نمایش مبدأ برای غذاهای سنتی افغانستان

{{درشت|'''غذاهای سنتی افغانستان'''}}؛ مجموعه‌ای از خوراکی‌های بومی در افغانستان.

غذاهای سنتی افغانستان، به‌عنوان بخشی جدایی‌ناپذیر از [[سبک زندگی]] و فرهنگ این کشور، بازتابی از تنوع قومی، جغرافیایی و تاریخی آن است. این غذاها، با بهره‌گیری از مواد اولیهٔ محلی مانند گندم، [[برنج]]، حبوبات و گوشت، نه‌تنها نیازهای تغذیه‌ای را برآورده می‌کنند، بلکه در مراسم مذهبی، [[نذری|نذری‌ها]] و مهمانی‌ها نقش اجتماعی و فرهنگی دارد.

تنوع جغرافیایی و شرایط اقلیمی، مواد اولیه و روش‌های پخت متمایزی را به‌وجود آورده است که در عین اشتراکات فرهنگی، نشان‌دهندهٔ تفاوت‌های ذوقی بین اقوام و طبقات اجتماعی است. برای مثال، غذاهایی مانند [[آش]] و اوماج با طعم‌های ترش و تند، بیشتر در مناطق کوهستانی و روستایی مصرف می‌شوند، درحالی که کیچری و پلوهای مجلل با گوشت و [[زعفران]]، نشان‌دهندهٔ ذایقهٔ شهری و طبقات مرفه‌تر است.

==غذای سنتی==
غذاهای سنتی در افغانستان مجموعه‌ای از خوراکی‌های بومی است که بر پایهٔ مواد اولیه محلی مانند گندم، برنج، حبوبات، سبزیجات، گوشت و لبنیات و به اقتضای محیط تهیه می‌شوند و از روش‌های پخت سنتی مانند تنورپزی، سرخ‌کردن، آب‌پز و بخارپز استفاده می‌کند.<ref>[https://8am.media/karzai-ghani-and-kicheri/ نیک‌خواه، «کرزی، غنی و کیچری بچه ملنگ»، وب‌سایت روزنامۀ هشت صبح.]</ref>

این غذاها بر اساس ذایقهٔ فرهنگی مردم این کشور با ادویه‌های خاصی مانند [[زیره]]، فلفل سیاه و [[زردچوبه]] طعم‌دار می‌شود و ترکیبی از طعم‌های شیرین، ترش و تند را ارائه می‌دهد. این غذاها علاوه‌بر ارزش غذایی، نقش فرهنگی و اجتماعی مهمی در مراسم مذهبی، نذری‌ها و مهمانی‌ها دارد و [[هویت تاریخی]] و تنوع قومی در افغانستان را نشان می‌دهد.<ref>بهروز، فرهنگ عامیانهٔ اندراب، 1389ش، ص95.</ref>

==ویژگی‌های غذاهای سنتی افغانستان==
غذاهای سنتی افغانستان بازتابی عمیق از تعامل بین محیط طبیعی، شرایط اقتصادی، بافت فرهنگی، طبقات اجتماعی و عوامل تاریخی این کشور است. این غذاها علاوه‌بر اینکه نیازهای تغذیه‌ای را برآورده می‌کند، به‌عنوان نمادهای هویتی و فرهنگی نیز عمل می‌کند. افغانستان با تنوع قومی و فرهنگی گسترده، دارای مجموعه‌ای غنی از غذاهای سنتی است. این تنوع ناشی از تفاوت‌های جغرافیایی، شرایط اقلیمی و سبک زندگی در مناطق مختلف کشور است. 

اقوام اصلی شامل [[قوم پشتون|پشتون‌ها]]، [[تاجیک‌های افغانستان|تاجیک‌ها]]، [[قوم هزاره|هزاره‌ها]]، [[قوم ازبک|ازبک‌ها]] و [[قوم ترکمن|ترکمن‌ها]] هر کدام دارای سنت‌های غذایی متمایزی است که در عین اشتراکات، ویژگی‌های منحصربه‌فردی دارند.<ref>علی‌آبادی، جامعه و فرهنگ افغانستان، ۱۳۹۵ش، ص297-298.</ref> 

افغانستان با آب‌وهوای خشک و کوهستانی، منابع محدود آب و خاک، تنوع گیاهی و جانوری خاصی دارد که بر مواد اولیهٔ غذایی تأثیر گذاشته است. برای مثال کمبود آب و کشاورزی محدود غذاهایی مانند آش و اوماج که از مواد کم‌آب‌بر مانند گندم، جو و حبوبات تهیه می‌شوند، رواج دارد. دامداری و لبنیات در مناطق کوهستانی مانند هزاره‌جات، استفاده از گوشت گوسفند، ماست و دوغ در غذاهایی مانند برگ‌او و آش قتیق‌دار را متداول کرده است و به‌دلیل رویش و کاربرد گیاهان کوهی در مناطق مرکزی مانند کاسنیچ و اسپدخو در غذاهایی مانند آش پورگ و اوماج اسپدخو استفاده می‌شود.<ref>علی‌آبادی، جامعه و فرهنگ افغانستان، ۱۳۹۵ش، ص297-298.</ref>

گوشت به‌ویژه گوشت گوسفند جایگاه محوری در رژیم غذای سنتی مردم افغانستان دارد. این ماده غذایی در انواع غذاهای سنتی مانند کباب، [[قورمه سبزی|قورمه]] و [[خورش|خورش‌ها]] به کار می‌رود. در سال‌های اخیر به‌دلیل افزایش قیمت، مصرف گوشت گوسفند و گاو کاهش یافته و استفاده از مرغ بیشتر شده است. روش‌های طبخ گوشت نیز متنوع بوده و شامل شوربا، کباب‌کردن، پختن در دیگ و استفاده در [[پلو|پلوها]] می‌شود.<ref>علی‌آبادی، جامعه و فرهنگ افغانستان، ۱۳۹۵ش، ص297-298.</ref>

[[نان]] به‌ویژه نان تنوری به‌عنوان قوت اصلی بسیاری از خانواده‌ها محسوب می‌شود. برنج نیز به‌ویژه در مهمانی‌ها و مراسم خاص کاربرد گسترده‌ای دارد. روش‌های پخت [[برنج]] در مناطق مختلف متفاوت است و شامل پلوهای ساده تا انواع مجلل با گوشت و سبزیجات می‌شود. در مناطق روستایی، نان نقش مهم‌تری در تغذیه روزانه دارد.<ref>علی‌آبادی، جامعه و فرهنگ افغانستان، ۱۳۹۵ش، ص297-298.</ref> 

در مناطق روستایی، سردسیر و شهرهای کوچک، روش‌های سنتی برای حفظ و نگه‌داری مواد غذایی رواج دارد. خشک‌کردن سبزیجات، میوه‌ها و گوشت از جمله این روش‌ها است. این شیوه‌ها به [[خانواده|خانواده‌ها]] امکان می‌دهد تا در فصول سرد سال نیز از مواد غذایی باکیفیت استفاده کنند. نگه‌داری مواد در مکان‌های خنک و خشک از دیگر ویژگی‌های سنتی است.<ref>علی‌آبادی، جامعه و فرهنگ افغانستان، ۱۳۹۵ش، ص297-298.</ref> 

تفاوت‌های اقتصادی در [[الگوی مصرف]] غذایی به‌روشنی قابل مشاهده است. در خانواده‌های مرفه، استفاده از گوشت و برنج مرغوب بیشتر است، در حالی که در طبقات کم‌درآمد، نان و غذاهای ساده‌تر نقش اصلی را ایفا می‌کند. این تفاوت‌ها در مهمانی‌ها و مراسم نیز نمود پیدا می‌کند.<ref>علی‌آبادی، جامعه و فرهنگ افغانستان، ۱۳۹۵ش، ص297-298.</ref> 

از میان نوشیدنی‌ها، [[چای]] به‌عنوان نوشیدنی اصلی در [[افغانستان]] شناخته می‌شود. چایخانه‌ها علاوه‌بر محل نوشیدن چای مراکز مهم اجتماعی و فرهنگی نیز محسوب می‌شود. چای سبز نسبت به چای سیاه محبوبیت بیشتری دارد و در مهمانی‌های رسمی به‌طور معمول هر دو نوع عرضه می‌شود. روش‌های سرو چای نیز متنوع بوده و با مواد مختلفی مانند شکر، کشمش یا [[توت]] همراه می‌شود.<ref>علی‌آبادی، جامعه و فرهنگ افغانستان، ۱۳۹۵ش، ص297-298.</ref>

==آش‌ها و سوپ‌های سنتی افغانستان==
===آش===
آش یکی از غذاهای محبوب و سنتی افغانستان است که در انواع مختلفی تهیه می‌شود. این غذا به‌طور معمول با رشته، حبوبات (نخود و لوبیا)، گوشت، سبزیجات و ادویه‌های مختلف تهیه می‌شود. آش به‌دلیل طعم لذیذ و مقوی‌بودن، در طول سال و به‌ویژه در فصول سرد سال، در میان مردم افغانستان پرطرفدار است. در افغانستان آش به سلطان غذاها معروف است. مردم محلی در افغانستان آش را به‌شکل سنتی با ابزار مخصوصی تهیه می‌کنند. به‌طور معمول آش در مراسمات مذهبی و مهمانی‌ها پخت می‌شود.<ref>[https://fa2.ifilmtv.ir/News/Content/79342/طرز-تهیه-آش-روی-دار «نحوه پخت آش روی دار غذای محلی افغانستان»، وب‌سایت آی فیلم ۲.]</ref>

مشهورترین آش‌ها در افغانستان، عبارت است از:
#'''آش بوی‌دار:''' به‌عنوان یکی از اصیل‌ترین انواع آش، به‌طور عمده در فصول سرد سال و در مناسبت‌های مذهبی مانند [[رمضان|ماه رمضان]] تهیه می‌شود. این غذا که با ترکیب گوشت، [[سیب زمینی|سیب‌زمینی]]، نخود و رشته و با طعم تند فلفل سیاه تهیه می‌شود، نمادی از [[مهمان نوازی|مهمان‌نوازی]] و همبستگی اجتماعی است.
#'''آش بیوه‌گک:''' که با رشته و دوغ ترش تهیه می‌شود، علاوه‌بر ارزش غذایی، کاربرد درمانی نیز دارد و به‌عنوان غذایی سبک و مناسب برای فصول گرم شناخته می‌شود. این آش بازتابی از دانش بومی در استفاده از مواد غذایی برای حفظ سلامت است.
#'''آش پلو:''' تلفیقی از آش و [[برنج]] بوده و خلاقیت در ترکیب مواد غذایی و بهینه‌سازی منابع را نشان می‌دهد. این غذا که نیاز به مهارت خاصی در تهیه دارد، بیانگر ظرافت‌های هنر [[آشپزی]] مردم افغانستان است.
#'''آش پورگ:''' با برگ‌های خمیری و سبزیجات کوهی تهیه می‌شود و نمونه‌ای از بهره‌گیری از منابع طبیعی و دانش بومی در تهیه غذا است. استفاده از گیاهانی مانند کاسنیچ در این آش، نشان‌دهندهٔ آگاهی از خواص درمانی گیاهان است.
#'''آش روی‌دار:''' از آش ساده و قورمه ترکیب می‌شود و نمادی از تنوع طعم‌ها و انعطاف‌پذیری در فرهنگ غذایی است. این آش که در تمام فصول قابل استفاده است، نشان‌دهندهٔ تطابق با شرایط مختلف زندگی است.
#'''شیر آش:''' مشابه شیربرنج است اما با رشته تهیه می‌شود و بیانگر نوآوری در استفاده از مواد اولیه و ایجاد تنوع در غذاهای سنتی است.
#'''آش کته یا آش کشیده:''' به روش آبکش تهیه می‌شود، نشان‌دهندهٔ توجه به بافت و شکل غذا در فرهنگ غذایی افغانستان است. این روش تهیه، بیانگر دقت و ظرافت در هنر آشپزی محسوب می‌شود.
#'''آش بهی:''' با میوه و گندم تهیه می‌شود و نمونه‌ای از استفاده هوشمندانه از مواد غذایی برای مقاصد درمانی و نشان‌دهندهٔ تلفیق غذا و طب سنتی است.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و جتماع)، 1401ش، ج2، ص363.</ref>

====آش در باورها و ضرب‌المثل‌ها====
در ارتباط با آش در مناطق مختلف باورهای زیادی وجود دارد، از جمله اگر پشت پای مسافر آش بدهند او به‌سلامتی از سفر بر می‌گردد. [[نذری]] آش برای شفای بیماران مفید است و آش‌دندانی که در وقت دندان درآوردن [[کودک]] بدهند یا زمانی‌که دندان کودک تاول بزند.<ref>نجفی، فرهنگ فارسی عامیانه، 1387ش، ص703؛ رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و جتماع)، 1401ش، ج2، ص356.</ref> در ارتباط با آش [[امثال و حکم (کتاب)|امثال و حکم]] زیادی وجود دارد، مانند:
*ماجگَر خود نیست، آشگر دیگران: کسی‌که نمی‌تواند زندگی خودش را پیش ببرد، اما برای دیگران نسخه می‌پیچد.
*روغن زرد هیچ وقت زیر آش کته (نوعی آش) خَو نمی‌کنه: روغن در زیر آش کته نمی‌ماند، یعنی همه‌چیز در زمان خودش روشن می‌شود.
*روغن دَه تَی آش خَو نَمُومُنَه: روغن در زیر آش نمی‌ماند، روزی همه چیز آشکار می‌شود.
*دیگ چوبی، آش یکباره: انجام کار بی‌سنجش، رسیدن به شکستی که از ابتدا معلوم است.
*اَوبادگر خانه خود نیست، آشگر خانه مردم شده: کنایه از بی‌هنری و مدعای زیاد یک فرد.
*ده خانه‌اش نان نمی‌تانه بپزه، ده خانه دیگا آش گَرَس، آش برای مردم می‌پزد.
*آشپز دو تا شد غذا یا شور می‌شود یا می‌سوزد: بهتر است هرکس کار خودش را انجام بدهد.
*آش مردا دیر پخته می‌شوه: برخی از افراد خیلی صبورند و دیر عصبانی می‌شوند ولی وقتی عصبانی شوند به‌راحتی آرام نمی‌شوند.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و جتماع)، 1401ش، ج2، ص450.</ref>

==={{درشت|اوماج}}===
اوماج از غذاهای قدیمی و به‌نام سلطان سنجر [[سلجوقیان|سلجوقی]] است. به‌همین دلیل در برخی مناطق به آن سلطان‌سنجری می‌گویند. از این غذا در کتاب‌های قدیمی آشپزی و نیز در اشعار فارسی، یاد شده است:<ref>دهخدا، لغت‌نامه ج3، 1377ش، ص3648، ذیل واژه اوماج</ref>{{آغاز نستعلیق}}
 {{شعر|نستعلیق}}

 {{ب|گاه در کاچی شدم، گاه در اوماچ|ساعتی در کاک، روزی در کماچ}}
 {{پایان شعر}}
 {{پایان نستعلیق}}اوماج در افغانستان، [[ایران]]، آسیای میانه، ترکیه و آذربایجان شناخته شده است. اوماج در تاجیکستان، نامی برای آش آبکی ماش‌دار است که با خمیرهای ریزه می‌پزند.<ref>شکوری، فرهنگ فارسی تاجیکی ج1، 1385ش، ص220.</ref>

آش اوماج از آش‌های مقوی و مهم در [[طب سنتی ایران|طب سنتی]] است. این آش نقش مهمی در تقویت عملکرد مغز، سیستم عصبی و حافظه دارد. وجود ماده‌ای بنام مولبیدن در آش اوماج باعث می‌شود بدن از سولفیت‌ها (مواد نگه‌دارنده) سم‌زدایی شود. آهن موجود در آش اوماج باعث رفع کم‌خونی شده و سوخت‌وساز بدن را بالا می‌برد. همچنین به‌علت دارا بودن پروتئین و منگنز، در درمان رماتیسم مفصلی مؤثر بوده و باعث انعطاف بیشتر رباط‌ها و مفاصل می‌شود.<ref>«آش اوماج | طرز تهیه آش اوماج آذربایجان با نکات ضروری»، سایت نمناک.</ref> 

آش اوماج به‌علت دارا بودن ویتامین B9 سیستم قلبی و عروقی را تقویت می‌کند. علاوه‌بر آن، با خواص آنتی‌بیوتیکی، عفونت معده و روده را از بین می‌برد. ویتامین D، کلسیم، منیزیم و منگنز همگی مواد معدنی و ویتامین‌هایی هستند که در پیش‌گیری از بروز پوکی استخوان نقش بسزایی دارند. آش اوماج تمامی این مواد را داشته و در استحکام دندان‌ها و استخوان کمک می‌کند.<ref>«آش اوماج | طرز تهیه آش اوماج آذربایجان با نکات ضروری»، سایت نمناک.</ref>

در ارتباط با این غذا باورهایی وجود دارد. از جمله در ارتباط با ساده بودن تهیهٔ آن می‌گویند «کسی‌که نتواند اوماج درست کند، نمی‌تواند آش بپزد». در یک مثل عامیانه در این زمینه به کسانی‌که از هنر آشپزی بهره ندارند، گفته‌اند: دَه (برای) خود اوماج نمیتانه (درست کنه)، دَه (برای) دیگا (دیگران) آشگَر مُوشَه (آش درست می‌کنه).<ref>فیاض، دانشنامه هزاره ج1، 1397ش، ص715.</ref> 

