نمایش مبدأ برای جنسیت‌پذیری مهاجرت

'''<big>جنسیت‌پذیری مهاجرت</big>؛''' تاثیر جنسیت بر انواع مهاجرت.

جنسیت‌پذیری مهاجرت به نوعی واکاوی روایت زنانه از مهاجرت به‌عنوان واقعیتی متمایز و برساخته از تقابل عاملیت زنان با ساختارهای مردسالارانه و شرایط زمینه‌ای خاص است. افزایش سهم زنان در جریان‌های مهاجرت بین‌المللی می‌توانند همانند یک عامل تسهیل‌گر برای تحولات اجتماعی-اقتصادی در جامعه مبدأ عمل کند. در این چهارچوب، مهاجرت می‌تواند به عاملی برای افزایش سرمایه انسانی، انتقال دانش و مهارت‌های بین‌المللی و تقویت گفتمان برابری‌طلبی از طریق درگیری با جهان‌های اجتماعی جدید تبدیل شود و به‌طور غیرمستقیم بر کاهش شکاف‌های جنسیتی در بازار کار و عرصه عمومی ایران تأثیر بگذارد، هرچند این مسیر با چالش‌هایی همراه است.

=='''مفهوم‌شناسی'''==
مهاجرت در لغت به معنای جابه‌جایی یا کوچ مردم از مکانی به مکانی دیگر برای کار یا زندگی است.<ref>کستلز و میلر، «عصر مهاجرت جابه‌جایی بینالمللی جمعیت در دنیای مدرن»، ۱۳۹۶ش، ص۱۱.</ref> مهاجرت در انواع موقت، دائمی، فصلی، رفت‌وبرگشتی و اجباری (نظیر پناهندگی و قاچاق انسان) به‌عنوان تحرک داخلی یا خارجی با قصد اقامت در استان یا کشوری دیگر تعریف می‌شود، لکن تعریف دقیق آن از نظر مدت زمان اقامت و هدف نیاز به تمایزگذاری مفهومی دارد.<ref>Fleury, “Understanding women and migration: A literature review”, 2016, p.55.</ref> 

جنسیت‌پذیری مهاجرت یک چارچوب تحلیلی انتقادی در مطالعات مهاجرت و مطالعات جنسیت است که بر این اصل استوار است که پدیده مهاجرت یک فرآیند خنثی نیست، بلکه به طور عمیقی توسط سازوکارهای جنسیتی شکل می‌گیرد و متقابلاً بر آنها تأثیر می‌گذارد. این مفهوم نشان‌دهنده آن است که چگونه جنسیت به‌عنوان یک مؤلفه ساختاری کلیدی، در تمامی مراحل مهاجرت از انگیزه و تصمیم‌گیری تا تجربه مسیر، ادغام در مقصد و ارسال تأثیر می‌گذارد.<ref>Riley and Gardner, “Migration Decisions: The  Role  of Gender”, 1993, p.195.</ref> 

از طرفی یکی از بارزترین ویژگی‌های عصر مهاجرت، پدیده‌ زنانه‌ شدن مهاجرت است که به موجب آن، هم سهم کمّی زنان در جریان‌های مهاجرتی به بیش از ۵۰٪ افزایش یافته<ref>Castles and Miller, The Age of Migration, 2003, p.65.</ref> و هم نقش کیفی آنان از مهاجر تبعی به عاملیت مستقل و فعال در تصمیم‌گیری و مدیریت فرآیند مهاجرت ارتقا یافته است. به عبارتی فرآيند مهاجرت زنان درهم‌تنيده با جنسيت به‌عنوان سازهاي اجتماعي-فرهنگي است.<ref>Dannecke and Sieveking, “Gender, Migration and Development: An Analysis of the Current Discussion on Female Migrants as Development Agents”, 2009, p.7-8.</ref>

=='''آمار مهاجرت ایرانیان'''==
بر اساس گزارش مؤسسه جهانی گالوپ، در بازه زمانی ۲۰۱۳ تا ۲۰۱۶م، حدود ۷۰۰ میلیون نفر در سراسر جهان تمایل به مهاجرت داشته‌اند.<ref>IOM, Glossary on Migration, 2021, p.16.</ref>

ایران نیز از نظر شاخص مهاجرت فرستایی بین‌المللی در زمره کشورهای مهاجرفرست جهان محسوب می‌شود.<ref>[https://csr.basu.ac.ir/article_4273.html رضایی و صادقی، «سودای مهاجرت: تمایل ایرانی‌ها به مهاجرت و عوامل تعیین‌کننده آن»، ۱۳۹۹ش، ص۳۷.]</ref>  با توجه به چالش‌های مهاجرتی ایران در منطقه و جهان، این کشور همچنان به‌عنوان یکی از کشورهای مهاجرفرست مطرح است. رتبه ایران در میان ۲۳۲ کشور جهان از نظر شاخص‌های کلی مهاجرت بین‌المللی شامل مهاجرفرستی و مهاجرپذیری در سال ۲۰۲۰م به ترتیب ۵۴ و ۲۳ بوده است. همچنین، رتبه دانشجوفرستی ایران در سال ۲۰۲۱م از بین ۲۴۱کشور، برابر با ۱۹ گزارش شده است.<ref>[https://www.iase-jrn.ir/index.php/se/article/view/137 فیروزی سوره و همکاران، «تحلیل اجتماعی تمایل به مهاجرت دانشگاهیان : مطالعه موردی دانشجویان تحصیلات تکمیلی واحد علوم و تحقیقات دانشگاه آزاداسلامی تهران»، ۱۳۹۹ش، ص۱۳۴.]</ref>

