی به‌دلیل مشارکت در فعالیت‌های اقتصادی آزادانه‌تر و بدون روبنده و چادر بودند و هنگام سفر به شهر حجاب خود را رعایت می‌کردند؛ اما بعد از انقلاب مشروطه و در دوران مظفرالدین شاه پوشش بیرونی زنان، روبنده و چادر سیاهی که تمام بدن‌شان را می‌پوشاند به‌همراه چاقچور بود. لباس کوچه و بازار زنان شهری به‌ظاهر متحدالشکل، اما کیفیت آن تا حدودی متفاوت بود.<ref>دنیاری، علم، «بررسی نوع پوشش و حجاب زنان در دوره قاجار با نگاهی به آثار سیاحان خارجی این دوره (از پادشاهی آقامحمدخان تا دوران مظفرالدین شاه)»، 1398ش، ص88 و 90.</ref> 
==تأثیر طبقات اجتماعی زنان در نوع پوشش==
از عصر باستان تا دورۀ قاجار زنان همواره دارای جایگاه‌های متفاوتی بوده‌اند. لباس‌های زنان طبقات مختلف جامعه، اقلیت‌‌های مذهبی و زنان شهری و روستایی در نوع، رنگ و جنس با هم تفاوت داشتند. جنس لباس زنان زرتشتی از ابریشم بود و دستمال‌های رنگی به سر داشتند و از چادر استفاده می‌کردند. زنان ارمنی نیز پیراهن‌هایی به رنگ زرد و قرمز می‌پوشیدند و بیرون از خانه چادرهای سفیدی بر سر داشتند و با پارچه‌ای سفید و از جنس کتان دور چانه و دهان خود را می‌پوشانیدند. زنان یهودی همانند سایر زنان مسلمان در این دوره هنگام بیرون رفتن از خانه چادرهای سیاه به سر می‌کردند و صورت خود را کامل می‌پوشاندند.<ref>دنیاری، علم، «بررسی نوع پوشش و حجاب زنان در دورۀ قاجار با نگاهی به آثار سیاحان خارجی این دوره (از پادشاهی آقامحمدخان تا دوران مظفرالدین شاه)»، 1398ش، ص79 ، 83 و 94.</ref> 
==پوشش زنان در عهد قاجار==
تن‌پوش بانوان قجری متناسب با حضور در اجتماع یا منزل به دو دستۀ پوشش بیرونی یا اندرونی تقسیم می‌شود.
[[پرونده:N00004947-r-b-019.jpg|جایگزین=پوشش زنان قاجاری|بندانگشتی|پوشش زنان قاجار در بیرون از خانه]]

===پوشش بیرونی بانوان قجری===
*چادر: به‌معنای بالاپوش که روی سر می‌انداختند،<ref>عمید، فرهنگ فارسی عمید، ذیل واژۀ چادر، وب‌سایت واژه‌یاب.</ref>  به شکل مستطیل یا نیم‌دایره و در رنگ‌های تیره و از جنس کرباس، مخمل، تافته و اطلس که با حاشیه تزئین می‌شد.<ref>اباذری و طیبی، «مطالعة تطبیقی پوشاک بانوان قاجار قبل و بعد از سفر ناصرالدین شاه به فرنگ (مطالعة موردی: لباس سنتی و لباس تجدد بانوان)»، 1396ش، ص21.</ref>
*روبنده (پیچه): نوعی پارچۀ بافته‌شده از موی یال و دم اسب به شکل مستطیل و رنگ سیاه<ref>[https://www.vajehyab.com/moein/%D9%BE%DB%8C%DA%86%D9%87 معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژة پیچه، وب‌سایت واژه‌یاب.]</ref> برای پوشاندن صورت به کار می‌رفت<ref>[https://www.vajehyab.com/?q=%D8%B1%D9%88%D8%A8%D9%86%D8%AF%D9%87&f=amid عمید، فرهنگ فارسی عمید، ذیل واژة روبنده، وب‌سایت واژه‌یاب.]</ref> و جلوی آن به‌حالت مشبک دوخته می‌شد.<ref>اباذری و طیبی، «مطالعۀ تطبیقی پوشاک بانوان قاجار قبل و بعد از سفر ناصرالدین شاه به فرنگ (مطالعۀ موردی: لباس سنتی و لباس تجدد بانوان)»، 1396ش، ص21.</ref>
*چاقچور: شلوار گشاد و بلندی که در زیر چادر می‌پوشند<ref>[https://www.vajehyab.com/?q=%DA%86%D8%A7%D9%82%DA%86%D9%88%D8%B1&f=amid عمید، فرهنگ فارسی عمید، ذیل واژۀ چاقچور، وب‌سایت واژه‌یاب.]</ref> و دارای پف و چین فراوان از جنس پنبه یا چلوار<ref>اباذری و طیبی، «مطالعۀ تطبیقی پوشاک بانوان قاجار قبل و بعد از سفر ناصرالدین شاه به فرنگ (مطالعۀ موردی: لباس سنتی و لباس تجدد بانوان)»، 1396ش، ص21.</ref>  که از پارچه‌های راه‌راه به‌طور مورب دوخته می‌شد.<ref>«[https://www.eghtesadnews.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D8%B1-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7-61/543992-%D9%BE%D9%88%D8%B4%D8%B4-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8% پوشش زنان ایرانی در دورۀ قاجار»، وب‌سایت اقتصاد نیوز.]</ref>