در ولسوالی (شهرستان) اندراب ولایت (استان) [[بغلان]] اوماج غذای [[نذری]] است و زنان در ایام سرد [[زمستان]] برای شفای مریض، ادای قرض و خلاصی افراد از زندان آن را تهیه کرده و بین مردم توزیع می‌کنند. این غذا را مردان و زنان حامله نمی‌خورند. مردم آن منطقه باور دارند که اگر مردان آن را بخورند گرفتار زندان شده و اگر زنان حامله آن را بخورند فرزند آنها زندانی خواهد شد.<ref>بهروز، فرهنگ عامیانهٔ اندراب، 1389ش، ص9.</ref>

====روش تهیه====
مواد لازم برای تهیه اوماج در افغانستان عبارتند از: [[آرد]]، [[آب]]، گوجه، روغن، قتیق (ماست ترش) و ادویه. مواد لازم برای تهیه اوماج در [[ایران]] نیز عبارتند از: عدس، کره، پیاز، آب قلم، [[سبزی]] ([[تره]]، مرزه و [[ریحان]])، آرد و ادویه.<ref>«آش اوماج | طرز تهیه آش اوماج آذربایجان با نکات ضروری»، سایت نمناک؛ رهیاب، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، ج2، 1401ش، ص351.</ref> مادهٔ اصلی این غذا آرد است و به دو صورت «بوی‌دار» و «قتیق‌دار» تهیه می‌شود. هر کدام از آن دو نوع، مناسب فصلی متفاوت است. از غذای قتیقدار بیشتر در فصل گرما استفاده شده و غذایی که حاوی روغن بوده و با پیاز کمی سرخ می‌شود، طبع گرم داشته و در فصل [[زمستان]] کاربرد بیشتری دارد.<ref>فیاض، دانشنامه هزاره ج1، 1397ش، ص715؛ رهیاب، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، ج2، 1401ش، ص351.</ref> 

برای تهیهٔ اوماج آرد را نمدار کرده و با دست مالش می‌دهند تا به‌صورت گلوله‌های کوچک در آید. در روش دیگر مقداری خمیر تهیه کرده و همزمان با مشت زدن، اندک اندک مقداری آرد به آن می‌افزایند تا سفت شده و حالت چسباندگی آن کم شود. سپس خمیر را میان دو دست قرار داده و با فشار و اصطکاک دو کف دست، آن را به ذرات کوچک چون دانهٔ [[گندم]] یا جو درمی‌آورند. هرچه تکه‌های خمیر به‌شکل کوچکتر درآورده شود، نشان از هنرمندی و تخصص آشپز دارد. در این مرحله نمک نیز به آن افزوده می‌شود. سپس آن را با روغن، پیاز و پَمَدُور (گوجه) تفت می‌دهند. در اوماج قتیق‌دار آن را پس از پخته‌شدن در آب، با قتیق میل می‌کنند. در برخی از مناطق ممکن است به‌جای قتیق از شیر نیز استفاده شود. اوماج اِسپِدخُو نیز نوع دیگری از آماج است که با [[شیر]] درست می‌شود.<ref>فیاض، دانشنامه هزاره ج1، 1397ش، ص715؛ رهیاب، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، ج2، 1401ش، ص351.</ref>

====انواع اوماج====
#'''اوماج بویدار''' (سرخ اوماج): برای تهیهٔ آن روغن را در قابلمه ریخته و پیاز خرد کرده را اضافه می‌کنند. پس از آنکه پیاز رنگ طلایی به خود گرفت، آب را اضافه می‌کنند. زمانی که آب به جوش آمد، ذرات [[خمیر]] تدارک دیده شده را به داخل آب انداخته و نمک، فلفل سیاه یا سرخ و ادویه جات دیگر افزوده می‌شود. در برخی از مناطق ابتدا آرد را روی آب جوش ریخته و کمی می‌جوشانند تا پخته شود. سپس روی آن دوغ ریخته و با چَمچَه (قاشق چوبی) می‌خورند. در این نوع ماجمالک گاهی قطعاتی از گوشت و کچالو (سیب زمینی) هم اضافه می‌کنند. این غذا در فصل زمستان و هوای سرد بسیار مفید است.
#'''اوماج قتیق‌دار''': آب را در دیگ انداخته و نمک اضافه می‌کنند. آب که به جوش آمد با مهارت و دقت تمام، ذرات خمیر تهیه شده را در میان آب جوش ریخته و مراقبت می‌کنند تا ذرات خمیر به‌هم نچسبد. سپس [[صبر]] می‌کنند تا جوشیده و خمیرها پخته شوند. در ادامه مقداری ماست چکیده را با اندکی آب مخلوط کرده، پیاز، زیره، قَلَمفُور (فلفل سرخ)، [[سیر]] و نمک به آن اضافه می‌کنند. پس از پایین‌کردن دیگ از روی آتش، قتیق (ماست چکیده با مخلفات) را به آن اضافه می‌کنند تا اوماج بریده نشود. این نوع اوماج دارای ویتامین سی بوده و برای درمان سرماخوردگی مفید است.
#'''اوماچ اسپدخو''': اسپدخو نوعی گیاه کوهی است که آن را خرد کرده در آب می‌ریزند. پس از جوشاندن آن در آب، اسپدخو را صاف یا از آب جدا می‌کنند. آب آن را با مقداری شیر مخلوط می‌کنند. سپس اوماج‌های از قبل آماده شده را با مقداری نمک و روغن به غذا اضافه کرده آن را کمی می‌جوشانند تا پخته شود.<ref>رهیاب، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، ج2، 1401ش، ص351.</ref>

==غذاهای بر پایه گوشت==
===شوروا===
در فرهنگ غذایی افغانستان، شوروا (شوربا) جایگاهی ویژه دارد. این غذای سنتی که در ظرف‌های سفالی، دیگ‌های فلزی، سنگی و ظروف مسی به آرامی می‌پزد، روایتگر سبک سفره‌آریی و معیشت مردم این کشور است. این غذای سنتی در انواع مختلف نمود پیدا می‌کند:
*'''شوروای کله''': این شوربای مقوی با کله و پاچه گوسفند تهیه می‌شود و به روش تیلیت (تلیت) سرو می‌شود. ترکیب نخود، گندم و دنبه در این غذا، آن را به منبعی غنی از انرژی در مناطق سردسیر افغانستان تبدیل کرده که سرمای زمستان‌های این کشور را تاب می‌آورد.
*'''شوروای دیگ سنگی''': پخت این شوربا در دیگ‌های سنگی، طعمی ویژه به آن می‌بخشد. گوشت گوسفند با دال نخود و آلوبخارا ترکیب می‌شود تا عطری بی‌نظیر در فضای آشپزخانه‌های افغانستانی پخش شود.
*'''شوروای سبزیجات''': این نوع شوربا با تنوع سبزیجات (ترکاری)، نمادی از غنای طبیعت افغانستان است. از [[اسفناج]] گرفته تا لوبیا سبز، هر کدام رنگی و طعمی به این غذا می‌بخشند که یادآور [[سبک زندگی]] مبتنی بر کشاورزی در این سرزمین است.
*'''شوروای گوشت و مرغ''': این نوع شوربا با گوشت گوسفند یا مرغ تهیه می‌شود و نشان‌دهنده سادگی و صمیمیت سفره افغانستانی‌ها هست. پیاز و گشنیز تازه، عطر و طعمی به این غذا می‌دهند که در خاطره‌ها می‌ماند.

شوربا در افغانستان نماد مهمان‌نوازی، نشانه صمیمیت و بیانگر سبک زندگی مردم این دیار است. این غذا با نان تازه سرو می‌شود و گردهم‌آیی خانواده‌ها حول آن، تصویری ماندگار از فرهنگ افغانستانی‌ها را به نمایش می‌گذارد.<ref>[https://www.mizanonline.ir/fa/news/224284/شوربای-دیگ-سنگی-غذای-محلی-افغانستان#:~:text=شوربای%20دیگ%20سنگی%20یکی%20از، تلیت%20کرده%20و%20صرف%20می‌کنند. «شوربای دیگ سنگی غذای محلی افغانستان»، خبرگزاری میزان.]</ref>

===کباب===
کباب در فرهنگ غذایی افغانستان جایگاهی ویژه دارد و به‌عنوان یکی از خوراک‌های اصیل و محبوب شناخته می‌شود. این غذا که ریشه در سنت‌های کهن آسیای میانه و خاورمیانه دارد، در افغانستان به‌شکلی ویژه تهیه و سرو می‌شود. تهیهٔ کباب در افغانستان علاوه‌بر ارزش غذایی، هنری محسوب می‌شود که نسل به نسل منتقل شده است. استفاده از گوشت تازه، ادویه‌های مخصوص و روش‌های سنتی پخت، باعث شده کباب‌های افغانستانی طعم و عطری منحصربه‌فرد داشته باشد. این غذاها به‌طور معمول در مهمانی‌ها و مراسم خاص تهیه می‌شوند و نمادی از [[مهمان نوازی|مهمان‌نوازی]] مردم این سرزمین است. کباب سنتی انواعی دارد:
*'''چپلی کباب''': چپلی کباب غذای اصیل افغانستانی و نمادی از غنای فرهنگی و هنر آشپزی مردم این سرزمین است. تهیه چپلی کباب با ترکیب گوشت چرخ کرده، پیاز رنده‌شده، گشنیز تازه و ادویه‌های مخصوص آغاز می‌شود. پخت چپلی کباب روی حرارت ملایم، تضمین‌کنندهٔ بافت لطیف و طعم بی‌نظیر آن است. سرو این غذا با برنج آبکش یا نان تازه، همراه با سبزی خوردن و پیاز، تصویری کامل از یک وعده غذای افغانستانی را ارائه می‌دهد. این شیوه سرو، بازتابی از سبک زندگی و فرهنگ مهمان‌نوازی در افغانستان است. استفاده از گوشت با چربی متعادل، جداسازی آب پیاز، ورز دادن کافی مایه کباب و استراحت دادن آن در یخچال، از رازهای تهیه چپلی کباب به سبک اصیل افغانستانی است. این غذا در مهمانی‌ها و مراسم خاص جایگاه ویژه‌ای دارد و نمادی از هنر [[آشپزی]] و مهمان‌نوازی مردم این سرزمین محسوب می‌شود. تهیه و سرو چپلی کباب، فرصتی برای گردهم‌آیی و تقویت پیوندهای اجتماعی است که در سبک زندگی افغانستانی‌ها جایگاه خاصی دارد.<ref>[https://life.irna.ir/news/85724644/چپلی-کباب-کباب-تابه-به-سبک-افغانستانی-و-پاکستانی «چپلی کباب؛ کباب تابه به سبک افغانستانی و پاکستانی»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>
*'''سیخ کباب''': سیخ کباب که به روش سنتی تهیه می‌شود، از کباب‌های معروف در افغانستان است. در این روش، تکه‌های گوشت به سیخ کشیده شده و روی آتش مستقیم پخته می‌شوند. این شیوهٔ پخت که نیاز به مهارت خاصی دارد، طعمی بی‌نظیر به گوشت می‌بخشد.
*'''شامی کباب''': شامی کباب با ترکیب گوشت بدون استخوان، پیاز، [[تخم مرغ]] و [[آرد]] تهیه می‌شود. این کباب که در روغن سرخ می‌شود، بافتی نرم و طعمی منحصربه‌فرد دارد و به‌طور معمول به‌عنوان پیش غذا یا همراه با نان تازه سرو می‌شود.<ref>[https://life.irna.ir/news/85724644/چپلی-کباب-کباب-تابه-به-سبک-افغانستانی-و-پاکستانی «چپلی کباب؛ کباب تابه به سبک افغانستانی و پاکستانی»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>

===کراهی===
کراهی یکی از غذاهای سنتی و پرطرفدار افغانستان است که در تابه‌های مخصوص و گود و با سس غلیظ گوجه‌فرنگی و ترکیبی از ادویه‌های متنوع پخت می‌شود. کرایی را می‌توان با انواع گوشت از جمله مرغ، بره یا گوسفند طبخ کرد. مواد اصلی این غذا شامل گوشت یا مرغ، گوجه‌فرنگی، ماست و ترکیبی از ادویه‌هایی مانند زیره، زردچوبه، فلفل و پاپریکا است. ابتدا گوشت را تفت داده، سپس ادویه‌ها و ماست اضافه می‌شود. در مرحلهٔ نهایی گوجه‌فرنگی و فلفل سبز به غذا افزوده می‌شود. کرایی به‌دلیل استفاده از ادویه‌های متنوع، طعمی تند و متمایز دارد. غلظت مناسب سس و ترکیب ماست با گوجه‌فرنگی از ویژگی‌های بارز این غذا است. تزیین نهایی با گشنیز تازه به ظاهر و عطر غذا می‌افزاید. این غذا در مهمانی‌ها و مراسم خاص افغانستان جایگاه ویژه‌ای دارد. روش پخت در تابه مخصوص و زمان‌بر بودن تهیه آن، نشان‌دهندهٔ اهمیت این غذا در فرهنگ آشپزی افغانستان است. کراهی به‌طور معمول با [[نان]] تازه یا برنج سرو می‌شود.<ref>[https://foodexiran.com/afghanistan-local-foods/ «۲۵ غذای افغانی محبوب: طرز تهیه غذاهای محلی افغانستان»، وب‌سایت فودکس ایران.]</ref>

===قدید===
به گوشت خشک و نمک‌سود، قدید گفته می‌شود<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/قدید دهخدا، لغتنامه، ذیل واژۀ قدید، وب‌سایت واژه یاب.]</ref> که در افغانستان به «لَاندِی»، «کَترَه»<ref>[https://www.savalocal.com/خشک-کردن؛-فنی-در-خدمت-زمان/ «خشک کردن؛ فنی در خدمت زمان»، وب‌سایت ساوا.]</ref> و گوشت «قاق»<ref>[http://www.afghan-dic.com:8080/Lists/List/DispForm.aspx?ID=11356 قاموس کبیر افغانستان، ذیل واژۀ لاندی، وب‌سیات قاموس کبیر افغانستان]</ref> نیز مشهور است. مردم در گذشته که یخچال و فریزر وجود نداشت، گوشت حیوانات را خرد کرده به‌صورت هوایی یا زمینی در جای امنی نگهداری می‌کردند تا بعد از خشک‌شدن، استفاده کنند. در ایران کهن این نوع گوشت را قدید می‌گفتند. امروزه در افغانستان نیز به این نوع گوشت قدید می‌گویند.<ref>[https://www.savalocal.com/خشک-کردن؛-فنی-در-خدمت-زمان/ «خشک کردن؛ فنی در خدمت زمان»، وب‌سایت ساوا.]</ref> این شیوه هنوز هم به اَشکال سنتی یا صنعتی مرسوم بوده و به‌عنوان غذای کامل یا نیم‌وعده استفاده می‌شود.<ref>[https://www.savalocal.com/خشک-کردن؛-فنی-در-خدمت-زمان/ «خشک کردن؛ فنی در خدمت زمان»، وب‌سایت ساوا.]</ref> قدید در افغانستان بیشتر در فصل زمستان که در مناطق کوهستانی راه‌های مواصلاتی به‌دلیل بارش برف سنگین بسته می‌شد، رواج داشت، اما در حال حاضر، رواج کمتری دارد.<ref>[http://www.afghan-dic.com:8080/Lists/List/DispForm.aspx?ID=11357 قاموس کبیر افغانستان،  ذیل واژۀ گوشت قاق، وب‌سیات قاموس کبیر افغانستان.]</ref>

خانواده‌ها در طول سال یک یا چند گوسفند یا بز را به‌صورت ویژه پرورش می‌دهند تا خوب بزرگ و چاق شوند. در فصل [[پاییز]]، حیوان چاق‌شده را می‌کشند.<ref>[http://www.afghan-dic.com:8080/Lists/List/DispForm.aspx?ID=11357 قاموس کبیر افغانستان،  ذیل واژۀ گوشت قاق، وب‌سیات قاموس کبیر افغانستان.]</ref> برای تهیه قدید، پوست گوسفند را به شیوهٔ همیشگی جدا نمی‌کنند بلکه [[پشم]] آن را با آب جوش می‌کَنند و موهای ریز باقی‌مانده را در آتش می‌سوزانند. بعد از شستشوی بدن گوسفند، آن را به تکه‌های کوچک تقسیم کرده و نمک و ادویه می‌زنند. سپس تکه‌های کوچک را سوراخ کرده و به یک طناب یا چوب باریک وصل و در مقابل آفتاب یا جریان هوای آزاد آویزان می‌کنند تا به‌طور کامل خشک شوند. وقتی گوشت خشک شد، آن را در جای مناسب و خنک نگهداری<ref>[http://www.afghan-dic.com:8080/Lists/List/DispForm.aspx?ID=11356 قاموس کبیر افغانستان، ذیل واژۀ لاندی، وب‌سیات قاموس کبیر افغانستان]</ref> و به‌تدریج در فصل [[زمستان]] مصرف می‌کنند.<ref>[http://vmu.ir/post/21 «گوشت خشک شده، عامل عمده سرطان در افغانستان»، وب‌سایت دامپزشک جوان.]</ref>

