نمایش مبدأ برای خانواده بدسرپرست

'''<big>خانواده بد‏سرپرست</big>'''، خانواده دارای سرپرست بی‌مسئولیت. 

بدسرپرستی خانواده از جمله معضلات اجتماعی است که گروه‌‏های آسیب‏‌پذیر، یعنی زنان، کودکان و سالمندان را تهدید می‏‌کند. سنت‏‌ها و سبک‏‌های تربیتی غلط، اعتیاد و تشدید فقر و نابرابری، از جمله عوامل شیوع بدسرپرستی است. خانواده‌‏های بدسرپرست علاوه ‏بر مشکلات فراوان اقتصادی با چالش‌‏های اجتماعی همچون عدم حمایت و پذیرش از سوی جامعه و نهادهای مربوطه، آزارهای جسمی و روحی توسط سرپرست و مشکلاتی چون فرار فرزندان، اعتیاد، مشکلات روانی، فزونی کودکان کار و خیابانی مواجه‏ هستند. 

==مفهوم‌‏شناسی==
اگر سرپرست خانواده، دچار آسیب‏‌ها و مشکلات رفتاری، اخلاقی و اجتماعی بوده یا به‏‌دلایلی، مسئولیت سرپرستی خانواده را به‏‌طور مناسب انجام ندهد، آن خانواده، «خانواده بدسرپرست» نام می‏‌گیرد.<ref>[https://dotic.ir/news/4254/%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D9%85%D8%AF%D9%86%D9%8A . «قانون مدنی»،  پایگاه اطلاع‏رسانی قوانین و مقررات کشور، ماده 1173.]</ref> کودک بدسرپرست، کودکی است که به تشخیص مراجع قضایی به‏‌طور دائم یا موقت از سرپرستی مؤثر و با صلاحیت محروم شده است.<ref>[https://arakmu.ac.ir/file/download/news/1637469942-1400.pdf . «گزارش وضعیت اجتماعی و فرهنگی ایران»،  مرکز آمار ایران ب، ١٤٠٠ش، ص97.]</ref> کودکان و نوجوانان بدسرپرست، ممکن است با والدین یا سرپرستان قانونی خود زندگی کنند که شرایط لازم را برای نگهداری آنان ندارند.<ref>[https://www.sid.ir/paper/967426/fa . لامع و جان‌نثاری، «مبانی حضانت و سرپرستی کودکان و نوجوانان بی‌سرپرست و بدسرپرست در فقه و حقوق موضوعه ایران»،  1400ش، ص34.]</ref> ابتلای سرپرست خانواده به اعتیاد یا فسادهای اخلاقی، مجبورکردن کودکان به مشاغل ضداخلاقی یا سوءاستفاده از آنان، از جمله عوامل و مصادیق بدسرپرستی است.<ref>[https://dotic.ir/news/4254/%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D9%85%D8%AF%D9%86%D9%8A . «قانون مدنی»،  پایگاه اطلاع‏رسانی قوانین و مقررات کشور، ماده 1173.]</ref>

==تاریخچه==
مردان به‏‌عنوان سرپرست خانواده، در بسیاری از جوامع، حق تنبیه بدنی و بهره‌کشی از زن یا کودک خود را داشته‏‌اند. در روم قدیم، کشتن فرزندان، حق طبیعی والدین بوده و گاهی آنان را قربانی می‏‌کردند. میان اعراب جاهلی نیز رسم دخترکشی معروف بود؛ تا آنکه دین اسلام با آن مقابله کرد. در قرون وسطی در بیشتر کشورهای مسیحی، کودکان مورد ستم قرار گرفته و قشری زیردست و آسیب‌‏پذیر بودند. با آغاز انقلاب صنعتی و ناگزیری خانواده‌‏ها برای کار شبانه‌‏روزی نیز سبب به‏‌کارگیری زنان و کودکان در کارخانه‌‏ها و شرایطی هولناک شد تا در نهایت، قوانینی از جمله، قانون کار کودکان وضع شد. در آمریکا، این دیدگاه که تنبیه برای رام‏‌کردن طبیعت شرورانه کودک ضروری است، رایج بود. در سال 1866م، بنیان‌گذار انجمن جلوگیری از بی‏‌رحمی با حیوانات، کودکان را به‏‌عنوان بخشی از حیوانات مورد حمایت قرار داد و در دادگاهی با موافقت قاضی، انجمن جلوگیری از بی‏‌رحمی با کودکان تاسیس شد.<ref>. طوقانی‏پور و عظیم‏زاده اردبیلی، جرایم والدین و سرپرستان قانونی علیه کودکان در نظام حقوقی ایران، 1392ش، ص30-33. کیتلسون و همکاران، حقایقی درباره سوءرفتار، 1391ش، ص28-30.</ref>