در خصوص شاخص جمعیت بالقوه مهاجرت نیز در بازه زمانی ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۷م و در بین ۱۵۲ کشور، رتبه ایران ۸۷ بوده است. جمعیت مهاجر ایران در دنیا در سال ۱۹۹۰م، حدود ۸۲۰ هزار نفر بوده است که این رقم در سال ۲۰۲۰م به ۸/۱ میلیون نفر رسیده است. در واقع طی ۳۰ سال گذشته، جمعیت مهاجر ایرانی ۲/۲ برابر شده است. این امر نشان‌دهنده وجود قابلیت‌توجه در زمینه‌های مختلف مهاجرت‌های بین‌المللی است که با فرصت‌ها و چالش‌های متعددی در این زمینه مواجه است.<ref>[https://www.isih.ir/article_405.html عبداللهی و رضایی، «تمایل به مهاجرت از ایران و عوامل مؤثر بر آن: نتایج تحلیل ثانویه پیمایش سرمایه اجتماعی در سال 1397»، ۱۴۰۱ش، ص۱۶۱.]</ref> 

بر اساس مطالعه پژوهشکده سیاست‌گذاری دانشگاه صنعتی شریف در سال ۱۴۰۱ش، حدود چهارصد هزار نفر از ایرانیان در مرحله عملی مهاجرت قرار داشته‌اند، در حالی‌که آمار بسیار بزرگتری حدود یک میلیون و هشتصد هزار نفر تنها تمایل به مهاجرت از کشور را ابراز کرده‌اند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/609191/ حیدری و ترکان، «مطالعه پدیدارشناختی مهاجرت بین‌المللی دختران تحصیل‌کردۀ ایرانی (مورد مطالعه دختران مراجعه‌کننده به اداره تعاون، کار و رفاه اجتماعی شهرستان اصفهان) »، ۱۴۰۴ش، ص۲۶.]</ref>

ترکیب جنسیتی مهاجران از سال ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۷م، با افزایش سهم زنان تغییر کرده و به ۸۸ مرد در مقابل ۱۰۰ زن رسیده است. این پدیده که تحت عنوان «زنانه‌شدن مهاجرت‌های خارجی» توصیف می‌شود، از مهم‌ترین تحولات مهاجرتی دهه‌های اخیر کشور محسوب می‌شود و در رویکردهای جدید، به جای تمرکز بر نقش‌های جنسیتی ایستا، به جنسیت و آثار تبعات مهاجرتی آن توجه می‌شود.<ref>[https://www.jpaiassoc.ir/article_712274.html شریفی و همکاران، «درهم‌تنیدگی‌های ساخت اجتماعی جنسیت و مهاجرت‌های مستقل بین‌المللی زنان ایرانی»، ۱۴۰۲ش، ص۳۱۴.]</ref>

طی بازه ۲۰ ساله از ۱۹۹۰ تا ۲۰۲۰م، تعداد مهاجران ایرانی در کشورهای مختلف از ۵۲۱,۲۳۸ نفر به ۱,۰۹۰,۱۹۶ نفر افزایش یافته که نشان‌دهنده رشد قابل توجهی است. در همین دوره، تعداد زنان مهاجر ۲.۳۴ برابر شده و سهم آنان از کل جمعیت مهاجران از ۴۲.۶۶٪ به ۴۶.۸۹٪ رسیده است.<ref>[https://sedj.usb.ac.ir/article_8439.html پاسندی یساقی و علمی، «بررسی عوامل مؤثر بر مهاجرت زنان از ایران با تاکید بر شاخص فلاکت و کنترل فساد»، ۱۴۰۳ش، ص۹۸.]</ref>

=='''دیدگاه‌های نظری'''==
نظریه‌های کلاسیک مهاجرت، از جمله اقتصاد نئوکلاسیک و نظریه‌های جاذبه و دافعه، عمدتاً با رویکرد اقتصادی و بر پایه عواملی چون نابرابری درآمد و فرصت‌های شغلی به تبیین پدیده مهاجرت می‌پردازند. در مقابل، رویکردهای فمینیستی با نقد کاستی‌های این نظریه‌ها در تحلیل مهاجرت زنان، بر نقش نابرابری‌های ساختاری جنسیتی در زمینه‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی به عنوان عوامل محرک مهاجرت زنان تأکید کرده و در پی ارائه تفسیری هستند که منافع و تجارب زیسته زنان را در کانون توجه قرار دهد.<ref>[https://www.jpaiassoc.ir/article_712274.html شریفی و همکاران، «درهم‌تنیدگی‌های ساخت اجتماعی جنسیت و مهاجرت‌های مستقل بین‌المللی زنان ایرانی»، ۱۴۰۲ش، ص۳۱۹.]</ref>

==='''نظریه علیت تجمعی'''===
نظریه علیت تجمعی، ابتدا توسط گونار میردال (۱۹۵۶م) مطرح و سپس توسط ماسی و همکاران (۱۹۹۴م) بسط یافت، توضیح می‌دهد که چگونه مهاجرت اولیه با ایجاد سرمایه اجتماعی و شبکه‌های اطلاعاتی برای خویشاوندان و دوستان در مبدأ، فرآیند مهاجرت را تسهیل کرده و به تداوم و گسترش آن در طول زمان منجر می‌شود. این چرخه خودتقویتی، کاهش هزینه‌ها و خطرات مهاجرت را در پی دارد و بر اساس چارچوب نظریه سیستم‌ها یا شبکه‌ها تحلیل می‌شود.<ref>Fussell, and Massey, “The limits to cumulative causation: International migration from Mexican urban areas”, 2004, p.158-159.</ref>