از گوشت قدید به‌صورت معمول، [[آبگوشت|آب‌گوشت]] درست می‌کنند که در قدیم با ظرف‌های گلی و سنتی پخته می‌شد اما امروزه با دیگ‌های بخارپز آماده می‌شود. گوشت قدید با برنج نیز پخته و استفاده می‌شود که به آن «لاندی پلو» می‌گویند.<ref>[http://0797525627.blogfa.com/post/38 امید، «غذاهای ناب محلی جاغوری»، وبلاگ اگر به یاد جاغوری افتادید.]</ref>

==غذاهای برپایه آرد و نان==
===بولانی===
[[پرونده:بولانی1.jpg|چپ|بندانگشتی|300x300پیکسل|آماده کردن بولانی]]بولانی از غذاهای سنتی رایج در افغانستان است که در تمام ولایات افغانستان پخته می‌شود اما در شمال و پایتخت این کشور رواج بیشتری دارد.<ref>[https://1touchfood.com/بولانی/ «طرز تهیۀ بولانی افغانی اصل 8 نفره»، وبلاگ وان تاچ فود.]</ref> این غذا در طول سال استفاده می‌شود،<ref>[http://fa2.ifilmtv.ir/News/Content/58446 «طرز تهیۀ بولانی افغانستان که شهرت جهانی دارد»، وب‌سایت آی فیلم 2.]</ref> اما برای [[افطاری]] در [[رمضان|ماه رمضان]]، [[جشن|جشن‌ها]] و مناسبت‌های خاص، رونق بیشتری دارد.<ref>[https://blog.snappfood.ir/طرز-تهیه-بولانی-افغانی/ «طرز تهیۀ بولانی افغانی اصل؛ خوشمزۀ خاورمیانه‌ای»، وب‌سایت اسنپ فود.]</ref> کاربرد عمومی بولانی، به‌عنوان میان‌وعده یا پیش‌غذا است.<ref>[http://fa2.ifilmtv.ir/News/Content/58446 «طرز تهیۀ بولانی افغانستان که شهرت جهانی دارد»، وب‌سایت آی فیلم 2.]</ref> این غذای ساده به‌طور معمول، به‌نام ماده‌های خوانده می‌شود که در ترکیب مواد میانی آن به‌کار رفته است؛ مانند بولانی کَچَالُو (سیب‌زمینی)،<ref>[https://parsiday.com/6364-bolani-katchalu/ طرز پخت بولانی کچالو کابلی»، وب‌سایت پارسی دی.]</ref> بولانی ماش،<ref>[https://namnak.com/بولانی-ماشی.p26469 «طرز تهیه بولانی ماشی»، وب‌سایت نمناک.]</ref>بولانی تره<ref>«بولانی تره»، وب‌سایت کوکپد.]</ref> و بولانی کدو.<ref>[https://akharinkhabar.ir/cooking/7575146 «بولانی کدو افطاری مسلمانان افغانستان»، وب‌سایت آخرین خبر.]</ref> بولانی در میان هزاره‌های افغانستان، به‌نام «پِیرکی» نیز خوانده می‌شود.<ref>[http://naqshqadam.blogfa.com/post/22 پژوهش، «غذا»، وبلاگ نقش قدم.]</ref>

در تهیهٔ بولانی در شهرهای مختلف [[افغانستان]]، مواد متفاوتی استفاده می‌شود؛ اما به‌صورت عموم آرد، روغن، سبزیجات (تره، پیازچه و گشنیز)، [[سیب‌زمینی]]،<ref>[https://1touchfood.com/بولانی/ «طرز تهیۀ بولانی افغانی اصل 8 نفره»، وبلاگ وان تاچ فود.]</ref> آب، نمک و ادویه‌جات مختلف از مواد اصلی بولانی است. مقدار و نوع ترکیب مواد، به تعداد مصرف‌کننده و سلیقهٔ آشپز، بستگی دارد.<ref>[http://fa2.ifilmtv.ir/News/Content/58446 «طرز تهیۀ بولانی افغانستان که شهرت جهانی دارد»، وب‌سایت آی فیلم 2.]</ref> در بعضی از انواع بولانی به‌دلیل وجود سیب‌زمینی در ترکیب آن، کالری پائین و فیبر زیادی دارد و باعث می‌شود که انسان به‌مدت طولانی گرسنه نشود. همچنین، وجود پیازچه و دیگر سبزیجات در انواع بولانی سبب می‌شود که ویتامین‌ها و دیگر مواد درمانی و غذایی آنها وارد بدن شود و در درمان کم‌خونی، پیشگیری از [[سرطان]] و مشکلات گوارشی، مفید واقع شود.<ref>[https://1touchfood.com/بولانی/ «طرز تهیۀ بولانی افغانی اصل 8 نفره»، وبلاگ وان تاچ فود.]</ref> در شهرهای مختلف افغانستان، پخت‌وپز و استفاده از بولانی هرساله در «ماه رمضان» رونق ویژه‌ای پیدا می‌کند و به‌عنوان عامل پیونددهندهٔ دنیای مادی در زندگی روزمره و جهان معنویت در هنگام مناسک دینی، نقش بازی می‌کند.<ref>[https://www.irna.ir/news/84300513/آداب-ماه-رمضان-در-افغانستان «آداب ماه رمضان در افغانستان»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>

====مراحل پخت بولانی====
بولانی به‌صورت عموم با سرخ‌کردن در روغن پخته می‌شود اما گاهی بولانی را در تنور نیز می‌پزند که بهنام «بولانی تنوری» یاد می‌شود.<ref>[https://jazebeha.com/1398/08/غذاهای-افغانستان/ «غذاهای مشهور و مزه‌دار افغانستان را بشناسید»، وب‌سایت جهانگردی.]</ref> نحوهٔ پخت بولانی ممکن است در شهرهای مختلف اندک تفاوتی باهم داشته باشد؛ اما به‌طور کلی شامل این مراحل است:<ref>[https://blog.snappfood.ir/طرز-تهیه-بولانی-افغانی/ «طرز تهیۀ بولانی افغانی اصل؛ خوشمزۀ خاورمیانه‌ای»، وب‌سایت اسنپ فود.]</ref>
#آماده‌کردن خمیر بولانی: برای تهیهٔ خمیر بولانی، آرد را در آب ولرم ریخته و مقداری روغن و نمک اضافه می‌کنند و هم می‌زنند. مخلوط به‌دست آمده را به‌مدت چند دقیقه ورز می‌دهند تا نرم و کش‌دار شود.<ref>[https://1touchfood.com/بولانی/ «طرز تهیۀ بولانی افغانی اصل 8 نفره»، وبلاگ وان تاچ فود.]</ref>
#پخت سیب‌زمینی: سیب‌زمینی را پوست کنده و خوب می‌پزند تا نرم شود.<ref>[https://1touchfood.com/بولانی/ «طرز تهیۀ بولانی افغانی اصل 8 نفره»، وبلاگ وان تاچ فود.]</ref>
#آماده‌کردن مواد داخل بولانی: سیب‌زمینی پخته‌شده را لِه‌کرده و با سبزیجات خرده‌شده و ادویه‌های مورد نظر مخلوط می‌کنند و هم می‌زنند تا خوب مخلوط شود.<ref>[https://1touchfood.com/بولانی/ «طرز تهیۀ بولانی افغانی اصل 8 نفره»، وبلاگ وان تاچ فود.]</ref>
#بازکردن خمیر بولانی: خمیر آماده‌شده را به‌چند قسمت مساوی تقسیم و به‌شکل گلولهٔ توپ درمی‌آورند و روی سطح صافی قرار می‌دهند. سپس خمیر را با وردنه باز کرده و به شکل دایره به‌قطر ۲۰ سانتی‌متر درمی‌آورند.<ref>[https://1touchfood.com/بولانی/ «طرز تهیۀ بولانی افغانی اصل 8 نفره»، وبلاگ وان تاچ فود.]</ref>
#پرکردن خمیر: مواد بولانی را به‌اندازهٔ لازم برداشته و روی نیم‌دایرهٔ خمیر می‌ریزند. سپس، نیم دایرهٔ دیگر خمیر را روی آن تا کرده و لبه‌های دو نیم‌دایره را به‌هم می‌چسبانند تا از هم جدا نشوند.<ref>[https://1touchfood.com/بولانی/ «طرز تهیۀ بولانی افغانی اصل 8 نفره»، وبلاگ وان تاچ فود.]</ref>
#سرخ‌کردن بولانی‌ها: بولانی‌های آماده‌شده را در روغن داغ سرخ می‌کنند تا بهرنگ طلایی در بیاید و آماده شود.<ref>[https://1touchfood.com/بولانی/ «طرز تهیۀ بولانی افغانی اصل 8 نفره»، وبلاگ وان تاچ فود.]</ref>

====شهرت جهانی بولانی====
در ارزیابی میان نان‌های کشورهای مختلف در آمریکا، بولانی افغانستان در میان نان‌های محلی ۵۰ کشور جهان، یکی از بهترین نان‌های دنیا شناخته شده و طعم آن مورد تحسین قرار گرفته است.<ref>[https://didpress.com/بولانی-افغانی-در-جهان-مشهور-است/ «بولانی افغانستان یکی از بهترین نان‌های جهان شناخته شد»، خبرگزاری دید.]</ref>

==={{درشت|آشک}}===
[[پرونده:آشک1.jpg|بندانگشتی|300x300پیکسل|آشک]]
آشک افغانستانی نوعی پیراشکی است که با پیازچه و گشنیز پر می‌شود. این غذا، ویژهٔ مهمانی‌های خاص است. همچنین در روزهای تعطیل که خانواده‌ها، فراغت بیشتری دارند و نیز در دورهمی‌ها، تهیه می‌شود.<ref>[https://1touchfood.com/آشک-افغانستانی/ «طرز تهیه آشک افغانستانی اصل 5 نفره»، وب‌سایت تاج فود آموزش آشپزی آنلاین.]</ref> ترکیب غذایی و فرایند پخت‌وپز آشک شبیه به «منتو» است. مَنتو، غذایی است که در آسیای میانه و در شهرهای بزرگ کابل و مزار رواج دارد.<ref>[https://www.aparat.com/v/OT5YS/آشک_مزاری_-_پارت_1 «آشک مزاری»، وب‌سایت آپارات.]</ref> امروزه، به‌دلیل [[مهاجرت]] و گسترش رسانه‌های جمعی، آشک در اکثر شهرها، تهیه می‌شود. گاهی به‌جای خمیر آشک از ماکارانی استفاده می‌کنند که به آن آشک ماکارانی می‌گویند.<ref>«آموزش کامل و مرحله به مرحله طرز تهیه ماکارونی، طعم و ذائقه مانند آشک»، وب‌سایت دالفک.</ref>

این غذا که در آن از مواد غذایی همچون آرد گندم، سبزی، گوشت و ماست استفاده می‌شود، ارزش غذایی بالایی داشته و یک وعدهٔ کامل غذایی محسوب می‌شود. آشک به‌دلیل فرایند زمان‌بر و هزینهٔ زیاد، غذایی روزانه محسوب نمی‌شود. این غذا مختص فصل خاصی نبوده و به‌دلیل ارزش غذایی زیادی که دارد بدن را برای کارهای سنگین آماده می‌کند.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=CTZ-Fkz-ijc «طرز تهیه آشک خوشمزه با خمیر خانگی نرم و لذیذ»، وب‌سایت آپارات.]</ref> آشک، بهانه‌ای برای پیوند اجتماعی و دورهمی‌های خانوادگی است. فرایند آماده‌سازی آن به کمک و همکاری خویشاوندان نیاز داشته و هرکدام بخشی از کار را به‌عهده می‌گیرند. پرزحمت‌بودن این غذا نیز به‌روحیهٔ مهمان‌نوازی و سخت‌کوشی مردم افغانستان اشاره دارد.<ref>[https://1touchfood.com/آشک-افغانستانی/ «طرز تهیه آشک افغانستانی اصل 5 نفره»، وب‌سایت تاج فود آموزش آشپزی آنلاین.]</ref>

====شیوهٔ پخت آشک====
تهیهٔ آشک شامل ۳ بخش آماده‌سازی خمیر، مایهٔ میانی و سس روی غذا است.<ref>[https://1touchfood.com/آشک-افغانستانی/ «طرز تهیه آشک افغانستانی اصل 5 نفره»، وب‌سایت تاج فود آموزش آشپزی آنلاین.]</ref> مواد اولیهٔ آشک بستگی به تعداد افراد و ذائقهٔ تهیه‌کننده دارد. پایهٔ غذایی آشک از چهار مادهٔ خمیر، سبزی، گوشت چرخ‌شده و لپه تشکیل می‌شود. برای طعم بهتر، از ادویه‌جات یا سبزی‌ها نیز استفاده می‌شود.

پس از تهیه خمیر، ابتدا آن را با وردنه، صاف کرده و سپس به‌صورت دایره‌های کوچک برش می‌زنند. هر کدام از خمیرهای برش‌خورده با یک قاشق از مایهٔ میانی که ترکیبی از پیازچه و گشنیز است، پر می‌شود. سپس لبه‌های خمیر را به هم می‌چسبانند تا مایه خارج نشود.

آشک را در آب‌جوش می‌پزند. بعد از پختن آشک، سس لپه را که مخلوطی از گوشت چرخ شده، پیازچه، گشنیز، نمک و فلفل سیاه است، روی آن می‌ریزند. هنگام سرو غذا، از ماست و سیر کوبیده به‌عنوان سس نهایی استفاده می‌شود.<ref>[https://1touchfood.com/آشک-افغانستانی/ «طرز تهیه آشک افغانستانی اصل 5 نفره»، وب‌سایت تاج فود آموزش آشپزی آنلاین.]</ref>

====انواع آشک====
آشک در اصل یک غذای گیاهی است و در آن از هیچ گوشتی استفاده نمی‌شود، اما در برخی از دستورالعمل‌ها آشک را با گوشت نیز درست می‌کنند.<ref>[https://1touchfood.com/آشک-افغانستانی/ «طرز تهیه آشک افغانستانی اصل 5 نفره»، وب‌سایت تاج فود آموزش آشپزی آنلاین.]</ref> امروزه بسته به مواد قابل دسترس، آشک را با سبک‌های مختلف در شهرها درست می‌کنند که گاهی از آن به آشک مزاری یا کابلی نیز یاد می‌شود.<ref>[https://akharinkhabar.ir/cooking/6655163 «با طرز تهیه آشک مزاری آشنا شوید»، وب‌سایت آخرین خبر]</ref>

==={{درشت|برگ‌او}}===
بَرگَو از دو کلمهٔ برگ و اَو ([[آب]]) ترکیب شده و به برگه‌های [[خمیر|خمیری]] گفته می‌شود که با آب جوش پخته می‌شود؛ در برخی از مناطق به آن بلگ‌او و بلگیو نیز می‌گویند. از برگ‌او همانند [[آش]] اغلب برای بهبود سرماخوردگی و زکام استفاده می‌شود.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1401ش، ص354</ref> این غذا در بسیاری از مناطق [[افغانستان]] و به‌خصوص در مناطق شمال و مرکزی کشور شناخته شده است ولی امروزه به‌دلیل دست‌رسی مردم به انواع مواد غذایی، رونق گذشته را ندارد و فقط گاهی مردم محلی آن را طبخ می‌کنند.<ref>گروهی از نویسندگان، شناسنامه غور، 1398ش، ص170؛ «طرز تهیهٔ بلگو غذای ساده و مزه‌دار افغانستان»، وب‌سایت آی‌فیلم 2.</ref> 

این غذا در طرز تزئین و مصرف به دو نوع چِمچَه‌خُور (معمولی) و پَنجَه‌خُور (کشیده) تقسیم می‌شود. برگو کشیده را اغلب برای مهمانان عزیز تدارک می‌بینند.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1401ش، ص354.</ref> در ارتباط با برگو مثلی وجود دارد به این صورت: «دَه خُودُوش بَرگَو نمی‌تانه، ده دیگا آشگر می‌شوه.» به کسی گویند که برای خودش کاری نمی‌تواند اما برای دیگران ادعای انجام کارها دارد.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1401ش، ص552.</ref>

تهیهٔ این غذا جدا از بقیهٔ ایام سال و به‌خصوص [[زمستان]] و [[پاییز]]، در برخی از ایام و مناسبت‌ها به‌ویژه مجالس و نشست‌های زنانه معمول است. پختن برگوی چمچه‌خواری به‌ویژه در مراسم دندان‌ریزه (درآمدن نخستین دندان کودک) در برخی از مناطق مرسوم است. به شکرانهٔ رویش نخستین دندان کودک اقوام و [[همسایگی|همسایگان]] را دعوت کرده و غذای [[نذری]] می‌پزند که اغلب، همراه با (آرد) گندم است. در ماه [[صفر]] نیز که زنان مراسمی زنانه به یاد [[حضرت فاطمه|حضرت زهرا]] و [[حضرت زینب]] برپا می‌کنند و به‌خصوص در روزهای چهارشنبه ماه صفر پختن برگو نیز برای مهمانان معمول است.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1401ش، ص360.</ref>

مواد اصلی غذاهای محلی با توجه به شرایط مناطق، امکانات مردم و رسومات محلی، تعیین می‌شود. در مناطق روستایی و کوهستانی افغانستان در گذشته به‌دلیل ابتدایی بودن [[زندگی]]، فقر مردم و گاهی به‌دلایل مختلف چون [[جنگ]] و محاصرهٔ اقتصادی، مردم جز به آرد و لبنیات دسترسی نداشته‌اند و تغذیه مردم اغلب با موادی صورت می‌گرفت که در منطقه به وفور در دسترس بود و به‌همین دلیل آرد و لبنیات (دوغ) اصلی‌ترین مادهٔ غذایی در بیشتر مناطق افغانستان بوده است.<ref>«طرز تهیهٔ بلگو غذای ساده و مزه‌دار افغانستان»، وب‌سایت آی‌فیلم 2. و رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1401ش، ص354</ref>