==بدسرپرستی در جهان معاصر==
در آمریکا خانواده و به‌‎ویژه مادر، عامل بیشترین بدرفتاری و غفلت از کودک است. 40. 3% تمام خشونت‌‏ها علیه کودکان در سال 2002م توسط مادران انجام شده و والدین با هم مرتکب 18% خشونت‌ها شده‌‏اند. طبق گزارش جهانی، سرپرستان بدرفتار با کودک، بیشتر جوان، تنها، فقیر و بیکار هستند و در آمریکا، مادران مجرد سه برابر بیشتر از مادران متاهل احتمال دارد کودک‏شان را تنبیه کنند.<ref>. کیتلسون و همکاران، حقایقی درباره سوءرفتار، 1391ش، ص23.</ref> در سال 2002م تعداد 239 پسر و 210 دختر زیر 18 سال در آمریکا به‏دست والدین‏شان به قتل رسیده‌اند. البته این آمار فقط شامل بخشی از این رویدادها بوده و آمار واقعی بسیار بیشتر از این است.<ref>. کیتلسون، و همکاران، حقایقی درباره سوءرفتار، 1391ش، ص138.</ref> در اروپای غربی نیز بدرفتاری با کودک و آزار خانگی، از دلایل اصلی از دست‏‌دادن مراقبت والدین است که اغلب با مشکلات مالی، اختلالات روانی، مصرف الکل و مواد مخدر مرتبط است. در فرانسه به‌‏طور متوسط هر هفته، سه کودک و در آلمان و بریتانیا دو کودک در اثر آزار و بی‏‌توجهی جسمی، جان خود را از دست می‏‌دهند. قانون منع تنبیه بدنی کودکان فقط در اتریش، دانمارک، فنلاند، آلمان، ایسلند، نروژ و سوئد وجود دارد. در اتریش، سالانه حدود 21000 کودک که به‏‌طور موقت از خانواده خود حذف شده‌‏اند، توسط اقدامات دولتی مراقبت می‏‌شوند و به والدین آنها مشاوره و راهنمایی تربیت کودک ارائه می‌شود.<ref>. Brandvoll، Ingunn & Doris Kirchebner،» Abuse and Neglect of Children in Western Europe - International Day of Families «، 2004، p1.</ref>

==بدسرپرستی در ایران==
خانواده‌‏های بد سرپرست در ایران به دلیل تنوع خرده‌فرهنگ‌ها، گونه‌های متفاوتی دارند. آمارهای غیررسمی، از افزایش تعداد خانواده‌‏های بدسرپرست حکایت دارد. طبق یک گزارش، نزدیک به 87% از کودکان مراکز شبانه‌‏روزی، بدسرپرست هستند، <ref>[https://www.rokna.net/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-95/545033-%D8%AF%D8%B1%D8%B5%D8%AF-%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B1%D8%A7%DA%A9%D8%B2-%D8%B4%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A8%D9%87%D8%B2%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%A8%D8%AF%D8%B3%D8%B1%D9%BE%D8%B1%D8%B3%D8%AA-%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF-%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%87%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D8%AA%D8%A7%D9%82-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%B3%D8%AA%D9%87-%D9%86%D9%81%D8%B1%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D8%AF . موسوی چلک، «87 درصد کودکان مراکز شبانه‏روزی بهزیستی، بدسرپرست هستند»،  وب‏سایت رکنا.]</ref> اما فقط بخشی از آنها تحت‏‌سرپرستی مراکز حمایتی رسمی، مانند بهزیستی و کمیته امداد قرار می‌گیرند. بر اساس آمار اعلام شده توسط کمیته امداد، تعداد خانواری که در سال 1395ش به‏‌علت بدسرپرستی مورد حمایت این کمیته قرار گرفته است، 2220 خانوار بوده که در سال 1398ش به 5659 خانوار افزایش یافته است.<ref>. مرکز آمار ایران، «شاخص‏های عدالت اجتماعی»،  1399ش، ص46.</ref>

==قوانین در ایران==
طبق ماده 1173 قانون مدنی، حاکم شرع می‌تواند در صورت بی‌کفایتی والدین به دلایل زیر در مورد حضانت طفل، تصمیم بگیرد؛ 
#اعتیاد زیان‌آور به الکل، مواد مخدر و قمار؛
#اشتهار به فساد اخلاق و فحشاء؛
#ابتلا به بیماری‌های روانی با تشخیص پزشکی قانونی؛
#سوءاستفاده از طفل یا اجبار او به ورود در مشاغل ضداخلاقی مانند فساد و فحشاء، تکدی‌گری و قاچاق؛
#تکرار ضرب‌‏وجرح خارج از حد متعارف.