==='''نظریه جاذبه و دافعه'''===
اورت اس. لی در سال ۱۹۶۵م. مدلی ساده و کاربردی برای تبیین فرآیند مهاجرت ارائه کرد که بر چهار دسته عوامل از جمله عوامل مرتبط با مبدأ، عوامل مرتبط با مقصد، موانع مداخله‌گر و عوامل فردی تأکید دارد.<ref>Lee, “A Theory of Migration, Demography”, 1966, p.52.</ref> این مدل بر این اصل استوار است که تصمیم مهاجرت ناشی از ارزیابی توأمان عوامل دافع (مانند بیکاری و تورم در مبدأ) و عوامل جاذب (مانند فرصت‌های شغلی و آموزشی در مقصد) است.<ref>Moghaddas, “The Immigrants Social Mobility and Income Attainment: The Case of Iranians in Australia”, 2003, p.5.</ref> اگرچه شناخت از مبدأ معمولاً واقع‌بینانه‌تر از ادراک از مقصد است، اما در عصر حاضر، توسعه فناوری دیجیتال و شبکه‌های مهاجرتی این شکاف اطلاعاتی را به میزان قابل‌توجهی کاهش داده است.<ref>Hagen‐Zanker, “Why do people migrate? A review of the theoretical literature”, 2008, p.11.</ref>

==='''نظریه''' '''اقتصاد نئوکلاسیک'''===
به‌عنوان یکی از قدیمی‌ترین و شناخته‌شده‌ترین چارچوب‌های تبیین مهاجرت بین‌المللی، بر عدم تعادل جغرافیایی عرضه و تقاضای نیروی کار و تفاوت دستمزدها به‌عنوان محرک اصلی جریان‌های مهاجرتی تأکید دارد. بر اساس این نظریه، افراد با انگیزه بهبود درآمد و دستیابی به فرصت‌های شغلی بهتر اقدام به مهاجرت می‌کنند.<ref>Smith, “How Well does Economic Theory Explain Iinternational Migration?”, 1995, p.97.</ref> 

این دیدگاه با چالش‌هایی به ویژه در زمینه کشورهای در حال توسعه مواجه است؛ زیرا عوامل غیراقتصادی مانند فقر، درگیری‌های داخلی، سیاست‌های دولتی و همچنین عوامل اجتماعی-فرهنگی نظیر هنجارهای جنسیتی، ساختار خانواده و مسئولیت‌های خانوادگی نیز در تصمیم‌گیری مهاجرتی نقش تعیین‌کننده‌ای ایفا می‌کنند.<ref>مسی، نظریه‌های مهاجرت‌های بین‌المللی بازنگری و ارزشیابی، ۱۳۶۴ش، ص۸۶-۸۵.</ref>

==='''نظریه اقتصاد جدید مهاجرت نیروی کار'''===
نظریه اقتصاد جدید مهاجرت نیروی کار با هدف تکمیل و توسعه نظریه نئوکلاسیک، مهاجرت را نه به عنوان یک تصمیم فردی، بلکه به عنوان یک استراتژی جمعی خانوارها برای مدیریت ریسک و غلبه بر شکست بازار‌ها (مانند نبود بیمه، اعتبار و سرمایه) در نظر می‌گیرد. در این چارچوب، خانوارها با توزیع اعضای خود در بازارهای کار مختلف (هم در مبدأ و هم در مقصد)، به دنبال متنوع‌سازی منابع درآمد، کاهش وابستگی به شرایط اقتصادی یک منطقه، و افزایش امنیت اقتصادی هستند.<ref>Taylor, “The new economics of labour migration and the role of remittances in the migration process”, 1999, p.72.</ref>

==='''نظریه سیستم مهاجرت'''===
این نظریه با تأکید بر ارتباط متقابل مهاجرت و توسعه، بر این فرض استوار است که جریان‌های مهاجرتی موجب تغییرات اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و نهادی در هر دو کشور مبدأ و مقصد می‌شوند. این رویکرد، هم سطح خرد (مانند سیستم‌های خویشاوندی و دوستی) و هم سطح کلان (مانند مسائل اقتصادی، سیاست‌های ملی و سیستم‌های فرهنگی) را در تحلیل فرآیند مهاجرت در نظر می‌گیرد.<ref>Haas, “The internal dynamics of migration processes: A theoretical inquiry”, 2010, p.1594.</ref>

==='''نظریه بازار کار دوگانه'''===
نظریه بازار کار دوگانه، که توسط پیوره در سال ۱۹۷۹م. ارائه شد، مهاجرت بین‌المللی را نه برآمده از تصمیمات فردی، بلکه نتیجه ساختار ذاتی اقتصادهای صنعتی و نیاز پایدار آن‌ها به نیروی کار می‌داند.<ref>Hirschman, “The Educational Enrollment of Immigrant Youth: A Test of the SegmentedAssimilation Hypothesis”, 2001, p.328.</ref> این نظریه بر خلاف مدل‌های مبتنی بر عوامل دافعه (فشار) در کشورهای مبدأ، بر نقش عوامل جاذبه در کشورهای مقصد تأکید می‌کند.<ref>Massey and Hirst, “From Escalator to Hourglass: Changes in the U.S. OccupationalStructure: 1949_1989”, 1998, p.66.</ref>