با ورود مواد جدید غذایی به مناطق، زمینه برای تهیهٔ غذاهای محلی از بین رفت و امروزه این تهیهٔ نوع غذاها بیشتر حالت تفننی و گاهی دارویی (برای سرماخوردگی) دارد. بر این اساس مادهٔ اصلی برگ‌او آرد، آب، نمک و دوغ است. روغن و ادویه (چون [[فلفل]]، [[زیره]]، پونه و پیاز) از مواد فرعی آن به‌حساب می‌آید.<ref>«طرز تهیهٔ بلگو غذای ساده و مزه‌دار افغانستان»، وب‌سایت آی‌فیلم 2. و رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1401ش، ص354</ref>

====وسایل پخت برگ‌او====
برای تهیه و پخت برگ‌او به وسایلی نیاز است از جمله:
*اَلَک: یا آردبیز که برای الک‌کردن آرد برگو و آش به کار می‌رود.
*طَبَق: ظرفی برای خمیرکردن.
*تختهٔ آش که در برخی از مناطق به آن غَلتَک، آشگز، اُخلَو، آرچوب و اَرچیو (آردچوب) می‌گویند. این وسیله، تختهٔ مستطیل به عرض حدود ۳۰ و طول حدود ۸۰ سانت است که دو طرف عرض تخته برآمدگی دارد. این تخته از چوب [[توت]]، زردآلو یا چهارمغز (گردو) تهیه می‌شود و بر روی آن خمیر آماده را برای برگ‌او یا آش برش می‌زنند.
*کارد آش: کاردی است مناسب برای برش خمیر برگ‌او یا آش.
*دیگ: ظرف بزرگ و چُقُور (گود) که در آن غذا می‌پزند.
*کَنَک: اجاقی است به صورت چقوری که به شکل اَمرُود (گلابی) در زمین ساخته می‌شود. کنک دارای دو قسمت است: بخش اصلی که دارای سه برجستگی است و دیگ روی آن قرار می‌گیرد و قسمت فرعی که کاسهٔ کنک نام دارد و قُوق (ذغال) و خاکستر اضافی را به آن منتقل می‌کنند.
*چَولی: یک نوع صافی که با آن برگ‌او یا آش کشیده تهیه می‌کنند.
*کَفلیز-سرماق: ملاقه.
*پیاله: کاسه‌های فلزی یا چوبی ویژهٔ برگ‌او و آش.
*چِمچَه: قاشق‌های چوبی (یا فلزی) برای خوردن برگ‌او یا آش.<ref>عادلی، زبان فارسی دری درحوزهٔ ادبی بلخ، (آمادهٔ چاپ)، ص71؛ رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1401ش، ص354.</ref>

====روش تهیه برگ‌او====
ابتدا آرد را خمیر می‌کنند. بعد از آماده‌شدن خمیر، آن را روی تخته پهن کرده و با چوب باریکی آن را نازک می‌کنند. سپس این خمیر نازک را به‌شکل مستطیل و به اندازه کف دست (یا بزرگ‌تر) برش می‌دهند. بعد آن را در میان محلولی از آبِ در حال جوش و نمک می‌ریزند تا پخته شود. وقتی برگو در آب جوشید و پخته شد، در نوع اول، پس از چند دقیقه دم‌گرفتن، مقداری قتیق با مخلوطی از زیره، فلفل، نمک و پیاز خرد شده به آن اضافه می‌کنند. سپس این نوع برگو (چمچه‌خور) را در پیاله (کاسه) ریخته و با چمچه (قاشق چوبی) میل می‌کنند.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1401ش، ص354 و «طرز تهیهٔ بلگو غذای ساده و مزه‌دار افغانستان»، وب‌سایت آی‌فیلم2</ref>

در نوع دیگر پس از پخته شدن برگ‌های خمیر، آن را ابتدا صاف می‌کنند و برگ‌ها را در قوری‌ها (سینی) می‌کشند. بعد از آغشته‌کردن آن به قتیق با مخلوطی از زیره، فلفل و نمک، روی آن روغن زرد (سرخ شده در کمی رنگ روغن) می‌ریزند و آن را با پَنجَه (چنگال) میل می‌کنند. این نوع را برگو کشیده گویند.<ref>«طرز تهیهٔ بلگو غذای ساده و مزه‌دار افغانستان»، وب‌سایت آی‌فیلم2</ref>

==={{درشت|آرد بریان}}===
آرد بریان غذایی است که با [[آرد]] بریان‌شده تهیه می‌شود. در ولسوالی (شهرستان) میرامُور ولایت دایکُندی به آردبریان، چُونی آرد زردکده، در وَرَس بامیان کَشکیوزَرد، در بامیان، کشکیو آردبِریُو و در مالستان، بیشتر آردبریو گفته می‌شود و در این منطقه گاهی آچینی و آراوسیاه نیز گویند. هر کدام از نام‌های یادشده، وجه خاص خود را دارد که ناظر به یک خاصیت این غذا است. از آن‌جا که آرد و روغن را کمی بریان می‌کنند، آردبریو (بریان) می‌گویند و به‌دلیل این‌که گاهی رنگ آن مایل به سیاهی است، اریوسیاه یا آراَوسیاه و از این‌که شبیه [[آش]] یا کشکیو است، کشکیو زرد گفته می‌شود.<ref>فیاض، «آرد بریو»، در دانشنامه هزاره، 1399ش، ص125.</ref> مادهٔ اصلی در آرد بریان، آرد، روغن و [[آب]] است.<ref>فیاض، «آرد بریو»، در دانشنامه هزاره، 1399ش، ص125.</ref>

آرد بریان در مناطق مختلف افغانستان با نام‌ها و شکل‌های متفاوت تهیه و استفاده می‌شود.<ref>فیاض، «آرد بریو»، در دانشنامه هزاره، 1399ش، ص125.</ref> برخی اعتقاد دارند آرد بریان طبع گرم و خاصیت درمانی دارد. این غذا را بیشتر خانم‌ها بعد از [[زایمان]] استفاده می‌کنند. در مناطق روستایی افغانستان دارو و درمان در دسترس نیست، زنان مجبورند بعد از زایمان به غذاهایی مانند [[حلوا|حلوای]] سفید و آرد بریان اکتفا کنند که مقوی و در دسترس برای بیمار است. زنان غیر از زمان وضع حمل، زمان عادت ماهیانه و گاه در [[زمستان]] نیز از این غذا استفاده می‌کنند. باور عمومی این است که این غذا طبیعت گرم دارد و به‌همین دلیل برای سرماخوردگی مناسب است.<ref>فرهنگ، جامعه‌شناسی و مردم‌شناسی شیعیان، 1380ش، ص354.</ref>

====طرز تهیه آردبریان====
برای تهیهٔ آرد بریان در منطقهٔ بلخاب در شمال افغانستان، ابتدا آرد را در دیگ بریان می‌کنند تا کمی زرد شود. سپس در دیگ کمی روغن می‌ریزند و آن را سرخ می‌کنند. سپس مقداری آب و نمک و مصالح دیگ (ادویه) به روغن می‌افزایند. آب که جوش آمد کم‌کم آرد را اضافه کرده و مراقبت می‌کنند تا قُورتَک (دانه‌دانه) نشود. سپس آن را کمی می‌جوشانند تا آرد بریان آماده خوردن شود. از آرد بریان به‌صورت هوسانه یا درمانی استفاده می‌کنند.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1401ش، ص350</ref>

در مناطق مرکزی افغانستان برای پختن آردبریان، کمی روغن در دیگچه (دیگ کوچک) یا ماهیتابه می‌ریزند. آرد گندم را غربال کرده به‌قدر لازم به آن اضافه می‌کنند. آن را با آتش ملایم شور می‌دهند (هم می‌زنند) تا آرد زرد شود. بعد مقداری آب روی آن می‌ریزند و دوباره شور می‌دهند. وقتی جوشید، دیگ را پایین می‌کنند و غذا آمادهٔ خوردن است.

در برخی از مناطق چون بامیان این غذا را بدون روغن هم می‌پزند. در آراوسیاه علاوه‌بر مواد یادشده، مقداری زردچوبه و قند سیاه نیز به دیگ ضمیمه می‌شود که رنگ و مزه‌ای متفاوت و شیرین به غذا می‌دهد.<ref>فیاض، «آرد بریو»، در دانشنامه هزاره، 1399ش، ص125.</ref>

==={{درشت|اَتلَه (لیتی)}}===
اتله، خوراکی قدیمی است که در دههٔ پنجاه شمسی و در پی بروز قحطی گسترده که در افغانستان برنج بنگلادش توزیع می‌شد (مشهور به سال‌های بنگلادش)، رواج یافت. در سال‌های اخیر با تغییر شرایط زندگی مردم، اتله گاهی تَفَنُّنی و هَوَسانه طبخ می‌شود.<ref>شهرستانی، «غذاهای هزارگی هفت دهه قبل»، وبسایت کلتوری هزاره،</ref> تهیهٔ اتله یا لیتی در برخی از مناطق افغانستان به‌خصوص در شمال و مناطق مرکزی کشور با کمی تفاوت رواج دارد. در برخی از مناطق افغانستان این غذا به‌عنوان نوعی «کاچی» شناخته می‌شود.<ref>م. ح، «لیتی غدای مزه‌دار بر دسترخوان مردم افغانستان»، وب‌سایت‌آی فیلم2.</ref> در بلخاب (منطقه‌ای در شمال افغانستان) برای تهیه خورشت اتله اغلب از قُرُوت (کشک) استفاده می‌کنند. برای استفاده از قروت، مقداری از آن را در ظرف قروت‌مالی (طبق، کییل، پهله) تَر کرده آن را با دست می‌مالند تا قروت‌ها آب شود. از آب این قروت‌ها بر روی اتله ریخته و آن را می‌خورند. در بلخاب استفاده از دوغ معمولی برای اتله رواج ندارد مگر در مواردی که قروت در دسترس نباشد یا افراد خود به دوغ تمایل داشته باشند.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، ج2، 1401ش، ص350.</ref>

مادهٔ اصلی تشکیل‌دهندهٔ اتله، آرد «جواری» (ذرت) است اما با آرد گندم و آرد ارزن هم تهیه می‌شود. خورشت آن در بیشتر مواقع، دوغی است که از قُرُوت (کشک) درست می‌کنند. در برخی از مناطق برای خوشمزه‌کردن خورشت از ادویه هم استفاده می‌شود.<ref>شهرستانی، «غذاهای هزارگی هفت دهه قبل»، وب‌سایت کلتوری هزاره.</ref> از این غذا بیشتر در وعدهٔ صبحانه به‌خصوصدر فصل کار و در فصل سرما استفاده می‌شود؛ زیرا ترکیب مواد آن گرمازا و انرژی‌بخش است و افراد با صرف آن تا شامگاه نیروی کافی جهت فعالیت دارند. البته برخیاز افراد، اتله را باعث سستی بدن می‌دانند.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع) ج2، 1401ش، ص350.</ref>

در برخی از مناطق رسم بود وقتی صبحگاهان مادران اتله می‌پختند، فرزندان خود را تشویق به شستن دست‌ها می‌کردند تا سر سفره بنشینند. سپس به آنهاسفارش می‌شد که «بسم الله الرحمن الرحیم» گفته و این شعر را زمزمه کنند: «یا امام جعفر صادق/ دِه (بزن) دَه (به) گردن شیطان منافق». وقتی اتله در حال پخته‌شدن باشد، حباب‌هایی شکل می‌گیرد و از آن صدایی همچون «پُتپُت» ایجاد می‌شود که نشانهٔ پخته‌شدن اتله است. مَثَل رایجی با استفاده از «پُتپُت» اتله در برخی از مناطق وجود دارد که در آن، به شخصی که نسنجیده و بی‌دلیل حرف بزند، می‌گویند «اتله نیم‌خام وَرِی، پُت پُت نکن» به‌معنای اینکه همچون اتله نیم‌خام، پرت‌وپلا نگو.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع) ج2، 1401ش. ص350.</ref>

====روش پخت اتله====
برای پخت این غذا، ابتدا، دیگی متوسط را تا نیمه آب کرده و به جوش می‌آورند. سپس، مقدار کمی نمک را به آن اضافه کرده و آرد جواری یا گندم را کم‌کم به دیگ اضافه می‌کنند. آشپز باید به‌صورت همزمان خوراک را با کَفلیز (ملاقه) شور دهد (هَم زند). این کار باید با چنان مهارتی صورت بگیرد که آرد قُورُتَگ (گلوله) نشود. مرحلهٔ هم‌زدن، تا زمانی ادامه می‌یابد که خوراک اتله پخته شده و به غلظت لازم برسد. تفاوت اتله گندم با جواری در این است که اتله جواری در نهایت رنگ زرد به خود می‌گیرد و اتله گندم به رنگ قُلُود (نقره‌ای) در می‌آید. در پایان اتله پخته شده را در پَتنِیس چوبی (دیس چوبی) می‌کشند و بین آن را چُقُور (گود) می‌کنند تا خورشت را به آناضافه کنند.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع) ج2، 1401ش، ص350.</ref>

نوع دیگر اتله، اتلهٔ کاسنیچ (کاسنی) است. کاسنیچ خُرد شده را در هنگام شوردادن (هم زدن) اتله گندم به آن اضافه می‌کنند. پس از پخته شدن اتله، آن را با قروت ساییده میل می‌کنند.<ref>شهرستانی، «غذاهای هزارگی هفت دهه قبل»، وب سایت کلتوری هزاره.</ref> برای خورشت اتله، بسته به‌توان اقتصادی [[خانواده]] از موادّی چون [[شیر]]، قُرُوت (کشک) ساییده، روی‌شیر (سرشیر)، روغن زرد (روغن حیوانی) یا لِیکَگ (آلوچه جنگلی) ساییده استفاده می‌کنند.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع) ج2، 1401ش، ص350.</ref> 

در برخی از مناطق از غُولُونگ (زردآلوی خشک شده) هم برای خورشت استفاده می‌شود. غولونگ را در یک کاسهٔ پرآب به‌مدت ۱۲ ساعت یا کمتر تَر (خیس) کردهو از آب آن برای خورشت اتله استفاده می‌کنند. خورشت که آماده شد آن را روی چُقُوری (گودی یا فرورفتگی) اتله ریخته و غذا را با چِمچَه (قاشق چوبی) می‌خورند. خوشمزه‌ترین اتله، اتلهٔ آرد جواری است که روی آن قروت (کشک) گوسفند ساییده شده در ظرف چوبی، انداخته شود. اما اگر اتله با آرد گندم باشد، بهتر است با شیر خورده شود.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع) ج2، 1401ش، ص350.</ref>

==غذاهای برپایه غلات و حبوبات==
==={{درشت|کیچری}}===
[[پرونده:کیچری۱.jpg|بندانگشتی|300x300پیکسل|کیچری]]
از غذاهای سنتی در [[افغانستان]] «کیچری» یا «کیچری‌پُلُو» است که بیشتر در ولایت‌های غرب این کشور، رواج دارد. خاستگاه اصلی کیچری، ولایت [[هرات]] بوده و به همین دلیل، به «کیچری هراتی» مشهور<ref>[https://khabarnama.net/blog/1395/01/20/herati-kechri/ شهیر، «شما که نمی‌دانید هراتی‌ها چقدر خوبند!»، وب‌سایت خبرنامه.]</ref> و در بین ساکنان بومی این ولایت پرطرفدار است.<ref>[https://8am.media/karzai-ghani-and-kicheri/ نیک‌خواه، «کرزی، غنی و کیچری بچه ملنگ»، وب‌سایت روزنامۀ هشت صبح.]</ref> مهاجران افغانستانی رسم پخت و سرو این غذا را با خود در سایر کشورهای جهان نیز برده‌اند.<ref>[https://khabarnama.net/blog/1395/01/20/herati-kechri/ شهیر، «شما که نمی‌دانید هراتی‌ها چقدر خوبند!»، وب‌سایت خبرنامه.]</ref> این غذا، در مناطق مرزی [[ایران]]، به‌ویژه در قسمتهایی از [[خراسان]]، نیز مرسوم و شبیه ماش‌پلو ایرانی است.<ref>[https://khaandaniha.ir/news/175262/طرز-تهیه-کیچری «طرز تهیۀ کیچری»، مجلۀ اینترنتی خواندنی‌ها.]</ref> [[برنج]]، ماش، [[روغن]]، [[پیاز]]، [[زردچوبه]] و نمک مواد اولیهٔ این غذای سنتی را تشکیل می‌دهند و این غذا همراه ماست و [[سیر]] و پیازداغ مصرف می‌شود.<ref>[https://khabarnama.net/blog/1395/01/20/herati-kechri/ شهیر، «شما که نمی‌دانید هراتی‌ها چقدر خوبند!»، وب‌سایت خبرنامه.]</ref>