طبق ماده 1196 قانون مدنی، عدم پرداخت نفقه به فرزندان نیز از مصادیق بدسرپرستی محسوب می‌‏شود. همچنین طبق ماده 4 قانون تامین وسایل و امکانات تحصیل اطفال و نوجوانان ایرانی، اگر والدین یا سرپرستان قانونی کودکان و نوجوانان کمتر از 18 سال از فراهم‏‌کردن امکانات تحصیلی امتناع کنند، یا به‏‌نحوی از انحاء از تحصیل او جلوگیری کنند، توسط حکم مرجع قضایی به مجازات مقرر در این قانون محکوم می‏‌شوند.<ref>[https://www.sid.ir/paper/967426/fa . لامع و جان‌نثاری، «مبانی حضانت و سرپرستی کودکان و نوجوانان بی‌سرپرست و بدسرپرست در فقه و حقوق موضوعه ایران»،  1400ش، ص41-42.]</ref>

با تصویب قانون حمایت از کودکان بی‏‌سرپرست و بدسرپرست سال 1392ش، بسیاری از خلاهای پیشین برطرف شده و بر اساس آن، اگر دادگاه تشخیص دهد که سرپرستان طفل، از صلاحیت لازم برخوردار نیستند، به‏‌جهت جلوگیری از ورود آسیب به سلامت جسمی و روحی، طفل مذکور را از والدینش جدا و به‌صورت موقت در مراکز بهزیستی نگهداری می‏‌کند تا اقدامات لازم جهت سلب حضانت از والدین طفل بدسرپرست (با توجه به مادۀ 1173 قانون مدنی) انجام شود. در صورتی‏‌که صلاحیت خانواده برای سرپرستی طفل بدسرپرست احراز شود، سرپرستی آنها را به متقاضیان واجد شرایط، واگذار می‏‌کند. البته، والدین حقیقی طفل بدسرپرست، در اولویت قرار دارند؛ یعنی پس از رفع موانع بدسرپرستی، طفل مذکور می‌‏تواند به خانواده حقیقی خود بازگردد.<ref>[https://www.sid.ir/paper/967426/fa . لامع و جان‌نثاری، «مبانی حضانت و سرپرستی کودکان و نوجوانان بی‌سرپرست و بدسرپرست در فقه و حقوق موضوعه ایران»،  1400ش، ص40-41.]</ref>

در ماده 230 قانون برنامه پنجم توسعه نیز دولت موظف به ساماندهی امور اقتصادی- معیشتی با اولویت ساماندهی مشاغل خانگی برای زنان سرپرست‌‏خانوار و زنان بدسرپرست شده و در ماده 38 و 39 نیز موظف به تامین اجتماعی اقشار آسیب‌‏پذیر شده است که خانواده‌‏های بدسرپرست نیز در زمره آن قرار دارند.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/790196 . «قانون برنامه‏ پنج‏ساله پنجم توسعه جمهوری اسلامی ایران (1394ـ1390)»،  وب‏سایت مرکز پژوهش‏های مجلس شورای اسلامی.]</ref> ماده 97 منشور حقوق و مسئولیت‌های زنان نیز به حق برخورداری زنان و دختران از حمایت‏‌های لازم در صورت فقر، طلاق، معلولیت، بی‏‌سرپرستی، بدسرپرستی و ایجاد امکانات جهت توانبخشی و خودکفایی تصریح می‏‌کند.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/101171&#x20;(In&#x20;Persian) . «منشور حقوق و مسؤلیت‏های زنان در نظام جمهوری اسلامی ایران»،  وب‏سایت مرکز پژوهش‏های مجلس شورای اسلامی.]</ref>