*ساغری (نعلین): نوعی کفش<ref>[https://www.vajehyab.com/?q=%D8%B3%D8%A7%D8%BA%D8%B1%DB%8C&f=amid عمید، فرهنگ فارسی عمید، ذیل واژۀ ساغری، وب‌سایت واژه‌یاب].</ref>  نوک برگشته و پاشنه‌دار بود.<ref>[https://www.eghtesadnews.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D8%B1-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7-61/543992-%D9%BE%D9%88%D8%B4%D8%B4-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8% «پوشش زنان ایرانی در دورۀ قاجار»، وب‌سایت اقتصادنیوز.]</ref>
===پوشش اندرونی زنان قجری===
#اَرخالق: نیم‌تنه روئین؛<ref>[https://www.vajehyab.com/?q=%D8%A2%D8%B1%D8%AE%D8%A7%D9%84%D9%82&f=dehkhoda&d=en دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژۀ آرخالق، وب‌سایت واژه‌یاب].</ref>  که ‌به‌وسیلۀ دکمه بسته می‌شد.<ref>اباذری و طیبی، «مطالعۀ تطبیقی پوشاک بانوان قاجار قبل و بعد از سفر ناصرالدین شاه به فرنگ (مطالعۀ موردی: لباس سنتی و لباس تجدد بانوان)»، 1396ش، ص19.</ref>
#کلیجه: نیم‌تنۀ بلند که دامن آن تا روی ران می‌رسید؛<ref>[https://www.vajehyab.com/?q=%DA%A9%D9%84%DB%8C%D8%AC%D9%87&f=amid عمید، فرهنگ فارسی عمید، ذیل واژة کلیجه، وب‌سایت واژه‌یاب.]</ref> و با دکمۀ جواهرنشان بسته می‌شد.<ref>اباذری و طیبی، «مطالعۀ تطبیقی پوشاک بانوان قاجار قبل و بعد از سفر ناصرالدین شاه به فرنگ (مطالعۀ موردی: لباس سنتی و لباس تجدد بانوان)»، 1396ش، ص19.</ref>
#شلیته (تُنبان): نوعی دامن کوتاه، گشاد و چین‌داری که بر روی شلوار می‌پوشیدند.<ref> [https://www.vajehyab.com/?q=%D8%B4%D9%84%DB%8C%D8%AA%D9%87&f=amid عمید، فرهنگ فارسی عمید، ذیل واژة شلیته، وب‌سایت واژه‌یاب.]</ref>
#جوراب و پاپوش.<ref>نتاج مجد و امینی‌فر، «بررسی پرترة زنان در دورۀ قاجار»، 1399ش. ص57.</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==	
*اباذری، مانا و طیبی، حبیب‌‌الله، «مطالعۀ تطبیقی پوشاک بانوان قاجار قبل و بعد از سفر ناصرالدین شاه به فرنگ (مطالعۀ موردی: لباس سنتی و لباس تجدد بانوان)»، دوفصلنامۀ علمی- ترويجي پژوهش هنر، سال هفتم، شمارۀ 13، بهار و تابستان 1396ش.
*«پوشاک زنان در دورۀ قاجار»، وب‌سایت مارکومد، تاریخ درج مطلب: 3 خرداد 1398ش.
*«پوشش در قاجار»، و‌ب‌سایت به‌مقاله، تاریخ درج مطلب: 8 دی 1400ش.
*«پوشش زنان ایرانی در دورۀ قاجار»، وب‌سایت اقتصادنیوز، تاریخ درج مطلب: 4 دی 1401ش.
*دنیاری، علم، «بررسی نوع پوشش و حجاب زنان در دورۀ قاجار با نگاهی به آثار سیاحان خارجی این دوره (از پادشاهی آقامحمدخان تا دوران مظفرالدین شاه)»، فصلنامۀ علمی- پژوهشی تاریخ، سال 14، شمارة 54، پاییز 1398ش.
*دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 21 دی 1401ش.
*شریفی ساعی، محمدحسین و آزاد ارمکی، تقی، «زنان در عصر پدرسالاری: روایت تاریخی از وضعیت اجتماعی و فرهنگی زنان در دورۀ قاجار»، فصلنامۀ علمی جامعه‌شناسی فرهنگ و هنر، دورۀ سوم، شمارۀ 2، تابستان 1400ش.
*عمید، محمد، فرهنگ فارسی عمید، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید:21 دی 1401ش.
*قاضی‌ها، فاطمه، «توصیف جهانگردان خارجی از نوع پوشش زنان ایران در دورۀ قاجاریه»، وب‌سایت کارخانه‌دار، تاریخ درج مطلب: 6 تیر 1400ش.
*کیاوش، فرشته و آشوری، محمدتقی، «نقش عوامل فرهنگی بر تحول لباس زنان از سلطنت ناصرالدین شاه تا پایان دورۀ قاجار»، فصلنامۀ دانشگاه هنر، شمارۀ 26، زمستان 1398ش.
*معین، محمد، فرهنگ فارسی، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 21 دی 1401ش.
*نتاج مجد، عطیه و امینی‌فر، فاطمه، «بررسی پرترۀ زنان در دورۀ قاجار»، دستاوردهای نوین در مطالعات علوم انسانی، سال سوم، شمارۀ 29، مهر 1399ش.
[[رده: ویکی‌رز]]