کیچری سبک و زودهضم است که به‌دلیل ترکیبات آن، غذای کاملی محسوب می‌شود و مواد مورد نیاز بدن را فراهم می‌کند.<ref>[https://khabarnama.net/blog/1395/01/20/herati-kechri/ شهیر، «شما که نمی‌دانید هراتی‌ها چقدر خوبند!»، وب‌سایت خبرنامه.]</ref>دو نوع اصلی کیچری عبارت است از:
*'''کیچری قروت''': این نوع کیچری، از برنج لُک (دانه‌درشت) و قروت (کشک خشک) تهیه و بیشتر در فصل [[زمستان]] استفاده می‌شود.<ref>[https://8am.media/karzai-ghani-and-kicheri/ نیک‌خواه، «کرزی، غنی و کیچری بچه ملنگ»، وب‌سایت روزنامۀ هشت صبح.]</ref>
*'''کیچری گوشت''': نوع دیگر این غذای سنتی، اضافه‌کردن گوشت لَند (گوشت خشک) یا گوشت تازه در مواد اولیهٔ آن است که در قدیم بیشتر مرسوم بوده است.<ref>[https://khabarnama.net/blog/1395/01/20/herati-kechri/ شهیر، «شما که نمی‌دانید هراتی‌ها چقدر خوبند!»، وب‌سایت خبرنامه.]</ref>

====روش پخت کیچری====
در جاهای مختلف روش‌های پخت متفاوت است، اما طرز پختن کیچری در هرات به‌صورت عموم این‌گونه است؛ ابتدا پیاز خردشده را با روغن سرخ می‌کنند و سپس روی پیاز سرخ‌شده، آب ریخته تا آب با پیاز سرخ‌شده به جوش آید. در مرحلهٔ سوم، ماشِ از قبل پخته‌شده و برنج را داخل آب جوش می‌ریزند و پس از خشک‌شدن آب برنج، آن را روی شعلهٔ ملایم نیم‌ساعت حرارت می‌دهند تا پخته شود.<ref>[https://8am.media/karzai-ghani-and-kicheri/ نیک‌خواه، «کرزی، غنی و کیچری بچه ملنگ»، وب‌سایت روزنامۀ هشت صبح.]</ref> برنج کیچری هراتی، به‌صورت معمول از برنج محلی به‌نام «لِیلافَر» (نیلوفر) انتخاب می‌شود.<ref>[https://8am.media/karzai-ghani-and-kicheri/ نیک‌خواه، «کرزی، غنی و کیچری بچه ملنگ»، وب‌سایت روزنامۀ هشت صبح.]</ref>

==={{درشت|دلده}}===
[[پرونده:دلده.jpg|بندانگشتی|300x300پیکسل|دلده]]
مردم افغانستان، از مواد گوناگونی در طبخ دلده استفاده می‌کنند اما مادهٔ اصلی و جدا نشدنی آن گندم است. برخی علاوه بر گندم، از حبوباتی همچون لوبیا، نخود، عدس و ماش نیز استفاده می‌کنند. عمدهٔ مواد تشکیل‌دهندهٔ دلده شامل گندم شکسته، ماست یا دوغ، [[سیر]] و پیاز، [[رب]]، روغن و حبوبات است. برخی، در این [[خوراک]] خوش‌طعم از گوشت نیز استفاده می‌کنند. گروهی دیگر از مردم نیز سبزیجاتی همچون گشنیز و [[ترخون]] را در این غذای آیینی به‌کار می‌برند.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/350474 «سنت پخت نذر (دلدۀ افغانستانی) در ماه صفر+ نحوۀ پخت»، وب‌سایت پایگاه بین‌المللی شفقنا.]</ref>

در ماه صفر زنان رسم دارند نذر می‌کنند که نام آن نذر بی‌بی است. نذر زنان دلدهٔ [[ماه صفر]] نام دارد. زنان باور دارند که ماه صفر به مار سرک مشهور است یعنی ماهی که اگر خیرات نکنند یک بلایی بر سر آن‌ها می‌آید. هر خانمی در ماه صفر دیگی از دلده می‌پزد و تمامی اقوام و همسایه‌ها را خبر می‌کند. زنان، مردان و [[کودک|کودکان]] جمع می‌شوند و دلده را می‌خورند.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1401ش، ص328.</ref> دلده، از جمله خوراکی‌های سنتی است که در ادبیات عامهٔ مردم افغانستان نیز نفوذ کرده است؛ برای مثال، در ضرب‌المثلی رایج در این کشور، مردم معتقدند که «کور هم می‌فهمد که دلده شور است». این ضرب‌المثل در اشاره به کسی به‌کار می‌رود که اشتهار به بدی داشته و به او یادآور می‌شوند که از این موضوع باخبر هستند.<ref>[https://www.farsnews.ir/af/news/13950527000490/کور-هم-می‌فهمد-که-دلده-شور-است «کور هم می‌فهمد که دلده شور است»، خبرگزاری فارس.]</ref>

====روش تهیه دلده====
گروهی از مردم افغانستان، دلده را به‌همراه [[خورش|خورشتی]] میل می‌کنند که به «قورمهٔ دلده» معروف است. برخی دیگر نیز آن را همراه با [[دوغ]] میل کرده و دیگر در طبخ آن از روغن و رب استفاده نمی‌کنند. گروهی دیگر از مردم افغانستان نیز در خوراک دلده، به‌جای روغن از کره‌های حیوانی و گیاهی استفاده می‌کنند.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/350474 «سنت پخت نذر (دلدۀ افغانستانی) در ماه صفر+ نحوۀ پخت»، وب‌سایت پایگاه بین‌المللی شفقنا.]</ref>

برای طبخ این خوراک خوش‌طعم، ابتدا، گندم خرد شده را همراه با آب جوش در قابلمه یا دیگ مورد نظر ریخته و به آن فرصت می‌دهند تا با حرارت ملایم، بپزد. سپس، سیر را کوبیده و به ماست یا دوغ اضافه می‌کنند. پس از پخته شدن کامل گندم، سیرماست (مخلوط سیر و ماست) و نیز روغن را به خوراک اضافه کرده و غذا آمادهٔ سرو می‌شود. در صورتی‌که دلده را همراه با قورمه بخواهند، باید پیاز را سرخ کرده و مواد قورمه، شامل لوبیا، ماش و [[سیب زمینی|سیب‌زمینی]]، را به آن اضافه می‌کنند. امروزه، برخی از مردم، از گوشت یا گوشت چرخ کرده نیز برای قورمهٔ دلده استفاده می‌کنند. سپس، قورمهٔ آماده را به‌همراه سیرماست روی مواد تهیه شده از گندم شکسته ریخته و میل می‌کنند. در نهایت، از گشنیز و ترخون برای تزئین دلده استفاده می‌کنند.<ref>[https://fa2.ifilmtv.ir/Iran/Content/54988/آشنایی%20با%20سنت%20پخت%20نذر%20دلده%20افغانستانی%20و «دلده، غذاهای سنتی و اصیل افغانستان را بشناسید»، وب‌سایت شبکۀ آی فیلم 2.]</ref>

مردم افغانستان، دلدهٔ آماده شده را پیش از سرد شدن، در ظروف مخصوص ریخته و در قسمت وسطی آن، با استفاده از قاشق یا ملاقه، گودی ایجاد می‌کنند. سپس در آن، دوغ یا خورشت آماده شده را می‌ریزند.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/350474 «سنت پخت نذر (دلدۀ افغانستانی) در ماه صفر+ نحوۀ پخت»، وب‌سایت پایگاه بین‌المللی شفقنا.]</ref>

====ویژگی‌های دلده====
دلده، در ابتدا، تنها خوراک مخصوص روستاییان بوده که به‌دلیل مواد مورد استفاده در آن، صرفهٔ اقتصادی داشته است، اما به‌مرور زمان، این غذا، میان شهرنشینان نیز رایج شده و امروزه، تمام مردم افغانستان به این خوراک علاقه‌مند شده‌اند.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/350474 «سنت پخت نذر (دلدۀ افغانستانی) در ماه صفر+ نحوۀ پخت»، وب‌سایت پایگاه بین‌المللی شفقنا.]</ref>

دلده، از جمله غذاهای با طبع گرم است و همچون انواع [[آش]] ایرانیان، بیشتر در فصول سرد مصرف می‌شود. طبخ این غذای آیینی، امروزه در مناسبت‌های مختلفی به‌خصوص روزهای عزا و نیز در نذورات مردم پررنگ شده است. بیشتر مردم افغانستان، به‌ویژه زنان افغانستانی، در چهارشنبهٔ آخر ماه صفر، همزمان با وفات [[رسول اکرم]]، به طبخ دلده و توزیع آن در میان فقرا و [[همسایگی|همسایگان]] مشغول می‌شوند.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1401ش، ص357.</ref>

از آن‌جایی که مادهٔ اصلی تشکیل‌دهندهٔ این خوراک، گندم بوده و گندم از جمله دانه‌های خوراکی مقدس نزد مردم به‌شمار می‌رود، مردم این خوراک را از جملهٔ غذاهای دارای ارزش معنوی می‌دانند و در نذری‌ها یک گزینهٔ مهم به‌شمار می‌رود.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/350474 «سنت پخت نذر (دلدۀ افغانستانی) در ماه صفر+ نحوۀ پخت»، وب‌سایت پایگاه بین‌المللی شفقنا.]</ref>

همچنین، زنان افغانستانی، در آخرین چهارشنبهٔ سال قمری، دلده را با عنوان «نذر بی‌بی» پخته و توزیع می‌کنند.<ref>[https://atis.af/daldeh/ «دلده»، وب‌سایت سیستم معلوماتی گردشگری افغانستان».]</ref> بانوان افغانستانی، گاهی پس از برپایی سفره‌های [[صلوات]]، با خوراک‌هایی از جمله دلده از مهمانان خود پذیرایی کرده و آن را به یاد و نام حضرت زهرا و حضرت زینب مزین می‌کنند.<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/8548482/Ù¾Ø®Øª-ÙØ°Ø±Û-Ø¯ÙØ¯Ù-Ø¢ÛÛÙÛ-ÙÛØ§Ù-ÙØ±Ø¯Ù-Ø§ÙØºØ§ÙØ³ØªØ§Ù-ÙÛÙ «پخت نذری دلده آیینی میان مردم افغانستان + فیلم»، باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref>

==={{درشت|گوشت‌کوچه}}===
گوشت‌کوچه، غذایی لذیذ و مقوی با طبع گرم و حاوی مقداری قابل توجهی پروتئین، روی، آهن و منیزیم است.<ref>[https://setare.com/fa/news/39822/کالری-حلیم-گندم-هر-۱۰۰-گرم-حلیم-چند-کالری-دارد/ کالری حلیم گندم، هر 100گرم حلیم چند کالری دارد؟»، وب‌سایت ستاره.]</ref> مواد اولیهٔ این غذای خوش‌مزه عبارت است از گوشت، گندم، قلم گاو یا گوسفند، نمک، فلفل سیاه، [[سیر]] و پیاز. برای تهیهٔ نذری به‌طور معمول از گوشت بیشتری استفاده می‌شود. گوشت گوسفند طعم غذا را بهتر می‌کند.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=msBRAoi0jIs آموزش آشپزی غذاهای افغانستانی، طرز تهیۀ گوشت‌کوچۀ افغانستانی خوشمزه  وآسان، وب‌سایت یوتیوب.]</ref> فیبر موجود در گوشت‌کوچه، قند خون، فشار خون و کلسترول خون را کاهش می‌دهد. این غذای مقوی، هر ۱۰۰گرم آن شامل ۱۸۴ گرم کالری است و خاصیت ضد انگلی دارد، برای درمان سرطان رودهٔ بزرگ مفید است و از بروز التهاب مفاصل، بیماری‌های عصبی، کم‌خونی، یبوست، بروز حساسیت‌ها و عدم تحمل غذایی مثل سندروم رودهٔ تحریک‌پذیر، جلوگیری می‌کند. گوشت‌کوچه دیرهضم است و در ماه مبارک رمضان باعث می‌شود افراد را در طول روز سیر نگهدارد.<ref>[https://setare.com/fa/news/39822/کالری-حلیم-گندم-هر-۱۰۰-گرم-حلیم-چند-کالری-دارد/ کالری حلیم گندم، هر 100گرم حلیم چند کالری دارد؟»، وب‌سایت ستاره.]</ref>

ایام مذهبی مثل ماه [[محرم]] و روز [[عاشورا]]، ماه [[صفر]]، [[اربعین]]، رحلت [[پیامبر اکرم]]، شهادت [[امام حسن مجتبی]] و مراسم ختم، مناسبت‌هایی هستند که در آن، گوشت‌کوچه تهیه می‌شود.<ref>[https://youtube/isC8eOTnU6Y تلویزیون بامیان، «غذای محلی1 روش تهیه گوشت‌کوچه یا حلیم»، وب‌سابت یوتیوب.]</ref>

====شیوهٔ پخت گوشت کوچه====
برای پخت گوشت‌کوچه، [[گندم]] با پوست را ۵ ساعت در آب سرد، می‌خیسانند.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=msBRAoi0jIs آموزش آشپزی غذاهای افغانستانی، طرز تهیۀ گوشت‌کوچة افغانستانی خوشمزه  وآسان، وب‌سایت یوتیوب.]</ref> در مصرف خانگی، خانم‌ها میزان گوشت و گندم را برابر در نظر می‌گیرند. نمک، فلفل، زردچوبه و گشنیز به‌همراه گوشت، داخل دیگ بخار (زودپز) پخته می‌شود و سپس گندم خیس‌خورده و آب جوش به‌قدری اضافه می‌شود که به‌طور کامل روی مواد غذایی را فرابگیرد. این مواد در دیگ بخار با شعلهٔ کم، روی اجاق گاز به مدت سه ساعت قرار می‌گیرد؛ پس از آن، استخوان‌ها جدا می‌شود، گوشت پخته‌شده با گندم و بقیهٔ مواد توسط قاشق چوبی به‌مدت ۶۰ تا ۹۰ دقیقه<ref>[https://youtube/FuqW8Nh8lfU «گوشت‌کوچه(حلیم)»، وب‌سایت یوتیوب.]</ref> یا با با همزن به‌مدت بیست دقیقه همزده می‌شود تا مواد داخل دیگ خوب با همدیگر مخلوط شود.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=msBRAoi0jIs آموزش آشپزی غذاهای افغانستانی، «طرز تهیة گوشت‌کوچۀ افغانستانی خوشمزه  وآسان»، وب‌سایت یوتیوب.]</ref>

در حالت نذری، گوشت‌کوچه فقط شامل گوشت، گندم، آب و نمک است و ۱۴ تا ۲۴ ساعت پختن آن زمان می‌برد. تهیه گوشت‌کوچهٔ نذری نیازمند نفرات و زحمت زیاد است. برای تهیه گوشت‌کوچهٔ نذری، آب را داخل دیگ به جوش می‌آورند و سپس گوشت را داخل آب‌جوش می‌ریزند و صبر می‌کنند تا گوشت نرم و آب دیگ کم شود. در این مرحله، هم‌زدن گندم با گوشت را شروع می‌کنند. چند نفر آشپز از سر شب به نوبت این کار را انجام می‌دهند تا غذای نذری ته نگیرد، آنها این کار را آنقدر انجام می‌دهند تا گوشت و گندم به‌طور کامل مخلوط شود و به‌شکل حلیم درآید. این فرایند تا ظهر روز بعد طول می‌کشد.<ref>[https://youtube/isC8eOTnU6Y تلویزیون بامیان، «غذای محلی1 روش تهیه گوشت‌کوچه یا حلیم»، وب‌سابت یوتیوب.]</ref>

آتشی که برای پختن این نوع نذری به‌کار گرفته می‌شود، ابتدا باید قوی و تیز باشد تا آب زود جوش بیاید و گوشت هم نرم شود. سپس با شعلهٔ کم، مراحل پخت تا آخر ادامه پیدا می‌کند. برای همزدن گوشت‌کوچه از کفگیرهای بزرگ با دسته‌های بلند و چوب‌های مخصوص این‌کار، استفاده می‌شود. دیگ پختن گوشت‌کوچه، دیگ مسی است. دهانة آن کوچک است تا موقع همزدن گوشت‌کوچه، از پاشیدن غذا به بیرون دیگ جلوگیری شود.<ref>[https://youtube/isC8eOTnU6Y تلویزیون بامیان، «غذای محلی1 روش تهیه گوشت‌کوچه یا حلیم»، وب‌سابت یوتیوب.]</ref>

===منتو===
منتو، غذای اصیل افغانستانی و فراتر از یک خوراک ساده، بازتابی از فرهنگ غنی و [[سبک زندگی]] مردم این سرزمین است. این پیراشکی خوش‌طعم که با گوشت و ادویه‌های مخصوص پر می‌شود، در مهمانی‌ها و مراسم خاص، جایگاهی ویژه در سفرهٔ افغانستانی‌ها دارد. تهیه و سرو منتو در فرهنگ افغانستان فراتر از یک عمل آشپزی ساده است. این غذا به‌طور معمول در جمع‌های خانوادگی و مهمانی‌ها تهیه می‌شود و نمادی از مهمان‌نوازی و همبستگی اجتماعی است. زمان‌بر بودن تهیه منتو نشان‌دهندهٔ ارزشی است که افغانستانی‌ها برای کیفیت و حفظ سنت‌های غذایی قائل هستند.