==عوامل موثر بر بدسرپرستی==
امروزه گسترش شهرنشینی و تنش‌‏‏های خانوادگیِ ناشی از آن، مانند فقر، بیکاری، مهاجرت و فضای آپارتمان‌‏نشینی، زمینه‏‌های فراوانی برای افزایش خانواده‌‏های بدسرپرست ایجاد کرده است.<ref>. طوقانی‏پور و عظیم‏زاده اردبیلی، جرایم والدین و سرپرستان قانونی علیه کودکان در نظام حقوقی ایران، 1392ش، ص34-35.</ref> بر اساس برخی از پژوهش‌های استانی، 6. 2% زنان سرپرست‏‌خانوار، به‌دلیل زندانی‏‌شدن و 5. 5% آنها به‌دلیل متواری‏‌شدن شوهر مجبور به پذیرش سرپرستی خانواده شده‌اند.<ref>. دغاقله و کلهر، آسیب‏های شهری در تهران (وندالیسم، دختران فراری، زنان سرپرست خانوار و تکدی‏گری)،  1389ش، ص238.</ref> در پژوهشی دیگر، اعتیاد پدر 16 درصد و اعتیاد پدر و مادر 12 درصد در فرار دختران موثر بوده است؛ 15 درصد از این دختران نیز سابقه زندانی‏‌شدن یکی از والدین را داشته‌‏اند و 18. 7 درصد از آنها علت اولین فرار خود را از هم‏پاشیدگی خانواده عنوان کرده‌‏اند. در کل 26. 7 درصد از دختران تهرانی تجربه آزار جسمی توسط والدین را داشته‌‏اند.<ref>. دغاقله و کلهر، آسیب‏های شهری در تهران (وندالیسم، دختران فراری، زنان سرپرست خانوار و تکدی‏گری)،  1389ش، ص194-201.</ref>

مهم‌ترین مشکلات خانواده‌‏های بدسرپرست، مشکلات اقتصادی است که بیشتر، زنان را درگیر می‌‏کند. زنان بدسرپرست، نقش دوگانه مادر و پدر را برعهده دارند و مشکلات آنان در کنار شوهر معتاد یا مشکل‌‏دار، دوچندان است. همچنین یارانه این خانواده‏‌ها به‌حساب سرپرست واریز می‏‌شود که فاقد صلاحیت بوده و آن را صرف اعتیاد یا دیگر کجروی‏‌های خود می‏‌کند. <ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1392/04/15/92330/%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%AF%D8%B3%D8%B1%D9%BE%D8%B1%D8%B3%D8%AA-%D8%A8%D8%AF%D9%88%D9%86-%D9%BE%D8%B4%D8%AA%D9%88%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AD%DA%A9%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D9%85%DA%86%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%82%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA . «زنان بدسرپرست بدون پشتوانه/ حکایت همچنان باقی است!»،  خبرگزاری تسنیم.]</ref> همچنین محدودیت حمایت دولتی و اجتماعی از این خانواده‌‏ها و نبود سیستم جبران‏‌کننده کسری درآمد از سوی نهادهای دولتی یا ناچیز بودن آثار آن، این دسته از زنان را به خطر فقر کشانده است.<ref>[https://www.ilna.ir/fa/tiny/news-1077306 . علی‏نژاد، «نقطه ایده‌ال حمایت از زنان بدسرپرست و بی‌سرپرست»،  خبرگزاری ایلنا.]</ref>

==پیامدهای بدسرپرستی==
===پیامدهای روانشناختی===
خانواده‏‌های بدسرپرست هم به‌‏دلیل مسائل اقتصادی و هم تحت‏‌تاثیر آزار و اذیت سرپرست در محیط خانه، مشکلات روحی و روانی را نیز تجربه می‏‌کنند. همچنین نگرش منفی جامعه به این افراد، موجب مخدوش‏‌شدن روابط اجتماعی آنان با دیگران و عدم امنیت اجتماعی و آسایش روانی می‌شود. حضانت و سرپرستی فرزندان، مناسب ‎نبودن و مسئولیت‌‎پذیر نبودن سرپرست نیز بار اضافی بر دوش این خانواده‌‏ها می‏‌گذارد. زنان بدسرپرست گاهی نیز تحت خشونت‌های خانگی، همانند کتک‌‏زدن، تحقیر، توهین و آزار‌های جسمی و اجبار به فعالیت‌های نامشروع یا خطرناک توسط همسر یا پدر خود قرار می‌گیرند.<ref>. علی‏نژاد، «نقطه ایده‌ال حمایت از زنان بدسرپرست و بی‌سرپرست»،  خبرگزاری ایلنا.</ref> اعتیاد نیز به‏عنوان یکی از عوامل اصلی بدسرپرستی، سبب غفلت از فرزندان، افت تحصیلی و فرار آنان، افت سطح اجتماعی خانواده، طلاق و خشونت در خانواده و حتی انتقال اعتیاد به فرزندان می‌شود.<ref>. یعقوبی‏دوست، جامعه‏شناسی مسائل اجتماعی معاصر در ایران، 1397ش، ص86.</ref>