==='''نظریه شبکه مهاجرت'''===
بر نقش سرمایه اجتماعی و روابط بین فردی (مانند خویشاوندی، دوستی و هموطنی) به‌عنوان عامل کلیدی در تسهیل فرآیند مهاجرت تأکید می‌کند. این شبکه‌ها با ارائه اطلاعات،  ایجاد جوامع فراملیتی، پشتیبانی مالی و فرصت‌های شغلی و اسکان، هزینه‌ها و خطرات مهاجرت را کاهش داده و بازده مورد انتظار آن را افزایش می‌دهند.<ref>Chan, “Migration and Development in China: Trends, Geography and Current Issues”, 2012, p.190-191.</ref>
{| class="wikitable"
|+جدول شماره(۱): دیدگاه‌های نظری مهاجرت و عوامل مهاجرت<ref>[https://urbstudies.uok.ac.ir/article_5569.html ایراندوست و همکاران، «تحلیل دگرگونی الگوی مهاجرت داخلی کشور با تأکید بر مهاجرت‌های شهری»، ۱۳۹۲ش، ص۱۰۶.]</ref>
|-
!ردیف!!عامل!!نظریات کلاسیک!!نظریات مکتب تضاد!!نظریات سیستمی
|-
|۱||آزادی تحرک||نسبتا آزاد، داوطلبانه||اجبار، محدودیت‌ها و تنگناهای سکونتی و شغلی||تطابق با تحولات اقتصادی-اجتماعی
|-
|۲||ماهیت تصمیم‌گیری||عقلایی، موازنه‌ هزینه و منابع، از نواحی کمتر توسعه‌یافته به نواحی بیشتر توسعه‌یافته||تهدید، فشار سیاسی و اقتصادی||علل چندگانه، فشار نسبی
|-
|۳||جهت و علت||جاذبه قوی‌تر از دافعه||دافعه قوی‌تر از جاذبه||پخش، سازگاری، انطباق
|-
|۴||نتیجه در مقصد||جذب یا حل در نظام ارزشی مسلط||رقابت، جدایی، تبعیض||جمع‌گرایی واقعی، انطباق چندفرهنگ
|-
|۵||تحرک یا قشربندی اجتماعی||تحرک اجتماعی و اقتصادی مارپیچ||قشربندی متبلور، از خود بیگانگی||همگرایی اجتماعی، همزیستی مکانی
|-
|۶||فرصت‌های منتجه||عدم وابستگی، برابری فرصت بهبود||قطعه قطعه شدن، استثمار، وابستگی||تنوع، وابستگی متقابل
|-
|۷||ساخت اقتصادی، اشتغال||بیکاری(انحراف موقت)||حاشیه‌ای (خصیصه ساختی)||بیکاری(نشانه تحول اساسی)
|-
|۸||جهت‌گیری منابع||استفاده از منابع موجود||استعمار جدید، استعمار داخلی||خودکفایی، حفاظت در مقابل حقوق متقابل
|-
|۹||نمونه‌هایی از نظریه‌پردازان||نمونه‌هایی از نظریه‌پردازان	راونشتاین (۱۸۸۵)
منگالام و شوارزولر(۱۹۶۸)
پیترسن(۱۹۶۵)
اورت اس. لی(۱۹۶۹)
پریس(۱۹۶۹)
 ||مارکس(۱۸۵۳)
کستلس و کوساک(۱۹۷۳)
رکس(۱۹۷۳)
نیکولیناکوس(۱۹۷۵)
والرشتاین(۱۹۷۸)
 ||موبوگنج(۱۹۷۰)
واردول(۱۹۷۷)
رولند(۱۹۷۷)
ریچموند و ورما(۱۹۷۸)

|}

==مهاجرت روستا-شهری با الگوی جنسیتی مردانه==
مهاجرت روستا-شهری که به طور غالب توسط مردان صورت می‌پذیرد، در کوتاه‌مدت می‌تواند منجر به برهم خوردن توازن جنسیتی و کاهش نرخ ازدواج در جوامع روستایی شود. هرچند با اتخاذ راهبردهای توسعه پایدار روستایی می‌توان زمینه کاهش مهاجرت مردان را فراهم نمود. ایجاد مراکز مهارت‌آموزی و کارآفرینی، اعطای وام‌های هدفمند برای مشاغل کوچک و توسعه زیرساخت‌های دیجیتال می‌تواند فرصت‌های اقتصادی را در خود روستاها ایجاد کند. همزمان، با راه‌اندازی باشگاه‌های فرهنگی، کتابخانه‌ها و تشویق تشکیل گروه‌های اجتماعی خودجوش توسط سازمان‌های مردم‌نهاد، می‌توان خلأهای عاطفی و اجتماعی ناشی از این مهاجرت را برای دختران روستایی پر کرد. این اقدامات نه تنها به توانمندسازی جامعه روستایی می‌انجامد، بلکه با تقویت سرمایه اجتماعی، زمینه‌های توسعه متوازن منطقه‌ای را نیز فراهم می‌آورد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/221988/ نقدی و بلالی، «مساله اجتماعی خاموش و نامرئی: کاهش شانس ازدواج برای دختران روستایی (با تاکید بر یافته هایی از نقاط روستایی همدان)»، ۱۳۸۹ش، ص۹۳-۹۱.]</ref> 

==مهاجران افغانستانی==
مهاجرت افغانستانی‌ها به ایران به عنوان یک پدیده اجتماعی-فرهنگی، زمینه‌ساز تعاملات سازنده و تبادلات ارزشمند بین دو فرهنگ شده است. این همزیستی چنددهه‌ای موجب غنای فرهنگی، تقویت پیوندهای انسانی و ایجاد شبکه‌های اجتماعی فرامرزی گردیده است. حضور مهاجران افغانستانی در عرصه‌های اقتصادی ایران، به ویژه در مشاغل خدماتی و صنعتی، سهم قابل توجهی در رشد و توسعه زیرساخت‌های کشور ایفا نموده است. همچنین این مهاجرت بستری برای انتقال مهارت‌های حرفه‌ای و تجارب کاری ارزشمند فراهم کرده که به ارتقای بهره‌وری در بخش‌های مختلف اقتصادی منجر شده است. همچنین این مهاجرت دسترسی بی‌سابقه‌ای به نظام آموزشی و خدمات بهداشتی برای زنان و دختران افغان فراهم کرده که در بسیاری موارد منجر به ارتقای شاخص‌های سلامت، سواد و مشارکت اجتماعی آنان گردیده است.<ref>[https://www.magiran.com/article/4617342 حقیقت‌طلب، «ایران و صورت مسئله مهاجران افغانستانی، پایانی بر میزبانی 40 ساله»، وب‌سایت مگ‌ایران.]</ref>