تهیه خمیر منتو، خود آیینی است که نسل به نسل منتقل شده است. ترکیب آرد سه صفر، تخم مرغ، روغن زیتون و نمک، خمیری نرم و انعطاف‌پذیر ایجاد می‌کند که پس از استراحت، بافتی ایده‌آل برای پیچیدن مواد داخل منتو پیدا می‌کند. این مرحله از تهیه منتو، نمادی از صبر و حوصله در سبک زندگی افغانستانی‌ها است.<ref>[https://namnak.com/afghan-mantu-recipe.p26468 «آموزش کامل پخت منتو غذای افغانی + همه موادلازم»، وب‌سایت نمناک.]</ref> 

بخش مهم منتو در مواد میانی آن نهفته است. ترکیب گوشت چرخ‌کرده با پیاز، سیر، گشنیز تازه و ادویه‌هایی مانند فلفل قرمز، زردچوبه و تخم گشنیز، طعمی منحصر به فرد ایجاد می‌کند که یادآور عطر و طعم آشپزخانه‌های افغانستان است. این ترکیب هوشمندانه، نشان‌دهندهٔ ذائقهٔ ظریف و شناخت عمیق از هنر ترکیب طعم‌ها در فرهنگ غذایی افغانستان محسوب می‌شود. سس مخصوص منتو که از لپهٔ پخته، ماست چکیده، رب گوجه فرنگی و سیر تهیه می‌شود، به غذای سنتی طعم ویژه می‌دهد. این چاشنی نه تنها طعم غذا را کامل می‌کند، بلکه نمادی از توجه به جزئیات در فرهنگ آشپزی افغانستان است.<ref>[https://namnak.com/afghan-mantu-recipe.p26468 «آموزش کامل پخت منتو غذای افغانی + همه موادلازم»، وب‌سایت نمناک.]</ref>

==غذاهای شیرین و دسرها==
===حلوای سرخ===
از میان غذاهای نذری [[افغانستان]]، حلوای سرخ از جایگاه ویژه و قدمت تاریخی بیشتری برخوردار است. خانواده‌ها، از دیرباز، به‌صورت سالانه در برخی از مناسبت‌ها به‌ویژه در ماه [[صفر]] ([[اربعین حسینی]]، رحلت [[پیامبر اسلام|پیامبر]] و شهادت [[امام حسن مجتبی]])، حلوای سرخ می‌پزند.<ref>[https://www.yjc.news/fa/amp/news/7907239 «در مورد تاریخچۀ عقیق سرخ افغانستان چه می‌دانید؟»، باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref> حلوای سرخ، مربوط به مناطق هزاره‌جات در مرکز افغانستان است.<ref>[https://www.yjc.news/fa/amp/news/7907239 «در مورد تاریخچۀ عقیق سرخ افغانستان چه می‌دانید؟»، باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref> مردم هزاره، در هر نقطه‌ای از جهان (حتی در اروپا و استرالیا)، نذر حلوای سرخ را فراموش نکرده و همچنان به ادای نذر خود پایبند هستند.<ref>[https://www.aparat.com/v/40diH باشگاه خبرنگاران جوان، «حلوای سرخ تحفه‌ای از دیار افغانستان»، وب‌سایت آپارات.]</ref>

سمنک، آرد سبوس‌دار، روغن و آب از جمله مواد تشکیل‌دهندهٔ این حلوا هستند.<ref>[https://www.aparat.com/v/40diH باشگاه خبرنگاران جوان، «حلوای سرخ تحفه‌ای ازدیار افغانستان»، وب‌سایت آپارات.]</ref> گروهی از مردم، از موادی همچون [[تخم مرغ]]، گلاب، شکر، زعفران و هِل نیز در حلوای سرخ استفاده می‌کنند.<ref>[https://www.ashpaziha.com/cakes-and-sweets/halwa/طرز-تهیه-حلوای-سرخ-افغانی/ زهرا، «طرز تهیۀ حلوای سرخ افغانی، حلوای سمنکی افغانستان»، وب‌سایت آشپزها.]</ref> این حلوا بسیار مقوی بوده و به‌دلیل اینکه مزاج گرمی دارد، بیشتر در زمستان‌های سرد افغانستان مورد استفاده قرار می‌گیرد.<ref>[https://www.yjc.news/fa/amp/news/7907239 «در مورد تاریخچۀ عقیق سرخ افغانستان چه می‌دانید؟»، باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref>

====شیوهٔ پخت حلوای سرخ====
برای تهیهٔ حلوای سرخ، ابتدا، آرد را در روغن داغ می‌ریزند و پس از اضافه کردن مقداری سمنک، آن را به‌مدت طولانی با شدت زیاد هم زده و می‌جوشانند تا پخته شود. هنگامی‌که حلوا پخته شد رنگ آن شبیه جگر شده،<ref>[http://www.azraculture.com/result.php?word=حلوای%20سرخ «حلوای سرخ»، وب‌سایت فرهنگ هزاره.]</ref> روغن آن بیرون ترابیده (به روغن بیفتد) و حلوا میان روغن می‌جوشد.<ref>[http://www.azraculture.org/postDetail.php?post_id=64 شهرستانی، «غذاهای هزارگی هفت‌دهه قبل»، وب‌سایت Hazra culture.]</ref>

برای پخت این [[حلوا]] زمان زیادی لازم است. گاهی تا ۱۲ ساعت یا بیشتر، برای آن وقت صرف می‌کنند و زحمت می‌کشند تا یک حلوای خوب پخته شود. برخی دیگر بر این باورند که برای پخت این حلوا تا ۲۰ ساعت زمان لازم است. در این صورت به چندین نفر نیاز است که به‌نوبت حلوا را هم بزنند تا از ته‌گرفتگی دیگ جلوگیری شود. از طرفی برای قوام‌آمدن حلوا زور بازوی زیادی نیاز است. یک نفر هم وظیفهٔ تنظیم آتش زیر دیگ را بر عهده دارد.<ref>[https://www.yjc.news/fa/amp/news/7907239 «در مورد تاریخچۀ عقیق سرخ افغانستان چه می‌دانید؟»، باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref>

نوع دیگری از حلوای سرخ که مواد بیشتری به آن افزوده می‌شود، در یک فرایند چهارمرحله‌ای، طبخ می‌شود: در مرحلهٔ اول ظرفی مناسب را روی آتش قرار داده، کره را داخل آن می‌ریزند. پس از ذوب شدن کره، آرد را اضافه کرده و تفت می‌دهند. در مرحلهٔ دوم، حلوا را خوب هم می‌زنند تا ته نگیرد و به رنگ قرمز درآید و پخته شود. در این مرحله آتش را خاموش می‌کنند. در مرحلهٔ سوم، مخلوط زردهٔ تخم مرغ، گلاب، شکر، [[زعفران]]، و هِل را به مواد اضافه می‌کنند. در مرحلهٔ چهارم نیز مواد ترکیب‌شده را روی آرد سرخ‌شده اضافه و دوباره آتش را روشن می‌کنند، هم زدن را ادامه می‌دهند تا حلوا به‌صورت کامل جا بیفتد.<ref>[https://www.ashpaziha.com/cakes-and-sweets/halwa/طرز-تهیه-حلوای-سرخ-افغانی/ زهرا، «طرز تهیۀ حلوای سرخ افغانی، حلوای سمنکی افغانستان»، وب‌سایت آشپزها.]</ref>

====حلوای سرخ در باور مردم====
از آن‌جایی که این نذر در بین مردم [[افغانستان]] دارای احترام و قداست خاصی است و آن را منتسب به حضرت زهرا و حضرت زینب می‌دانند، با آداب خاصی پخته می‌شود. در بعضی مناطق آن را در نقطه‌ای دور از شهر می‌پزند تا قطره‌ای آب از شستن دیگ، زیر پای کسی نریزد و به‌دلیل اینکه این حلوا از [[آرد]] گندم درست شده، اعتقاد دارند که ما قوت غالب خود را با دیگران قسمت می‌کنیم و این کاری مقدس است.<ref>[https://www.yjc.news/fa/amp/news/7907239 «در مورد تاریخچۀ عقیق سرخ افغانستان چه می‌دانید؟»، باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref>

در بعضی نقاط هم عده‌ای را دعوت می‌کنند تا از این حلوا در خانه بخورند و حق بیرون بردن آن از خانه را ندارند.<ref>[https://www.yjc.news/fa/amp/news/7907239 «در مورد تاریخچۀ عقیق سرخ افغانستان چه می‌دانید؟»، باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref> گاهی با آماده‌شدن حلوا، زنان به‌تعداد افراد حاضر، تکه پنبه‌ای را می‌پیچانند و روی در دیگ می‌گذارند و آتش می‌زنند و افراد حاضر حاجت‌های خود را در نظر می‌گیرند؛ به امید اینکه برآورده شود. بعضی هم معتقدند که با سوختن پنبه‌ها، نقشی از اسامی اهل بیت شکل می‌گیرد.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1395/08/30/1245117/حلوای-سرخ-افغانستانی-ها-برای-حسین-بن-علی-ع-پنبه-هایی-که-برای-حاجات-آتش-زده-می-شوند حمزه‌ای، «حلوای سرخ افغانستانی‌ها برای حسین بن علی؛ پنبه‌هایی که برای حاجات آتش زده می‌شوند»، خبرگزاری تسنیم.]</ref>

====مناسبت‌های پخت حلوای سرخ====
یکی از مناسبت‌ها در ماه صفر، اربعین حسینی، رحلت پیامبر و شهادت امام حسن مجتبی است.<ref>[https://www.yjc.news/fa/amp/news/7907239 «در مورد تاریخچۀ عقیق سرخ افغانستان چه می‌دانید؟»، باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref> در اعیادی مانند عید [[نوروز]]، [[عید فطر]]، [[عید قربان|قربان]] و شب عید مرده‌ها نیز این حلوا پخته می‌شود.<ref>[https://www.dideo.ir/v/yt/j0xF5CsakX4/.نذر-حلوای-سرخ-bamyan-kitchen-afghan-village-food «نذر حلوای سرخ»، وب‌سایت DiDEO.]</ref> در شب عید مرده‌ها بیشتر در روستاها، خانواده‌ها تا پاسی از شب مشغول تهیهٔ این طعام، به‌عنوان محور طعام عید بوده و سعی می‌کنند تا به بهترین شکل آن را طبخ کنند، زیرا بین فامیل و اهل روستا یک نوع رقابت است و حلوای هر خانه ارزیابی شده و حلوای سرخ خانواده‌ای که آن را بهتر پخته‌اند، مورد تحسین و توصیف قرار می‌گیرد.<ref>نصیب، «هلال‌جویی عبد رمضان در فرهنگ ما»، ص113.</ref>

===حلوای سفید===
حلوای سفید نوعی غذای محلی در افغانستان است که بیشتر با آرد، روغن و شکر در مناسبت‌های مختلف تهیه می‌شود. حلوا در بسیاری از مناطق به‌خصوص ایران، تاجیکستان، افغانستان، آسیای میانه، آذربایجان و کشورهای عربی شناخته شده و به‌روش‌ها و انواع گوناگونی تهیه می‌شود.<ref>شکوری، فرهنگ فارسی تاجیکی، 1385ش، ج2، ص653؛ نجفی، فرهنگ فارسی عامیانه، 1387ش، ص500.</ref> حلوا با سنن، آداب و باورهای برخی ادیان، ارتباط نزدیکی دارد. منابع تاریخی و شاعران نیز از آن بسیار یاد کرده‌اند. [[سعدی شیرازی|سعدی]] گفته است:

کی برست آن گل خندان و چنین زیبا شد

آخر این غورهٔ نوخاسته چون حلوا شد<ref>سعدی، دیوان اشعار، غزل شماره 191، وب‌سایت گنجور.</ref>

[[مولانا|مولوی]] سروده است:

تا نگرید [[کودک]] حلوافروش

دیگ بخشایش نمی‌آید به جوش.<ref>مولانا، مثنوی معنوی، بخش 11، وب‌سایت گنجور.</ref>

====موارد استفاده از حلوا====
*[[اعیاد مذهبی در افغانستان|اعیاد مذهبی]]: یکی از مناسبت‌های تهیه حلوا، شب و روز عید فطر، عید قربان و دیگر اعیاد است. در گذشته معمول بود در مراسم ختم و فاتحه نیز حلوای سرخ پخته می‌شد. برخی حلواها به‌عنوان وعده‌های غذایی نیز استفاده می‌شود؛ مثل حلوای سفید.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و جتماع)، 1401ش، ج2، ص377.</ref>
*حلوای بی‌بی مراد: زنان برخی از مناطق به‌منظور حاجت‌گرفتن از بی‌بی مراد، حلوای بی‌بی مراد می‌پختند. این حلوا در محیط زنانه پخته و توزیع می‌شد. هیچ فرد ذکور (کوچک یا بزرگ) حق حضور در محل و استفاده از آن را نداشت. مدعوین بعد از خوردن حلوا باید دست‌های خود را شسته و خارج می‌شدند. کاسه‌ها و دیگ نیز باید شسته می‌شد و اگر از حلوا چیزی باقی می‌ماند، باید توسط زنان خورده می‌شد. اگر چنین نمی‌شد، نذرکننده مورد توجه بی‌بی مراد قرار نمی‌گرفت و حاجت او روا نمی‌شد.<ref>بهروز، فرهنگ عامیانهٔ اندراب، 1389ش، ص95.</ref>

====حلوا در امثال و حکم فارسی====
در ارتباط با حلوا در برخی مناطق، مثل‌هایی وجود دارد، از جمله:
*با حلواحلوا گفتن دهان شیرین نمی‌شود.
*بوی حلواش می‌آید؛ یعنی مردنش نزدیک است.
*دست داری حلوا بخور: کنایه از لزوم کار و تلاش.
*هرکس ناخن (چَنگَو) داره، حلوا می‌خوره: هرکس زور داره به جایی می‌رسه. هرکس زرنگ است و روابط خوبی با افراد دارد، منفعت بیشتری نصیبش می‌شود.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و جتماع)، 1401ش، ج2، ص646.</ref>

===بسراغ===
بسراغ، از شیرینی‌های سنتی، خانگی و پرطرفدار در افغانستان است و به‌نام‌های بُسراق و خَجُور نیز خوانده می‌شود.<ref>[http://fa2.ifilmtv.ir/News/Content/60465 «طرز تهیه بسراق  یا  خجور»، وب‌سایت آی فیلم 2.]</ref> این نوع شیرینی، از قدیم در افغانستان رایج بوده و ریشه در فرهنگ غذایی این کشور دارد. خانوادهای افغانستانی، این نوع شیرینی را کنار چای قرار داده و از مهمان پذیرایی می‌کنند. همچنین، بسراغ در [[جشن|جشن‌ها]] و مراسم مذهبی کاربرد زیادی دارد.<ref>[https://1touchfood.com/بوسراق-افغانی/ «طرز تهیه شیرینی بوسراق افغانی 10 نفره»، وبلاگ وان تاچ فود.]</ref> آرد، روغن نباتی یا حیوانی، شکر، [[شیر]] و تخم مرغ، از مواد اصلی پخت بسراغ است؛ اما ممکن است برای تزیین و طعم‌دادن، از [[گلاب]]، هل و پودر پسته نیز استفاده شود.<ref>[https://madaran.net/threads/طرز-تهیه-خجور-افغانی-در-خانه.17086/ طرز تهیه خجور افغانی در خانه»، وب‌سایت مادران.]</ref> بسراغ به‌دلیل وجود تخم‌مرغ و شیر در ترکیب آن، دارای کلسیم و پروتئین است که خوردن آن به جذب مواد مغذی در بدن کمک می‌کند.<ref>[https://1touchfood.com/بوسراق-افغانی/ «طرز تهیه شیرینی بوسراق افغانی 10 نفره»، وبلاگ وان تاچ فود.]</ref> بسراغ، مصداقی از میراث فرهنگی و نماد مهمان‌نوازی مردم [[افغانستان]] است که در سبک سفره‌آرایی، پذیرایی از مهمان، برگزاری جشن‌ها و عروسی‌ها، نقشی مهم دارد.<ref>[https://akharinkhabar.ir/cooking/8710125 «دستور پخت خجور افغانی شیرینی ساده و پرطرفدار»، وب‌سایت آخرین خبر.]</ref>

====مراحل تهیه بسراغ====
*آماده کردن خمیر: [[آرد]]، [[تخم‌مرغ]]، شیر، مقداری روغن و دیگر مواد افزودنی را داخل ظرف ریخته هم می‌زنند تا خوب آماده شود. بعد خمیر را به‌مدت چند دقیقه استراحت می‌دهند.<ref>[https://akharinkhabar.ir/cooking/8710125 «دستور پخت خجور افغانی شیرینی ساده و پرطرفدار»، وب‌سایت آخرین خبر.]</ref>
*شکل‌دادن خمیر: خمیر را به چانه‌های (گلوله) کوچک تقسیم می‌کنند و هر قسمت را روی یک سطح طرح‌دار قرار داده فشار می‌دهند تا به‌شکل دایره دربیاید. بعد خمیر دایره‌شکل را از وسط تا کرده و دو لبهٔ آن را به‌هم می‌چسبانند.<ref>[https://1touchfood.com/بوسراق-افغانی/ «طرز تهیه شیرینی بوسراق افغانی 10 نفره»، وبلاگ وان تاچ فود.]</ref>
*سرخ کردن: خمیرهای شکل‌داده‌شده را داخل روغن داغ ریخته و سرخ می‌کنند. وقتی رنگ آن طلایی شد، بسراغ پخته و آماده شده است.<ref>[https://1touchfood.com/بوسراق-افغانی/ «طرز تهیه شیرینی بوسراق افغانی 10 نفره»، وبلاگ وان تاچ فود.]</ref>

