نمایش مبدأ برای ابودردا (آش)

<big>'''اَبودَردا'''</big>؛ نوعی آش سنتی ایرانی

ابودردا، نوعی آش سنتی است که نام آن برگرفته از نام یکی از یاران حضرت محمد است. مردم این آش را برای بهبود بیماری و برآورده شدن حاجت می‌پزند.<ref>آشپزباشی، سفره اطعمه، ۱۳۵۳ش، ص۷۷.</ref>  مشابهت ظاهری دو واژۀ «دردا» و «درد» موجب شده که مردم ابودردا را صاحب درد پنداشته و این آش را به او نسبت دهند.<ref>شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۵؛ [https://vajehyab.com/dehkhoda/آش دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه آش.]</ref>  دردا در عربی به‌معنی بدون دندان است.<ref>ابن‌منظور، لسان العرب، ذیل واژه درد.</ref>  این خوراک را آش بیمار، آش امام زین‌العابدین،<ref>بلوکباشی، فرهنگ عامه، ۱۳۵۶ش، ص۱۰۲.</ref>  آش عمودرد، آش عمودردا،<ref>برهان آزاد،«چهارشنبه‌سوری»، ۱۳۴۳ش، ش۱۰، ص۵۵.</ref>  آش مراد،<ref>هنری، آیین‌های نوروزی، ۱۳۵۳ش، ص۴۲.</ref>  آش سلامتی<ref>دولتی،«سفره‌ها»، ۱۳۴۵ش، ص۴۲.</ref>  و آش هودَرد (هفت درد) نیز می‌گویند. علت نامیدن آن به هفت درد، به دلیل شفابخش انگاشتن این غذا در ۷ بیماری بوده است. 
==مناسبت‌های پخت== 
آش ابودردا در مناسبت‌های گوناگون، پخته می‌شود. تهرانی‌ها در آخرین چهارشنبة ماه صفر<ref>آشپزباشی، سفره اطعمه، ۱۳۵۳ش، ص۷۷. </ref>  یا آخرین چهارشنبة سال،<ref>بلوکباشی، فرهنگ عامه، ۱۳۵۶ش، ص۱۰۲. </ref>  مردم سروستان (در استان فارس)<ref>فقیری، گوشه‌هایی از فرهنگ مردم فارس، ۱۳۵۷ش، ص۱۲۷-۱۲۸.</ref>  و خراسان در آخرین چهارشنبة ماه صفر<ref>شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۵.</ref>  و مردم تربت‌حیدریه در یکی از چهارشنبه‌های سال آن را طبخ می‌کنند.<ref>دانشگر، فرهنگ واژه‌های رایج تربت‌حیدریه، ۱۳۷۴ش، ص۱۴.</ref>  در کازرون این غذا در روزهای سوگواری محرم و صفر طبخ می‌شود.<ref>حاتمی،«بهمنجنه، آش هودرده، ونانا کوسا و سنتهای مشابه در ژاپن»، ۱۳۶۶ش، ص۴۸۰. </ref>  مردم افغانستان در روز سیزدهم ماه صفر ابودردا را طبخ می‌کنند.<ref>افغانی‌نویس، لغات عامیانۀ فارسی افغانستان، ذیل آش ابودردا.</ref> 
==مواد مورد نیاز و شیوة تهیه آن‌ها==
مردم تهران در این آش از نخود، لوبیا، عدس و ماش<ref>دولتی، «سفره‌ها»، ۱۳۴۵ش، ص۴۱۷.</ref>  و در خراسان از نخود، عدس، ماش، لوبیای سفید، لوبیا چیتی، باقلا و مُلک (نوعی دانة بزرگ‌تر از ماش) استفاده می‌کنند.<ref>شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۵-۲۶. </ref>  سبزی این آش شامل تره، جعفری و اسفناج است. رشتة خمیر آرد گندم، کشک و انواع ادویه از دیگر مواد مورد نیاز است. برخی از گوشت و برنج نیز در ابودردا استفاده می‌کنند.<ref>حاتمی، «بهمنجنه، آش هودرده، ونانا کوسا و سنتهای مشابه در ژاپن»، ۱۳۶۶ش، ص۴۸۰</ref>
  