==انواع مهاجرت==
از دیدگاه علمی، مهاجرت را می‌توان بر اساس معیارهای کلیدی به انواع اصلی تقسیم نمود. از نظر مدت و هدف، «مهاجرت قطعی» با قصد اقامت دائم، در مقابل «مهاجرت موقت با قصد بازگشت» قرار می‌گیرد. بر مبنای علل حرکت، «مهاجرت داوطلبانه» برای بهبود شرایط زندگی، با «مهاجرت اجباری» که ناشی از تهدیدات جانی و فشارهای بیرونی است، متفاوت است. همچنین از نظر مقیاس، «مهاجرت انفرادی» که تصمیمی شخصی است، در تقابل با «مهاجرت توده‌ای» که حرکت گسترده گروه‌های بزرگ جمعیتی تحت تأثیر عوامل کلان است، قرار دارد. این طبقه‌بندی به درک انگیزه‌ها و پیامدهای متمایز هر نوع مهاجرت کمک می‌کند.<ref>محمدی، «پیامدهای مهاجرت افغان‌ها به ایران از سال ۱۳۵۷ به بعد»، ۱۳۸۵ش، ص۲۰-۱۸.</ref> 
نرخ مهاجرت از کشورهای در حال توسعه به کشورهای توسعه‌یافته در حال افزایش است، به طوری که این رقم از ۲.۳ درصد در سال ۲۰۱۶م به ۳.۶ درصد در سال ۲۰۲۰م رسیده است. این رشد که عمدتاً ناشی از کمبود فرصت‌های شغلی در کشورهای مبدأ است، منجر به سکونت حدود ۲۸۱ میلیون مهاجر در کشورهای توسعه‌یافته شده است.<ref>[https://www.jpaiassoc.ir/article_719873.html علمی و پاسندی‌یساقی، «عوامل مؤثر بر مهاجرت از ایران با تأکید بر تورم و بیکاری»، ۱۴۰۳ش، ص۳۷۵.]</ref> 

==='''انواع مهاجرت زنان'''===
مهاجرت زنان به‌عنوان پدیده‌ای چندبُعدی، بر اساس انگیزه‌ها و شرایط متفاوتی صورت می‌پذیرد. در تقابل با مردان که عمدتاً با اهداف اقتصادی مهاجرت می‌کنند، زنان به دلایل اقتصادی، اجتماعی-فرهنگی، سیاسی یا محیط‌زیستی به صورت اختیاری و داوطلبانه یا اجباری و غیرداوطلبانه جابه‌جا می‌شوند.<ref>مویر، ریچارد، درآمدی نو به جغرافیای سیاسی، ۱۳۷۹ش، ص۳۶.</ref>

مهاجرت اختیاری زنان عمدتاً در چارچوب مهاجرت و کسب فرصت‌های اقتصادی (جستجوی شغل و بهبود معیشت)<ref>Chammartin, “The feminization of international migration“, 2002, p.37-40.</ref>، آموزشی یا حتی فرار مغزها (تحصیل در مقاطع عالی)<ref>Fleury, “Understanding women and migration: A literature review”, 2016, p.55.</ref>، پیوند خانوادگی (پیوستن به خانواده یا همسر) و ازدواج بین‌المللی صورت می‌پذیرد.<ref>Ghosh, “Migration and Gender Empowerment: Recent Trends and Emerging Issues”, 2009, p.56.</ref> زنان مهاجر جویای کار را می‌توان به دو دسته ماهر همانند فعال در حوزه‌هایی مانند آموزش، سلامت و مددکاری و غیرماهر، عمدتاً در بخش کارهای خانگی تقسیم کرد.<ref>Ward and Aral, “Globalisation, the sex industry, and health”, 2006, p.345-347.</ref>

مهاجرت اجباری زنان اشکالی چون پناهندگی (فرار از جنگ و آزار سیاسی)، آوارگی محیطزیستی (تخریب سرزمین)، قاچاق انسان (برای بهره‌کشی جنسی یا کار اجباری) و فرار از فقر یا خشونت‌های ساختاری را در بر می‌گیرد.<ref>Potocky, 6. Social Work Practice with Victims of Transnational Human Trafficking, 2010. P.215.</ref>

این تقسیم‌بندی نشان‌دهنده پیچیدگی و تنوع تجربه مهاجرت زنان است که لزوماً در چارچوب‌های سنتی مهاجرت مردانه قابل تحلیل نیست.<ref>Lee, H. K., The Dynamics of Migration Processes: The Gender Dimension in Asian-Australian Migration, 2011, p.194.</ref>

=='''زنانه شدن مهاجرت'''==
پدیده زنانه شدن مهاجرت به‌عنوان یک روند جهانی، نقش محوری جنسیت را در مطالعات مهاجرت برجسته می‌سازد، اگرچه شدت و میزان آن تحت تأثیر تفاوت‌های بین‌فرهنگی متغیر است. در ایران، تحولات ناشی از مدرنیته، انقلاب اسلامی و برنامه‌های توسعه‌ای به ویژه در حوزه آموزش، موقعیت زنان را دگرگون کرده و مشارکت آنان در عرصه‌های مختلف توسعه را به امری اجتناب‌ناپذیر تبدیل نموده است. از این منظر، مهاجرت زنان نه تنها پیامد توسعه، بلکه نشان‌دهنده توانمندی و عاملیت آنان تلقی می‌شود.<ref>[https://csr.basu.ac.ir/article_1561.html صادقی و ولدوند، «جنسیت و مهاجرت: تحلیل جامعه‌شناختی تفاوت‌های جنسیتی در مهاجرت‌های داخلی در ایران»، ۱۳۹۴ش، ص۵۷.]</ref> با این حال، مهاجرت برای زنان اعم از توانمندسازی یا تثبیت محدودیت‌ها به شدت به بافت جامعه مقصد و شرایط ساختاری حاکم بر آن وابسته است.<ref>King, Theories and Typologies of Migration, 2012, p.7.</ref>