===چنگالی===
چنگالی که در برخی مناطق افغانستان، به‌نام «مالیده» نیز مشهور است، از جمله دسرهای خوشمزه و محبوب افغانستانی بوده که علاوه بر کاربردهای آیینی و مذهبی، در مراسم‌هایی همچون [[مراسم عروسی|عروسی]] و سایر رویدادهای مهم نیز در کنار انواع خوراکی، سِرو می‌شود.<ref>[https://www.eligasht.com/Blog/tourism/معرفی-9-تا-از-دسرهای-محلی-و-لذیذ-در-کشور-ا/ «معرفی 9 تا از دسرهای محلی و لذیذ در کشور افغانستان»، وب‌سایت مجلۀ گردشگری اِلی گشت.]</ref>

برخی از مردم افغانستان معتقدند از آن‌جایی که این [[نذر]]، در ابتدا توسط دو [[دختر]] که همواره در کشوری غیراسلامی، مورد آزار و اذیت بوده‌اند، اجرایی شده، نوعی نذر زنانه محسوب می‌شود که سِرو آن برای مردان و پسران ممنوع است. چنگالی نذری، بیشتر در روز چهارشنبه همراه با ماست، بر سر [[سفره نذری|سفره‌های نذری]] قرار می‌گیرد. زنان افغانستانی بر این باورند که زنان [[بارداری|باردار]] نیز در صورتی‌که پسری در شکم داشته باشند با خوردن این [[نذر]]، باید آن را خود نیز ادا کرده و اگر دختری در شکم داشته باشند، باید اسم او را بی‌بی حور یا بی‌بی نور بگذارند. امروزه، برخی زنان افغانستانی، به‌منظور حاجت‌روایی، این نذر را با توسل به حضرت زهرا انجام داده و برای ادای آن به‌صورت سالانه، محفلی زنانه را در زمان مشخصی، ترتیب داده و پس از خواندن [[دعا]] و [[نیایش]]، با چنگالی یا مالیده از مهمانان خود پذیرایی می‌کنند.<ref>[http://nargishashimi.blogfa.com/post/10 هاشمی، «فرهنگ نذر و نیازها و معرفی چند نذر مشهور مردم افغانستان»، وبلاگ نرگس هاشمی.]</ref>

====شیوهٔ تهیه چنگالی====
مواد لازم برای طبخ این خوراک سنتی، شامل [[آرد]] شیرینی‌پزی یا آرد گندم سبوس‌دار، روغن، مایه [[خمیر]]، بوره (شکر)، هل سبز آسیاب شده و پودر برخی از انواع مغزیجات برای تزئین آن است. پس از آماده کردن مواد مورد نیاز، در مرحلهٔ اول، آرد را داخل ظرف مورد نظر ریخته و مایهٔ خمیر را که از قبل در [[آب]] ولرم خیس خورده، به آن اضافه می‌کنیم. سپس، روغن و آب را هم به مواد اضافه کرده و هم می‌زنیم. در این مرحله، باید خمیر را به‌خوبی ورز داده تا در نهایت، خمیری نرم به‌دست آید.<ref>[http://fa2.ifilmtv.ir/News/Content/59261/%D8%A2%D8%B4%D9%BE%D8%B2%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%B3%D8%A8%DA%A9-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-19-%DA%86%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D9%88%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D9%88? «چنگالی، دسر مزه‌دار افغانستانی+ ویدئو»، وب‌سایت شبکۀ آی فیلم 2.]</ref> 

خمیر آماده شده را به قسمت‌های مختلفی تقسیم کرده و در حدود ۱۵ تا ۳۰ دقیقه به آن زمان داده می‌شود تا خوب برسد. پس از آن، خمیرها را داخل سینی داش (فر خانگی) هموار کرده و با پنجه (چنگال) روی آنها، سوراخ‌هایی ایجاد می‌کنند تا هوای خمیر در داخل داش گرفته شود. سپس سینی را داخل داش با دمای ۲۰۰ درجهٔ سانتی‌گراد و به‌مدت ۲۰ الی ۳۰ دقیقه قرار می‌دهند تا خمیرها به [[نان]] تبدیل شوند. پس از آن، نان‌های آماده شده را به تکه‌های کوچک تقسیم کرده و آسیاب می‌کنند. در این مرحله، نان آسیاب‌شده را از غربال (صافی) رد کرده و تکه‌های درشت‌تر را جدا می‌کنند.<ref>[http://fa2.ifilmtv.ir/News/Content/59261/%D8%A2%D8%B4%D9%BE%D8%B2%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%B3%D8%A8%DA%A9-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-19-%DA%86%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D9%88%DB%8C%D8%AF%DB%8C%D9%88? «چنگالی، دسر مزه‌دار افغانستانی+ ویدئو»، وب‌سایت شبکۀ آی فیلم 2.]</ref> 

سپس، در حدود یک پیمانه روغن داغ شده را به ظرف حاوی تکه‌های آسیاب شدهٔ نان اضافه کرده و به‌خوبی مخلوط می‌کنند. پس از آن، باید یک پیمانه شکر و یک قاشق هل پودر شده را نیز به چنگالی اضافه کرده و مخلوط کنند. در این مرحله، غذای چنگالی آماده بوده و آن را در ظرف مورد نظر ریخته و با پودر [[پسته]] یا [[بادام]]، تزیین می‌کنند.<ref>[http://fa2.ifilmtv.ir/News/Content/59261/آشپزی-به-سبک-مردم-افغانستان-19-چنگالی-ویدیو? «چنگالی، دسر مزه‌دار افغانستانی+ ویدئو»، وب‌سایت شبکۀ آی فیلم 2.]</ref>

برای تهیهٔ نوع دیگری از چنگالی افغانستانی که به‌نام «چنگالی بلوچی» نیز شناخته می‌شود، از نان سریک،<ref>نانی که از آرد گندم و به‌صورتی ضخیم روی تابه تهیه می‌شود.</ref> روغن محلی (نیمک) و [[خرما]] استفاده می‌کنند. برای تهیهٔ این مدل از چنگالی، خرما را با نان سریک خرد شده مخلوط کرده، سپس کرهٔ محلی آب شده و داغ را روی خرمای مالیده می‌ریزند. پس از ترکیب این مواد، چنگالی بلوچی آمادهٔ سِرو است.<ref>[https://madaran.net/threads/طرز-تهیه-چنگال-بلوچی-خوشمزه.8456/ «طرز تهیۀ چنگالی بلوچی خوشمزه»، وب‌سایت مادران.]</ref> این خوراک، طبعی گرم داشته و برخی برای متعادل کردن طبع آن، از مقداری تخم گشنیز یا تخم [[شنبلیله]] نیز استفاده می‌کنند. همچنین، برخی از مردم، بجای شکر، از موادی همچون عسل، [[شیره انگور|شیرهٔ انگور]] یا شیرهٔ نبات استفاده می‌کنند تا چنگالی مقوی‌تری را تهیه کنند.<ref>[https://tabarok.ir/how-to-prepare-changali/ «طرز تهیۀ چنگالی»، وب‌سایت تبرک.]</ref>

=={{درشت|خوراک‌ها و قورمه‌ها}}==
===قابلی‌پلو===
قابلی پلو از غذاهای مهم و اصلی افغانستان شناخته می‌شود. این غذای سنتی به‌طور معمول در مراسمات رسمی و مهمانی‌های ویژه سرو می‌شود. ترکیب برنج مرغوب، گوشت بره، هویج، کشمش و بادام طعمی ویژه به آن می‌بخشد. روش پخت سنتی آن شامل مراحل متعددی است که به دقت انجام می‌شود. این غذا نماد مهمان‌نوازی و هنر آشپزی افغانستانی‌ها محسوب می‌شود. تهیهٔ قابلی پلو نیاز به مواد اولیه مرغوب و تازه دارد. گوشت بره با استخوان، [[برنج]] دانه بلند، هویج شیرین، کشمش و بادام از اجزای اصلی آن است. ابتدا گوشت به‌صورت جداگانه پخته شده و برنج به روش آبکش آماده می‌شود. سپس مواد با هم ترکیب شده و به آرامی دم می‌کنند. تزیین نهایی با هویج و کشمس سرخ‌شده انجام می‌گیرد.

این غذا در دو نوع اصلی مجلسی و معمولی تهیه می‌شود. نوع مجلسی با مواد مرغوب‌تر و تزیینات ظریف‌تر برای مناسبت‌های ویژه استفاده می‌شود. نوع معمولی آن برای مصرف روزانه خانواده‌ها مناسب است. در برخی مناطق افغانستان انواع محلی با مواد اضافه مانند زرشک یا خلال بادام نیز تهیه می‌شود. قابلی پلو جایگاه ویژه‌ای در فرهنگ افغانستان دارد. این غذا به‌طور معمول توسط زنان باتجربهٔ خانواده تهیه می‌شود. سرو آن در مهمانی‌ها نشان‌دهندهٔ احترام به میهمان است. روش سرو جمعی آن بر اساس سنت‌های دیرینهٔ افغانستانی انجام می‌شود. ترکیب مواد در قابلی پلو ارزش غذایی بالایی ایجاد می‌کند. برنج انرژی لازم را تأمین می‌کند و گوشت منبع پروتئین است. هویج و کشمش حاوی ویتامین‌ها و مواد معدنی بوده و بادام موجود در آن اسیدهای چرب مفید دارد. این غذا وقتی به اندازه مصرف شود، می‌تواند بخشی از یک رژیم غذایی متعادل باشد.<ref>[https://foodexiran.com/afghanistan-local-foods/ «۲۵ غذای افغانی محبوب: طرز تهیه غذاهای محلی افغانستان»، وب‌سایت فودکس ایران.]</ref>

===قورمه===
قورمه یکی از غذاهای محبوب و پرطرفدار در افغانستان است که در مناطق مختلف به روش‌های گوناگون تهیه می‌شود. این خوراک خوشمزه به‌طور معمول با ترکیب گوشت، سبزیجات و ادویه‌های مخصوص طبخ می‌شود و طعمی ویژه دارد. انواع مختلف قورمه در [[ایران]]، افغانستان، آسیای میانه، تاجیکستان، کشورهای عربی و ترکیه شناخته شده و مورد استفادهٔ مردم است.<ref>معین، فرهنگ فارسی، 1388ش، ج2، ص2744؛ رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1401ش، ج2، ص369.</ref>

در افغانستان برای تهیهٔ قورمه علاوه بر روغن و گوشت، بادمجان رومی (گوجه) تازه یا خشک و [[سیر]]، از مصالح مختلف مانند سیرپیازک، ساقه و برگ بوتهٔ خَف (خاف یا قاف هزارگی)، بوته و برگ گیاه زَبانَک بَرَّه، لِکَک، نخ تازه سبز درخت [[انگور]] که مزه ترش دارد، گیاه نَمَدَک و گیاه پاچه مُرغَک (که شکلی پنجه مانند دارد) استفاده می‌شود.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1401ش، ج2، ص369.</ref> 

قورمه از غذاهای ساده محلی است. طریقهٔ پخت تمام قورمه‌ها یکسان است. بعد از ریختن روغن و داغ کردن آن با پیاز، مقداری پَمَدُور (گوجه) تازه یا خشک شده یا رب اضافه می‌کنند و سپس برخی مصالح (ادویه) دیگر را به آن افزوده، بالای آتش می‌گذارند تا غذا پخته شود. مختلط بودن چند نوع خوراکی از ویِژگی‌های قورمه است.

====انواع قورمه====
در افغانستان قورمه انواع متفاوتی دارد. بخشی از آن‌ها در تمام مناطق رایج است؛ مانند قورمهٔ کچالو، قورمهٔ گوشت، قورمهٔ بادمجان و قورمهٔ کدو و برخی در مناطق خاصی رواج دارد. برخی از انواع قورمه که در بیشتر مناطق افغانستان رواج دارد، عبارت است از:
*'''قورمهٔ کچالو''': ابتدا کمی پیاز در روغن سرخ کرده و سپس مقداری بادمجان رومی به همراه نمک و ادویه اضافه کرده، خوب سرخ می‌کنند. پس از اضافه کردن کاسه‌ای آب، می‌گذارند غذا جوش بخورد. سپس کچالو (سیب‌زمینی) خرد شده را در دیگ می‌ریزند و می‌گذارند خوب پخته شود. قبل از خشک شدن کامل آب، مقداری مرج سیاه (فلفل سیاه)، زیره یا نعنای خشک روی [[قورمه سبزی|قورمه]] می‌پاشند و با [[نان]] بیات میل می‌کنند.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1401ش، ج2، ص369.</ref>
*'''قورمهٔ گوشت''': قورمهٔ گوشت با پیاز و دیگر مصالح (و گاهی با کچالو و دیگر مواد) تهیه می‌شود.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1401ش، ج2، ص369.</ref>
*'''قورمهٔ کدو''': کدوی مکی یا آش کدو برای تهیه قورمه کاربرد دارد. گاهی آن را با کچالو و بادمجان می‌پزند<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1401ش، ج2، ص369.</ref>
*'''قورمه بادمجان''': در برخی از مناطق افغانستان [[بادمجان]] زیاد کشت می‌شود و قورمه بادمجان هم مصرف زیاد دارد.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1401ش، ج2، ص369.</ref>
*'''قورمهٔ زَردَک''' (هویج): گاهی زردک را به تنهایی و گاهی هم با کچالو یا [[شلغم]] مخلوط می‌کنند.
*'''قورمهٔ لَبلَبُو''' (لبو): لبلبو علاوه‌بر این که به‌صورت آب‌پز مصرف دارد، به‌صورت قورمه هم استفاده می‌شود. گاهی آن را به تنهایی و گاهی با دیگر مواد خوراکی مانند کچالو و زردک استفاده می‌کنند.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1401ش، ج2، ص369.</ref>
*'''قورمهٔ بامیه''': در سال‌های اخیر پخت بامیه به‌صورت قورمه در برخی از مناطق رواج یافته و همزمان کشت بامیه نیز زیاد شده است.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1401ش، ج2، ص369.</ref>
*'''قورمهٔ بِهِی''' (به): میوهٔ درخت به یا حاصل نارس و زیردرختی میوهٔ [[سیب]] که در فصل برداشت قابلیت تازه‌خوری ندارد، برای پختن قورمه مناسب است. با افزودن مصالح مختلف، از میوه به یا سیب قورمهٔ خوش‌مزه تهیه می‌شود.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1401ش، ج2، ص369.</ref>
*'''قورمهٔ شَفتَل'''، رِشقَه با کچالو: در فصل [[بهار]] که رشقه و شفتل (گیاهانی شبیه یونجه) تازه از زمین می‌روید و خوش‌طعم و نازک است، رشقه یا شفتل یا هردو را با کچالو یک‌جا می‌پزند و آنقدر حرارت می‌دهند تا نرم شود و لعاب بگیرد. با افزودن مصالح دیگ (ادویه) آن را خوش‌طعم کرده، نوش جان می‌کنند.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)، 1401ش، ج2، ص369.</ref>

===سه‌پیازه===
سه‌پیازه یکی از غذاهای سنتی و پرطرفدار افغانستان است که به‌دلیل استفاده زیاد از پیاز در تهیه آن به این نام شناخته می‌شود. این غذا که با گوشت گوسفند تهیه می‌شود، طعمی غنی و خوش عطر دارد و در مهمانی‌ها و مراسم خاص سرو می‌گردد. مواد اصلی این غذا شامل گوشت گوسفند، پیاز فراوان، روغن حیوانی و ادویه‌هایی مانند [[زردچوبه]]، سیر و فلفل سیاه است. ابتدا پیازها به صورت نگینی خرد شده و در روغن حیوانی تفت داده می‌شوند. سپس گوشت به همراه ادویه‌ها اضافه شده و به آرامی پخته می‌شود تا طعم‌ها به خوبی ترکیب شوند. استفاده از پیاز زیاد به این غذا طعمی شیرین و کاراملی می‌دهد. روغن حیوانی استفاده شده در آن نیز عطر و طعم خاصی ایجاد می‌کند. این غذا به دو صورت دوپیازه (با دو برابر پیاز) و سه پیازه (با سه برابر پیاز) تهیه می‌شود که هر کدام طرفداران خاص خود را دارد. این غذا به‌طور معمول در فصل سرما بیشتر مصرف می‌شود و به‌دلیل انرژی بالایی که دارد، برای روزهای سرد [[زمستان]] بسیار مناسب است. سه‌پیازه با نان تازه یا برنج سرو می‌شود و بخشی از فرهنگ آشپزی افغانستان محسوب می‌شود.<ref>[https://cafevdo.zarebin.ir/video/d-99l4y/ «طرز تهیه دوپیازه افغانی با گوشت گوسفند»، وب‌سایت کافه ویدیو.]</ref>

=={{درشت|انواع نان سنتی در افغانستان}}==
در مناطق مختلف افغانستان انواع گوناگون نان وجود دارد همانند بَرگ یا شَپّاتی، پنجه‌کشی یا چَپ‌چَپی، تاوَگی، پَفرُوگ، خلوک، زُغارَه، شَخَک، چَلپَک، فطیر و گوری. در برخی از روستاها و مناطق، نان‌های ویژه و با اسامی خاصی تهیه می‌شود که در دیگر مناطق آن نوع نان ناشناخته است. انواع نان در افغانستان با خمیرهای گوناگونی تهیه می‌شود.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و جتماع)، 1401ش، ج2، ص367.</ref>