===ضعف کارکردی خانواده===
خانواده‌‏های بدسرپرست چون یک خانواده گرم و حمایت‏‌گر نیستند، کارکرد ضعیفی داشته و این ناکارآمدی در بروز اختلالات رفتاری در کودکان، عدم ارائه راهکارهای مؤثر برای رشد و سلامت روانی آنان و بروز خشونت و غفلت‌‏ورزی نسبت به آنان مشاهده می‌‏شود که در نتیجه، کودکان به‌‏دلیل ترس، از تعامل خانوادگی اجتناب کرده و خود دچار خشونت می‏‌شوند. فرار از منزل، مدرسه و ولگردی نیز از نتایج این مسئله است.<ref>. صدرالسادات و همکاران، «مقایسه شیوه‏های فرزندپروری و کارکرد خانواده در خانواده‏های بدسرپرست، دارای اختلالات رفتاری و عادی»،  1384ش، ص49.</ref>

===پیامدهای اجتماعی===
وجود تعارضات زناشویی پیوسته میان والدین، سبب الگوگیری کودکان از آن و آشفتگی‏‌های روانی آنان شده؛ در نتیجه، افراد این خانواده، مهارت‏‌های تنظیم هیجان کمتری داشته و توان مدیریت هیجانات منفی را پیدا نمی‏‌کنند. پیامد آن، ناسازگاری اجتماعی و خانوادگی این افراد و ضعف در مهارت‏‌های اجتماعی و مواجهه با فشارهای مختلف زندگی است. در خانواده‏ای که پدر و مادر فرزند را ترک کنند یا به نیازهای او توجه نکنند، کودک دچار عدم تعادل روانی و ناسازگاری فراوانی خواهد شد.<ref>. شیرخانی و همکاران، «مقایسه مهارت‏های تنظیم هیجان و سازگاری در بین کودکان بدسرپرست، بی‏سرپرست و عادی»،  2017م، ص12.</ref> تعارضات زوجین، علاوه ‏بر کودکان، زوجین را نیز به انواع بزهکاری‏‌ها مثل ضرب‏‌وجرح، فساد جنسی و سرقت می‏‌کشاند. در واقع، علت اساسی رفتارهای ضداجتماعی، بزهکاری نوجوانان و بزرگسالان و بسیاری از نابسامانی‏‌های اجتماعی، تنش‌های خانوادگی است.<ref>. معظمی، فرار دختران. چرا؟،  1382ش، ص108-109.</ref>

===پیامدهای تربیتی===
خانواده بدسرپرست، به‏‌ویژه معتاد، بیشتر از سبک تربیتیِ مستبدانه یا سهل‏‌گیرانه استفاده می‌‏کنند؛ در نتیجه، فرزندان آنان، رشد ذهنی پائین‌‏تری دارند؛ یعنی یا به‌‏دلیل حاکمیت قوانین سخت، باورهای ماکیاولیستی، یعنی خودخواهی و رسیدن به اهداف خود به هر وسیله ممکن، پیدا می‏‌کنند و یا به‏‌جهت فضای عاطفی شدید و فاقد هر نوع قانون و قاعده، کودکانی بی‌‏بندوبار می‏‌شوند. در هر دو حال، این کودکان قانون‏‌گریز و ناتوان از احترام به حقوق دیگران و دچار نقص در اجتماعی‏‌شدن و رشد ذهنی هستند.<ref>. کاکوجویباری و همکاران، «مقایسه نظریه ذهن در کودکان بد سرپرست و عادی»،  1394ش، ص174.</ref>