==='''چالش‌های زنانه شدن مهاجرت'''===
چالش‌های زنانه شدن مهاجرت در قالب عوامل سبب‌ساز، در پنج مقوله کلیدی ساختاریافته‌اند: «مردسالاری» به‌عنوان بستر اصلی سلطه ساختاری، «احساس ناامنی جنسیتی»، «کلیشه‌های جنسیتی» بازتولیدکننده نابرابری، «محرومیت‌های جنسیت‌بنیان» شامل محرومیت از استقلال، سلب آزادی‌های فردی (قفس زنانگی)، داغ اجتماعی طلاق، و کم‌توان‌انگاری سیستماتیک زنان، و در نهایت «طرد اجتماعی نظام‌مند» شامل نهادینه شدن تبعیض جنسیتی و استانداردهای دوگانه نظارتی (دوگانه نجابت-غیرت). این مقولات در مجموع سازوکارهای پیچیده‌ای را نشان می‌دهند که شرایط مهاجرت زنان را رقم می‌زنند.<ref>[https://www.jpaiassoc.ir/article_712274.html شریفی و همکاران، «درهم‌تنیدگی‌های ساخت اجتماعی جنسیت و مهاجرت‌های مستقل بین‌المللی زنان ایرانی»، ۱۴۰۲ش، ص۳۳۴-۳۲۱.]</ref>

در کنار این عوامل سبب‌ساز، عوامل زمینه‌ساز کلان‌تری نیز در شکل‌گیری پدیده مهاجرت زنان نقش دارند که عبارت از: «ناپایداری وضعیت عمومی کشور» به عنوان بستر بی‌ثباتی فراگیر، «فرادستی ایدئولوژیک» حاکم بر ساختارهای تصمیم‌گیری، «عدم شایسته‌سالاری» در نظام اداری و اجتماعی، و «ناکارآمدی آکادمیک» در پاسخگویی به نیازهای علمی و حرفه‌ای زنان است. این عوامل زمینه‌ساز به تشدید و تعمیق عوامل سبب‌ساز دامن زده و مهاجرت را به راهبردی اجتناب‌ناپذیر برای بسیاری از زنان تبدیل می‌کنند.<ref>[https://www.jpaiassoc.ir/article_712274.html شریفی و همکاران، «درهم‌تنیدگی‌های ساخت اجتماعی جنسیت و مهاجرت‌های مستقل بین‌المللی زنان ایرانی»، ۱۴۰۲ش، ص۳۴۱-۳۳۴.]</ref>

=='''راهکارهای ساختاری'''==
با توجه به اهمیت موضوع مهاجرت زنان و لزوم ارائه راهکارهای جامع برای کاهش آن، راهکارهای ساختاری را در پنج بخش اصلی می‌توان دسته‌بندی کرد.<ref>[https://www.jpaiassoc.ir/article_716832.html راغب و کرمی، «فراتركيب علل مهاجرت نخبگان ايراني و راهكارهاي ممانعت از آن»، ۱۴۰۳ش، ص۳۵۴.]</ref>

==='''راهکارهای اقتصادی'''===
ایجاد اشتغال پایدار متناسب با سطح تحصیلات زنان، تضمین دستمزد عادلانه و کاهش شکاف درآمدی جنسیتی، ارائه تسهیلات مسکن و اعتباری ویژه برای زنان سرپرست خانوار، توسعه بیمه‌های اجتماعی و حمایت از کارآفرینی زنان، و ایجاد صندوق‌های حمایتی برای زنان در معرض آسیب از جمله اقدامات ضروری است. این راهکارها با هدف تأمین امنیت اقتصادی و کاهش انگیزه‌های مالی مهاجرت طراحی شده‌اند.<ref>[https://visapick.com/fa/articles/%D9%85%D8%B4%DA%A9%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%85-%D9%87%D8%A7-%D9%86%D8%B3%D8%A8%D8%AA-%D8%A8%D9%87-%D8%A2%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%86/ «چالش‌ها و مشکلات مهاجرت خانم‌ها در مقابل آقایان»، وب‌سایت ویزاپیک.]</ref>

==='''راهکارهای اجتماعی-فرهنگی'''===
در این بخش، بازنگری در قوانین تبعیض‌آمیز جنسیتی، اجرای کمپین‌های آگاهی‌بخش برای تغییر کلیشه‌های جنسیتی، تقویت نهادهای مدنی و شبکه‌های حمایتی زنان، توسعه برنامه‌های آموزشی برای توانمندسازی، و ایجاد مراکز مشاوره حقوقی و روان‌اجتماعی رایگان پیشنهاد می‌شود. این اقدامات به ایجاد بستر فرهنگی مناسب برای حضور فعال زنان در جامعه و کاهش عوامل دافعه اجتماعی کمک می‌کند.<ref>[https://visapick.com/fa/articles/%D9%85%D8%B4%DA%A9%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%85-%D9%87%D8%A7-%D9%86%D8%B3%D8%A8%D8%AA-%D8%A8%D9%87-%D8%A2%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%86/ «چالش‌ها و مشکلات مهاجرت خانم‌ها در مقابل آقایان»، وب‌سایت ویزاپیک.]</ref>

==='''راهکارهای سیاسی-حقوقی'''===
در این زمینه، اصلاح قوانین مربوط به خروج از کشور برای زنان، تضمین امنیت قضایی و اجتماعی، مشارکت دادن زنان در سطوح مدیریتی و تصمیم‌گیری، الحاق به کنوانسیون‌های بین‌المللی حمایت از حقوق زنان، و ایجاد نهادهای ناظر بر اجرای قوانین برابری جنسیتی ضروری است. این راهکارها زمینه‌ساز ایجاد محیطی امن و عادلانه برای زنان خواهد بود.<ref>[https://visapick.com/fa/articles/%D9%85%D8%B4%DA%A9%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%85-%D9%87%D8%A7-%D9%86%D8%B3%D8%A8%D8%AA-%D8%A8%D9%87-%D8%A2%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%86/ «چالش‌ها و مشکلات مهاجرت خانم‌ها در مقابل آقایان»، وب‌سایت ویزاپیک.]</ref>