در گذشته، برای تهیة مواد مورد نیاز این آش، معمولا چند نفر در جلوی ۷ خانه به قاشق‌زنی پرداخته و صاحب‌خانه‌ها پول یا مواد مورد نیاز را به آن‌ها می‌دادند. مواد اولیه باید از مغازه‌های رو به قبله خریداری می‌شد.<ref>شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۶؛ بلوکباشی، فرهنگ عامه، ۱۳۵۶ش، ، ص۱۰۲.</ref>  در خراسان، هنگام طلوع آفتاب از ۷ خانه‌ای که فاطمه دارند مواد اولیه تهیه می‌شد.<ref>شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۵. </ref>  
==استفاده از آدمک خمیری==
مردم با خمیر، آدمک‌هایی شبیه به فرد بیمار می‌ساختند<ref>آشپزباشی، سفره اطعمه، ۱۳۵۳ش، ص۷۷. </ref>  و در این آش قرار می‌دادند. در شیراز این آدمک را عمودردا می‌نامند.<ref>برهان آزاد، «چهارشنبه‌سوری»، ۱۳۴۳ش، ش۱۰، ص۵۵.</ref>  سروستانی‌ها آدمک خمیری را بدشکل می‌سازند.<ref>فقیری، گوشه‌هایی از فرهنگ مردم فارس، ۱۳۵۷ش، ص۱۲۷-۱۲۸.</ref>  خراسانی‌ها، شکم آدمک را پر از آجیل می‌کنند.<ref>شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۶.</ref>  فلسفة ساخت این آدمک این بود که درد و ناخوشی‌ها به آدمک منتقل شود.<ref>بلوکباشی، «دیدگاه‌ها و نگرش‌ها در مردم‌شناسی»، ۱۳۵۹ش، ص۱۲۰.</ref>   
==شیوة پخت== 
جهت پخت این آش، ابتدا حبوبات از چند ساعت قبل خیس می‌خورند و جداگانه پخته می‌شوند. سپس پیاز با ادویه‌ها سرخ شده و سایر مواد به آن اضافه می‌شود.<ref>[https://blog.okcs.com/آش-ابودردا-غذاهای-سنتی-چهارشنبه-سوری/ «طرز تهیه آش ابودردا چهارشنبه سوری»، سایت کوروش].</ref>  پس از ترکیب مواد با یکدیگر، مردم آدمک‌ها را درون آش ریخته و پس از چند دقیقه از آن خارج می‌کنند. آن‌ها آدمک را در کاسه‌ای سفالی یا چوبی قرار داده<ref>شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۶. </ref>  و به آب روان می‌سپارند<ref>شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۶-۲۷؛ فقیری، گوشه‌هایی از فرهنگ مردم فارس، ۱۳۵۷ش، ص۱۲۴. </ref>  تا بلا و ناخوشی از خانه دور شود. این پنداشت، بازمانده‌ای از اعمال جادویی در جامعة کهن است.<ref>بلوکباشی، «دیدگاه‌ها و نگرش‌ها در مردم‌شناسی»، ۱۳۵۹ش، ص۱۲۰. </ref>  پس از پخت آش، ابتدا آن را به فرد بیمار داده<ref>مصاحب، دایرة‌المعارف فارسی، ذیل واژه ابودردا.</ref>  و سپس میان اقوام و همسایگان تقسیم می‌کنند.<ref>دولتی، «سفره‌ها»، ۱۳۴۵ش، ص۴۱۷.</ref>  در کازرون، رسم بوده است که کاسة خالی آش ناشسته با مقداری نبات، گردو و برگ سبز به صاحب‌خانه پس داده می‌شد.<ref>حاتمی، «بهمنجنه، آش هودرده، ونانا کوسا و سنتهای مشابه در ژاپن»، ۱۳۶۶ش، ص۴۸۰.</ref>  
==آش ابودردا در باور مردم==
مردم باور دارند این آش حاجت‌دهنده و  بخت‌گشا است.<ref>فقیری، گوشه‌هایی از فرهنگ مردم فارس، ۱۳۵۷ش، ص۱۲۴.</ref>  برخی معتقدند هر کس دردی در عضوی داشته باشد، باید همان عضو آدمک خمیری را بخورد تا شفا یابد.<ref>شاملو، کتاب کوچه، ۱۳۵۷ش، ج۲، ص۵۱۳.</ref>  در خراسان اگر فردی با خوردن این آش شفا می‌یافت، هرسال می‌بایست آش ابودردا پخته و میان مردم تقسیم می‌کرد.<ref>شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۶-۲۷. </ref>  
==پانویس==
{{پانویس}} 
==منابع==
* آشپزباشی، علی‌اکبر، سفره اطعمه، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۵۳ش.
* ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دارالفکر للطباعه و النشر و التوزیع، ۱۳۷۴ق.
* افغانی‌نویس، عبدالله، لغات عامیانۀ فارسی افغانستان، کابل، بلخ ۱۳۶۹ش.
* برهان آزاد، ابراهیم، «چهارشنبه‌سوری»، پیام نوین، تهران، ۱۳۴۳ش.
* بلوکباشی، علی، «دیدگاهها و نگرشها در مردم‌شناسی»، کتاب جمعه، تهران، س۱، شماره ۳۴، ۱۳۵۹ش. 
* بلوکباشی، علی، فرهنگ عامه، تهران، [بی‌نا]، ۱۳۵۶ش.
* حاتمی، حسن، «بهمنجنه، آش هودرده، ونانا کوسا و سنتهای مشابه در ژاپن»، آینده، تهران، س۱۳، شماره ۶، ۱۳۶۶ش.
* دانش‌گر، احمد، فرهنگ واژه‌های رایج تربت‌حیدریه، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۷۴ش.
* دولتی، فرخنده، «سفره‌ها»، سخن، تهران، س۱۶، شماره ۴، ۱۳۴۵ش. 
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۶ تیر ۱۴۰۱ش.
* شاملو، احمد، کتاب کوچه، تهران، مازیار، ۱۳۵۷ش.
* شکورزاده، ابراهیم، عقاید و رسوم مردم خراسان، تهران، سروش، چ۲، ۱۳۶۳ش.
* «طرز تهیه آش ابودردا چهارشنبه سوری»، سایت کوروش، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اسفند ۱۴۰۰ش.
* فقیری، ابوالقاسم، گوشه‌هایی از فرهنگ مردم فارس، شیراز، [بی‌نا]، ۱۳۵۷ش.
* مصاحب، غلام‌حسین، دایره‌المعارف فارسی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۳ش.
* هنری، مرتضى، آیین‌های نوروزی، تهران، [بی‌نا]، ۱۳۵۳ش.