===فقدان الگوی تربیتی===
فرزندان خانواده‌‏های بدسرپرست، زندگی معمول و آرامی نداشته و به‌همین دلیل، معیارهای ثابتی برای زندگی ندارند. بسیاری از آنان به‏‌دلیل تنش در خانواده یا در محیط پرورشگاه‏‌های عمومی، با سیستمی مواجه هستند که مکان و کادر شبانه‌‏روزی آن پیوسته درحال تغییر است. در چنین محیط بی‌‏ثبات، تغییرپذیر و بدون تمرکز، آنان کسی را به‌‏عنوان الگوی ثابت تربیتی و اخلاقی نیافته و انواع مشکلات شخصیتی و رفتاری می‌‏یابند.<ref>. شیرخانی و همکاران، «مقایسه مهارت‏های تنظیم هیجان و سازگاری در بین کودکان بدسرپرست، بی‏سرپرست و عادی»،  2017م، ص13</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع==
*دغاقله، عقیل و کلهر، سمیرا، آسیب‏‌های شهری در تهران، تهران، جامعه‌‏شناسان، 1389ش.
*«زنان بدسرپرست بدون پشتوانه، حکایت همچنان باقی است»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 15 تیر 1392ش.
*شیرخانی، کوروش و همکاران، «مقایسه مهارت‏‌های تنظیم هیجان و سازگاری در بین کودکان بدسرپرست، بی‏‌سرپرست و عادی»، اولین کنفرانس علوم اجتماعی، تربیتی، علوم انسانی و روانشناسی، 2017م.
*صدرالسادات، سیدجلال و همکاران، «مقایسه شیوه‏‌های فرزندپروری و کارکرد خانواده در خانواده‏‌های بدسرپرست، دارای اختلالات رفتاری و عادی»، مجله علوم ‏پزشکی شهرکرد، ش2، 1384ش.
*طوقانی‌‏پور، فائزه و عظیم‌‏زاده اردبیلی، فائزه، جرایم والدین و سرپرستان قانونی علیه کودکان در نظام حقوقی ایران، تهران؛ دانشگاه امام‏ صادق، 1392ش.
*علی‏نژاد، غزل، «نقطه ایده‌ال حمایت از زنان بدسرپرست و بی‌سرپرست»،  خبرگزاری ایلنا، تاریخ انتشار: 28 اردیبهشت 1400ش.
*«قانون برنامه‏ پنج‏ساله پنجم توسعه جمهوری اسلامی ایران (1394ـ1390)»،  وب‏‌سایت مرکز پژوهش‏‌های مجلس شورای اسلامی، تاریخ درج مطلب: 30 دی 1389ش.
*«قانون مدنی»،  پایگاه اطلاع‏رسانی قوانین و مقررات کشور، معاونت حقوقی ریاست جمهوری، تاریخ بازدید: 25 تیر 1403ش
*کاکوجویباری، علی‌اصغر و همکاران، «مقایسه نظریه ذهن در کودکان بدسرپرست و عادی»،  نشریه شناخت اجتماعی، ش7، 1394ش.
*کیتلسون، مارک ج. و همکاران، حقایقی درباره سوءرفتار، ترجمه کیومرث فرحبخش و سیدمحسن عامری‌‏زاد، تهران؛ آوای‏‌نور، 1391ش.
*«گزارش وضعیت اجتماعی و فرهنگی ایران»،  مرکز آمار ایران (ب)،  بهار١٤٠٠ش.
*لامع، زهرا و جان‌‏نثاری، ژاله، «مبانی حضانت و سرپرستی کودکان و نوجوانان بیسرپرست و بدسرپرست در فقه و حقوق موضوعه ایران»، دوفصلنامه پژوهش‏‌های انتظامی-اجتماعی زنان و خانواده، ش9، 1400ش.
*مرکز آمار ایران، «شاخص‏های عدالت اجتماعی»،  مرکز آمار ایران، زمستان 1399ش.
*معظمی، شهلا، فرار دختران؛ چرا؟،  تهران؛ دانشگاه تهران، 1382ش.
*«منشور حقوق و مسؤلیت‏های زنان در نظام جمهوری اسلامی ایران»،  وب‏سایت مرکز پژوهش‌‏های مجلس شورای اسلامی، تاریخ تصویب: 31 شهریور 1383ش.
*موسوی‎ چلک، سیدحسن، «87 درصد کودکان مراکز شبانه‏روزی بهزیستی، بدسرپرست هستند»،  وب‌سایت رکنا، تاریخ درج مطلب: 3 اسفند 1398ش.
*یعقوبی‌‏دوست، محمود، جامعه‌‏شناسی مسائل اجتماعی معاصر در ایران، تهران، جامعه‌‏شناسان، 1397ش.
*Brandvoll، Ingunn & Doris Kirchebner، Abuse and Neglect of Children in Western Europe - International Day of Families، SOS Children’s Villages، 2004. 
 
[[رده: ویکی‌جنسیت]]