==='''راهکارهای آموزشی'''===
در حوزه آموزشی، بازنگری در سیاست‌های بومی‌گزینی با توجه به جنسیت، افزایش سهم زنان در هیئت‌های علمی و مدیریت دانشگاهی، ایجاد گرنت‌های پژوهشی ویژه برای محققان زن، توسعه دوره‌های آموزشی متناسب با نیازهای بازار کار، و تقویت ارتباط دانشگاه با صنعت برای اشتغال فارغ‌التحصیلان زن پیشنهاد می‌شود. این اقدامات به ارتقای جایگاه علمی و حرفه‌ای زنان در کشور کمک می‌کند.<ref>[https://visapick.com/fa/articles/%D9%85%D8%B4%DA%A9%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%85-%D9%87%D8%A7-%D9%86%D8%B3%D8%A8%D8%AA-%D8%A8%D9%87-%D8%A2%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%86/ «چالش‌ها و مشکلات مهاجرت خانم‌ها در مقابل آقایان»، وب‌سایت ویزاپیک.]</ref>

==='''راهکارهای زیرساختی-محیطی'''===
در نهایت، در حوزه زیرساختی-محیطی، توسعه فضاهای امن شهری برای زنان، بهبود سیستم‌های حمل و نقل عمومی ایمن، ایجاد امکانات ورزشی و فرهنگی ویژه زنان، توسعه مراکز نگهداری از کودکان با کیفیت، و توجه به معماری و شهرسازی حساس به جنسیت می‌تواند به ایجاد محیطی مناسب برای زندگی و فعالیت زنان بینجامد. این راهکارها در مجموع می‌توانند با کاهش عوامل دافعه و تقویت عوامل نگهدارنده، به کاهش مهاجرت زنان منجر شوند.<ref>[https://visapick.com/fa/articles/%D9%85%D8%B4%DA%A9%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%85-%D9%87%D8%A7-%D9%86%D8%B3%D8%A8%D8%AA-%D8%A8%D9%87-%D8%A2%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%86/ «چالش‌ها و مشکلات مهاجرت خانم‌ها در مقابل آقایان»، وب‌سایت ویزاپیک.]</ref>

==پیامدهای فرهنگی مهاجرت==
پیامدهای فرهنگی مهاجرت در مبدأ و مقصد، به‌ویژه در ایران و کشورهای مهاجرپذیر، در چارچوب تبادل فرهنگی و تقویت همزیستی مسالمت‌آمیز قابل تحلیل است. مهاجران ایرانی با انتقال ارزش‌های فرهنگی مانند حفظ حجاب و آداب اجتماعی به کشورهای اروپایی، به غنای تنوع فرهنگی و تقویت پلورالیسم در جوامع میزبان کمک می‌کنند. این پدیده همچنین از طریق (انتقال دانش، هنر و ارزش‌های بومی) زمینه‌ای برای تعامل متقابل و شناخت عمیق‌تر بین تمدن‌ها فراهم می‌سازد. در کشورهای مقصد، این فرآیند به چندفرهنگی‌شدن جامعه و توسعه مدل‌های نوین همگرایی فرهنگی منجر می‌شود که در قالب پذیرش متقابل و احترام به تفاوت‌ها تجلی می‌یابد. چنین تعاملی در نهایت نه تنها به حفظ هویت‌های فرهنگی اصیل کمک می‌کند، بلکه به تولد فرم‌های هیبریدی فرهنگی و تقویت تاب‌آوری اجتماعی در سطح جهانی می‌انجامد.<ref>[[زرقانی و موسوی، «مهاجرت‌های بین‌المللی و امنیت ملی»، ۱۳۹۲ش، ص۲۲-۱۷.|https://quarterly.risstudies.org/article_3026.html]]</ref>

==قوانین مهاجرت==
سیاست‌های مهاجرتی در سطح جهانی عموماً در دو قالب کلی «امنیت‌محور» و «توسعه‌محور» دسته‌بندی می‌شوند. ایران به عنوان نمونه بارز رهیافت امنیت‌محور، قوانین مهاجرت خود را تحت مدیریت مرکز امور اتباع و مهاجرین خارجی عمدتاً بر پایه ملاحظات امنیتی و کنترل مرزی طراحی کرده است که شامل مکانیزم‌هایی نظیر ثبت‌نام، صدور کارت‌های اقامت موقت (مانند کارت آمایش)، و اعمال محدودیت‌های گسترده در اشتغال، تحصیل و دسترسی به خدمات برای مهاجران  به‌ویژه اتباع افغان می‌شود. در مقابل، کشورهای توسعه‌یافته‌ای مانند کانادا، آلمان و ایالات متحده از الگوی توسعه‌محور پیروی می‌کنند که بر جذب سرمایه انسانی متخصص، ارائه برنامه‌های پناهندگی ساختاریافته، ویزاهای تحصیلی و تسهیلات ادغام اجتماعی (نظیر آموزش رایگان و حمایت از یکپارچگی اجتماعی) متمرکز است. این تفاوت در پارادایم حکمرانی مهاجرت، بازتابی از شرایط اقتصادی، اولویت‌های سیاسی و سطح تعهدات بین‌المللی کشورها است.<ref>[[رستگاری و همکاران، «ایرانیان خارج از کشور؛ فرصت یا تهدید»، ۱۴۰۰ش، ص۲۵-۲۴۸.|https://sid.ir/paper/1033815/fa]]</ref>

==منابع==
پاسندی یساقی، فاطمه؛ علمی، زهرا، «بررسی عوامل مؤثر بر مهاجرت زنان از ایران با تاکید بر شاخص فلاکت و کنترل فساد»، اقتصاد باثبات، سال۵، شماره۲، ۱۴۰۳ش.

راغب، علی؛ کرمی، مهناز، «فراتركيب علل مهاجرت نخبگان ايراني و راهكارهاي ممانعت از آن»، نامه انجمن جمعیت‌شناسی ایران، سال۱۹، شماره۳۸، ۱۴۰۳ش.

رضایی، مریم؛ صادقی، رسول، «سودای مهاجرت: تمایل ایرانی‌ها به مهاجرت و عوامل تعیین‌کننده آن»، پژوه‌‌های جامعه‌شناسی معاصر، سال۱۰، شماره۱۸، ۱۳۹۹ش.

«چالش‌ها و مشکلات مهاجرت خانم‌ها در مقابل آقایان»، وب‌سایت ویزاپیک، تاریخ درج مطلب: ۲۴ مهر ۱۴۰۳ش.

حیدری، آرمان؛ ترکان، رحمت‌اله، «مطالعه پدیدارشناختی مهاجرت بین‌المللی دختران تحصیل‌کردۀ ایرانی (مورد مطالعه دختران مراجعه‌کننده به اداره تعاون، کار و رفاه اجتماعی شهرستان اصفهان) »، جامعه‌شناسی کاربردی، سال۳۶، شماره۱، ۱۴۰۴ش، ص۲۶.

شریفی، علی و همکاران، «درهم‌تنیدگی‌های ساخت اجتماعی جنسیت و مهاجرت‌های مستقل بین‌المللی زنان ایرانی»، نامه انجمن جمعیت‌شناسی ایران، سال۱۸، شماره۳۶، ۱۴۰۲ش.

صادقی، رسول؛ ولدوند، لیلا، «جنسیت و مهاجرت: تحلیل جامعه‌شناختی تفاوت‌های جنسیتی در مهاجرت‌های داخلی در ایران»، پژوهش‌های جامعه‌شناختی معاصر، سال۴۴، شماره۷، ۱۳۹۴ش.

فیروزی سوره، راضیه و همکاران، «تحلیل اجتماعی تمایل به مهاجرت دانشگاهیان : مطالعه موردی دانشجویان تحصیلات تکمیلی واحد علوم و تحقیقات دانشگاه آزاداسلامی تهران»، جامعه‌شناسی آموزش‌وپرورش، سال۶، شماره۱، ۱۳۹۹ش.

کستلز، استفن؛ میلر، مارک جی، «عصر مهاجرت جابه‌جایی بینالمللی جمعیت در دنیای مدرن»، ترجمه علی طایفی، تهران، انتشارات جامعه‌شناسان، ۱۳۹۶ش.

مسی، داگلاس، نظریه‌های مهاجرت‌های بین‌المللی بازنگری و ارزشیابی، ترجمه‌ پریدخت وحیدی، گزیده مسایل اجتماعی، سیاسی و اقتصادی. شماره143، ۱۳۶۴ش.

مویر، ریچارد، درآمدی نو به جغرافیای سیاسی، ترجمه دکتر دره میرحیدر و سیّدیحیی صفوی، تهران، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ۱۳۷۹ش.

Castles, Stephen, and Miller, Mark, J., The Age of Migration (3rd ed.), New York: Guilford Press, 2003.

Chammartin, Gloria Moreno Fontes, “The feminization of international migration”, Int. Migr. Program. Int. Labour Organ., Vol.46, 2002.

Chan, Kam Wing, “Migration and Development in China: Trends, Geography and Current Issues”, Migration and Development, Vol.1(2), 2012.

Dannecker, Petra, and Sieveking, N., “Gender, Migration and Development: An Analysis of the Current Discussion on Female Migrants as Development Agents”, Working Papers – Centre on Migration, Citizenship and Development, No.69, 2009.

Haas, Hein de, “The internal dynamics of migration processes: A theoretical inquiry”, Journal of ethnic and migration studies, Vol.36(10), 2010.

Fleury, Anjali, “Understanding women and migration: A literature review”, Knomad Working Paper No.8, 2016.

Fussell, Elizabeth, and Massey, Douglas, “The limits to cumulative causation: International migration from Mexican urban areas”, Demography, vol.41(1), 2004.

Ghosh, Jayati, “Migration and Gender Empowerment: Recent Trends and Emerging Issues”, UNDP Human Development Report Office, New York, 2009.

Hagen‐Zanker, Jessica, “Why do people migrate? A review of the theoretical literature”, Maastricht: Maastricht Graduate School of Governance, Maastricht University (Working Paper MGSoG/2008/WP002), 2008.

Hirschman, Charles, “The Educational Enrollment of Immigrant Youth: A Test of the SegmentedAssimilation Hypothesis”, Demography, Vol.38(3), 2001.

- IOM, Glossary on Migration, Switzerland, International Organization for Migration, 2021.

King, Russell., Theories and Typologies of Migration: An Overview and a Primer, Working Papers in International Migration and Ethnic Relations 3/12, Malmö Institute for Studies of Migration, Diversity and Welfare (MIM) Malmö University, 2012.

Lee, Everett. S., “A Theory of Migration, Demography”, Vol.3(1), 1966.

Lee, H. K., The Dynamics of Migration Processes: The Gender Dimension in Asian-Australian Migration, Working Paper, Department of Immigration and Citizenship, Australia, 2011.

Massey, D.S. and Hirst, D., “From Escalator to Hourglass: Changes in the U.S. OccupationalStructure: 1949_1989”, Social Science Research, Vol.27(1), 1998.

Moghaddas, A a., “The Immigrants Social Mobility and Income Attainment: The Case of Iranians in Australia”, Shiraz University, July 20, 2003.

Potocky, Miriam, 6. Social Work Practice with Victims of Transnational Human Trafficking, Columbia University Press, 2010.

Smith, T, How Well does Economic Theory Explain Iinternational Migration? Conference of Immigration, New York, 1995.

Taylor, Edward J., “The new economics of labour migration and the role of remittances in the migration process”, International migration, 37(1), 1999.

Ward, Helen; Aral, Sevgi, “Globalisation, the sex industry, and health”, Sex, Transm, Infect., vol.82(5), 2006.

Riley, N. E. and R. W. Gardner., “Migration  Decisions: The  Role of Gender”, in Internal Migration of Women in Developing Countries, United Nations, 1993.

===پانویس===
----
<references />