===بَرگ یا شَپّاتی===
خمیر این نان به‌صورت نان تنوری تهیه می‌شود. سپس [[خمیر]] را به‌صورت گرد درآورده به‌قدری ورز می‌دهند تا نازک و پهن شود. توجی (دیگ بزرگ) را به روغن آغشته کرده و روی آتش می‌گذارند. سپس برگ‌های خمیری بزرگ را روی آن پهن کرده و روی برگ‌ها را به روغن آغشته می‌کنند.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و جتماع)، 1401ش، ج2، ص367.</ref>

===پنجه‌کشی یا چَپ‌چَپی===
نانی شبیه به نان بربری در ایران است. خمیر آن کمی سست و معمولاً از آرد گندم دیم است. خمیر ترش‌کرده را چانه کرده و معمولاً در تنور دوم که حرارت کمتر است نان چپ‌چپ پخته می‌شود. خمیر را دراز پهن می‌کنند، آن را با کف دست می‌گیرند و در تنور می‌گذارند و با انگشتان از پایین به بالا می‌کشند. به‌دلیل حرارت کم، این نان کمی خشک پخته می‌شود. تفاوت چپ‌چپی با نان فطیر در این است که در آن به‌جای روغن از مسکه (کره) استفاده می‌شود.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و جتماع)، 1401ش، ج2، ص367.</ref>

===تاوَگی===
نانی که بر روی تاوه پخته می‌شود، در برخی از مناطق تَوَگی تلفظ می‌شود. خمیر معمولی را بر روی تاوه سنگ یا توجی (نوعی آهن) گذاشته، بعد از پخته‌شدن آن را میل می‌کنند. به‌علت سادگی پخت این نان، در ییلاق‌ها بیش‌تر از آن استفاده می‌شود.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و جتماع)، 1401ش، ج2، ص368.</ref>

===پَفرُوگ===
این نان در مناطقی چون ولایت بامیان، سرجنگل (ولایت [[غور]]) و ولایت [[غزنی]] رایج است. برگ-های کوچکی را که در اندازه‌های یکسان از زاله خمیر اضافه می‌ماند، روی قُوق (ذغال مشتعل) پخته می‌شود.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و جتماع)، 1401ش، ج2، ص368.</ref>

===خلوک===
نوعی نان نرم مرسوم در برخی از مناطق است که بر روی توجی درست می‌شود. بدین ترتیب که خمیری بسیار سست با آرد و آب تهیه می‌شود. جهت پخت نان، توجی را روی آتش گذاشته و روی آن را روغن می‌مالند. خمیر را با چمچه روی توجی پخش می‌کنند تا پخته شود، سپس رویش را می‌چرخانند تا بپزد. آنگاه آن را از روی توجی برمی‌دارند. این نان توسط کوچی‌ها درست می‌شود که به آن در زبان پشتو، دودی می‌گویند.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و جتماع)، 1401ش، ج2، ص368.</ref>

===چَلپَک (چالپاق ترکی)===
خمیر چلپک مانند خمیر نان تنوری آماده می‌شود. سپس مقدار کمی خمیر را گرفته و به‌صورت گردشده به‌قدری ورز می‌دهند تا همچون برگ نازک شود. این برگ‌ها را در روغن داغ می‌اندازند تا پخته شود.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و جتماع)، 1401ش، ج2، ص368.</ref>

===زَغارَه (ذغاره)===
نانی که از آرد نرم جواری ([[ذرت]]) تهیه می‌شود. به‌علت چسبناکی پایین خمیر جواری، پختن ذغاره کمی دشوار است؛ لذا آن را به شکل کلوچه، درمی‌آورند و پس از پختن نان گندم، آن را در تنور می‌چسبانند تا با حرارت ملایم پخت شود. [[آرد]] جواری را شب خمیر می‌کنند. از این خمیر، زغاره بی-نهایت شیرین به‌دست می‌آید.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و جتماع)، 1401ش، ج2، ص368.</ref>

===شَخَک===
شخک نانی است مانند فتیر با این تفاوت که خمیر شخک، بدون خمیرمایه و بدون مواد افزودنی موجود در فتیر است.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و جتماع)، 1401ش، ج2، ص369.</ref>

===فَتیر===
این نان خوش‌مزه و رایج در بسیاری از مناطق افغانستان، از ترکیب خمیر گندم، روغن، [[شیر]]، شکر، چند دانه غله‌مرغ و خمیرمایه تهیه می‌شود. نانوا خمیر ترشیده را چونه کرده و با مُخپَر یا با سر ملتیق به شکل‌های مختلف درآورده و سپس در تنور می‌پزد.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و جتماع)، 1401ش، ج2، ص369.</ref>

===قدلَمَه===
قدلمه یا قدمال در برخی مناطق شمال افغانستان رواج دارد. ابتدا خمیر را برای نان ساده آماده می‌کنند، اما وقتی خمیر را باز کردند، آن را به‌قدری ورز می‌دهند تا مانند خمیر برگو پهن شود. سپس روغن یا قیماق یا روغن زردی مخلوط‌شده با [[تخم مرغ|تخم‌مرغ]]، روی آن می‌مالند. بعد این خمیر پهن‌شده به اشکال مربع، لوزی یا مثلث، روی یگدیگر قرارداده می‌شود. نهایتاً این ورقه‌های هندسه‌ای را که ضخامتی حدود ۲ سانتی-متر و طولی حدود ۱۰ سانتی‌متر دارند، در روغن سرخ می‌کنند. در آخر مقداری شکر روی آن‌ها می‌پاشند. این نوع نان بیش‌تر در وعده صبحانه استفاده می‌شود. البته قدلمه تنوری نیز وجود دارد که همان قطعات را در تنور می‌پزند.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و جتماع)، 1401ش، ج2، ص369.</ref>

===نان کچالو (سیب‌زمینی)===
این نان بیش‌تر در مناطقی که کچالوی مشهوری دارند، رواج داشته است. کچالوی آب‌پز له‌شده، نمک، ادویه و خمیر عناصر اصلی این نوع نان را تشکیل می‌دهد. در برخی مواقع برای معطر ساختن، مقداری [[زیره]] هم استفاده می‌کردند. این نوع نان هرچند ممکن است زود تکه‌تکه شده و بشکند، ولی تا مدت زیادی نرم و خوشمزه باقی می‌ماند.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و جتماع)، 1401ش، ج2، ص369.</ref>

===گُوری یا پتیر===
نوعی نانی‌که با قوق (ذغال) پخته می‌شود؛ بدین‌شکل که خمیر گوری را به‌منظور پخته‌شدن زیر قوق دفن می‌کنند. این نان برای چوپان‌ها کاربرد دارد. نوع دیگر آن گوری خمیر و روغن است که جهت پخته‌شدن آن، خمیر را در ظرف مخصوصی مانند توجی می‌گذارند که در زیر و بالای آن قوق گذاشته می‌شود.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و جتماع)، 1401ش، ج2، ص369.</ref>

===نان دیگی===
خمیر نان دیگی نیز مانند خمیر فتیر تهیه می‌شود، با این تفاوت که خمیر نان دیگی چرب‌تر است. شاید به این دلیل که به‌خاطر ضخیم‌بودن این نان، باید مدت بیش‌تری نرم باقی بماند. حجم یک نان دیگی سه یا چهار برابر فتیر است. برای پخت این نان، خمیر را گردکرده و در دیگی که روی آتش ملایم گذاشته شده قرار می‌دهند تا بپزد. پس از ساعتی طرف دیگر نان را می‌چرخانند تا دو طرف آن پخته شود.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و جتماع)، 1401ش، ج2، ص370.</ref>

===نان تنوری===
ساده‌ترین نوع نان، نان تنوری است که در هر وعده غذایی بر سفره [[خانواده]] جای دارد. خمیر این نان از آرد، آب، نمک و خمیرترش تهیه می‌شود. به‌طور کلی خمیرهایی که حاوی خمیرترش هستند. پس از ترشیدن خمیر آن را به اندازه‌های دلخواه و به اشکال مختلف در تنور پخت می‌شود. نان تنوری برخی از مناطق، نسبت به مناطق دیگر کمی نازک‌تر، دارای طول بیش‌تر، خوش‌خورتر و مرغوب‌تر است.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و جتماع)، 1401ش، ج2، ص370.</ref>

===نان کاشَکی===
این نان از مخلوط‌کردن دُردَه یا کاشک با خمیر گندم تهیه می‌شود که در صورت امکان غله‌مرغ نیز اضافه می‌شود. این نان ترش و خوشمزه به‌صورت هَوَسانَه مصرف می‌شود.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و جتماع)، 1401ش، ج2، ص370.</ref>

===نان سبزیجات===
نان سبزیجات مانند نان سِیج، کُوریاک و شُورکَوَک: کوریاک گیاهی است که زنان برخی از مناطق به‌خاطر خواص آن، برای پخت نوعی بولانی استفاده می‌کنند. نخست کوریاک جوش داده شده در آب و له‌شده، روغن، پیاز و ادویه‌جات تفت داده می‌شود. بعد همهٔ آن‌ها در لای خمیرهای پهن‌شده قرار داده می‌شود. بعد به دو صورت سرخ‌شده در روغن یا تنور پخت می‌شود. سیج و شورکوک نیز دو نوع از سبزیجات کوهی هستد که مانند کوریاک در پخت نان استفاده می‌شود.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و جتماع)، 1401ش، ج2، ص370.</ref>

===نان جو===
نان جو یا نان سیاه، مانند نان گندم تهیه می‌شود. در قدیم مصرف نان جو نشانهٔ فقر بود و مردم سعی می‌کردند در حد توان از خوردن نان جو دوری کنند.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و جتماع)، 1401ش، ج2، ص369.</ref>

===حرمت نان در میان مردم===
در افغانستان نان، نشانهٔ روزی و نعمت الهی بوده و بسیار محترم است. سفرهٔ نان احترام زیادی دارد. کسی نباید از روی سفره بپرد. نان نباید با آهن‌آلات تکه‌تکه شود. نان نباید انداخته شود. نان با احترام در سفره گذاشته می‌شود. خود نان نوعی غذا حساب شده و تا نان رسید، کسی منتظر غذای دیگری نمی‌ماند. صرف نان با نام خدا و گفتن «بسم‌الله» شروع و در پایان با [[دعا]] ختم می‌شود. قبل از خوردن نان دست‌ها شسته‌شده و کسی صورت نَشُستَه نان نمی‌خورد.<ref>بهروز، فرهنگ عامیانهٔ اندراب، 1389ش، ص65؛ رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و جتماع)، 1401ش، ج2، ص364.</ref>

===باورهای عامیانه دربارهٔ نان===
در ارتباط با نان در برخی از مناطق افغانستان باورهایی وجود دارد از جمله:
*مردم برخی از مناطق باور داشتند که اگر برای مسافر خود نان نگهداری کنند، او به خانه بازمی‌گردد. به‌همین دلیل در برخی از مناطق برای کسی‌که به مسافرت و به‌خصوص عسکری (سربازی) می‌رفت، فتیر یا نان می‌پختند تا همراه خودش ببرد. خانواده آن مسافر از آن نان یا فتیر دو عدد را تا برگشت مسافر یا عسکر به خانه نگه می‌داشتند و باور داشتند که اگر «روزی» مسافر را در خانه نگه دارند، او به [[خانه]] باز می-گردد. مردم باور داشتند تا روزیِ کسی تمام نشود، نخواهد مرد.
*اگر نان را بی‌بسم‌الله شروع کنند، شیطان همراه می‌شود.
*در حال پختن نان در تنور، اگر کسی بایستد، نان‌ها (خمیرها) می‌افتد.
*اگر نان‌ها را بشمارند نان‌ها کم می‌شود.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و جتماع)، 1401ش، ج2، ص582.</ref>

===نان در امثال و حکم فارسی===
*آدم بی‌دولت از خواب بِخیزَه، نان میگه، آدمِ با دولت، پول: به این معنی که آدم‌های فقیر و ناتوان دنبال نان و سیرکردن شکم خود هستند، افراد کلان به‌دنبال پول، اقتصاد و قدرت.
*آرد خشک به تنور نمی‌چسپد: آرد باید خمیر شود و گرنه نان نمی‌شود. تغییر و تحول و انعطاف لازمه زندگی است.
*آرد قَتِی‌کَدَه: یعنی آرد مخلوط‌شده، کنایه از این است که طرف خودش را در نان خانه شریک کرده است؛ مثلاً مهمانی که زیاد مانده و صاحب‌خانه از دست او خسته شده است، یا زمانی‌که زنان قصد داشته باشند نان مشترک بپزند، یا افرادی (محصل، دهقان و کارگر) که غریب و در یک محل مسافرند، آردی به یک خانه می‌دهند تا برای آن‌ها نان بپزند. این رسم در قدیم متداول بود و فعلاً بسیار کم شده است.
*بهانه گوزنگک (کسی که باد صادر می‌کند)، نان جو است.
*جان جان بی‌زنی، یک نانَ تَهنا می‌زنی: تا زن نداری غم نداری و نانت را بی‌غم می‌خوری.
*در وقت نان‌خوردن، سر پشک (گربه) جوراب می‌کشد: نهایت رفتار افراد خسیس را بیان می‌کند.
*ده خانه‌اش نان نمی‌تانه بپزه، ده خانه دیگا آش گَرَس: آش برای مردم می‌پزد، کنایه از کسی‌که توان کاری را ندارد اما ادعای او زیاد است.
*غریب که لب نان رسید، بینی‌اش خون میشه: کنایه از بدشانسی برخی از افراد.
*نان اگه اَی (از) دیگه‌ها (دیگران) باشه حاتم‌شدن آسانوس: در ارتباط با کسی گفته می‌شود که از جیب دیگران قصد دارد نامی به‌دست‌آورد، کنایه از این که اگر مردی از جیب خودت ببخش.
*نان تَه بُوخا (نانت را بخور) پردَتَه (پرده‌ات را) کن: کاری به کسی نداشته باش.
*نان نخورده شُکر (خدا) نکو: تا کاری نشده چیزی نگو.
*نان ده نرخ روز خوردن: کنایه از کسی‌که با شرایط رنگ عوض می‌کند.
*نان دیگه‌ها فتیروس: نان من برایت بی‌مزه است و نان دیگران برایت فتیر است و به آن‌ها علاقه داری.
*نانش را بخوری جانش در میشه: کنایه از خساست و گشنگی.
*نان گدایی کن اما جای گدایی نکن: بیان اهمیت خانه در زندگی انسان.
*نان گشنه، دیر پخته می‌شه.
*نان و پیاز، قاش واز (ابرو باز): خوش‌رفتاری بهتر از [[پلو]] و چلو با قهر و غضب است.
*نانش در روغن تر است: یعنی [[زندگی]] خوبی دارد.
*نه نان استه (است) نه دوغ، ترکو ترکوی (نان تر کردن) دروغ: یعنی حرف‌های طرف [[دروغ]] است.
*یک نان چند فتیر می‌شود؟: نوعی تهدید، یعنی هرچه زور بزنی نمی‌توانی کاری انجام بدهی.
*یک نان و شش دروگر، جبری [[خدا]] را بنگر: کنایه از نان کم و کارگر زیاد. اجر کم و زحمت زیاد.
*حیف نان: کنایه از وجود بی‌خاصیت و مهمل.
*عاشق نان‌جویده: راحت‌طلب و آماده‌خور.<ref>دهخدا، لغت‌نامه، 1377ش، ج14، ص22755؛ رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و جتماع)، 1401ش، ج2، ص680.</ref>

===دعاها و نفرین‌های مربوط به نان===
*الهی همیشه از پشت نان بگردی: یعنی همیشه گشنه و بدبخت باشی.
*الهی نان گرم و او ([[آب]]) یخ پیدا نتانی: نان گرم و آب یخ به‌دست نیاوری (بیشتر والدین وقتی عصبانی شوند به بچه‌های خود گویند).
*الهی نان آهو باشد تو تازی: یعنی دستت به نان نرسد.
*نانت همیشه گرم و آبت یخ.<ref>رهیاب (بلخی)، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و جتماع)، 1401ش، ج2، ص675.</ref>

==اعتبار جهانی غذاهای سنتی افغانستان==
[[مهاجرت]] گستردهٔ افغانستانی‌ها در پی سال‌ها [[جنگ]] و ناامنی، علاوه‌بر باعث جا به جایی جمعیتی، فرهنگ غذایی غنی این کشور را نیز به سراسر جهان برده است؛ غذاهای سنتی افغانستان که زمانی تنها در محدوده جغرافیایی این کشور شناخته شده بودند، امروزه با تلاش جامعهٔ مهاجر افغانستان، در بسیاری از کشورهای میزبان معرفی و محبوب شده است. نمونهٔ بارز این تأثیر فرهنگی را می‌توان در کشور سوید مشاهده کرد، جایی که غذاهای سنتی و هوسانهٔ افغانستان مانند بولانی، آشک و کباب‌های معطر، طرفداران زیادی در میان سویدنی‌ها پیدا کرده است. برای مثال برخی از مهاجران با افتتاح رستورانی سنتی در این کشور، نه تنها طعم‌های اصیل افغانستانی را به مردم محلی معرفی کرده‌اند، بلکه با ترکیب خلاقانهٔ روش‌های پخت سنتی با استانداردهای غذایی مدرن، تجربه‌ای نوین از آشپزی افغانستانی ارائه می‌دهند.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=OxKLQU_019E «غذاهای سنتی افغانستان»، وب‌سایت یوتیوب.]</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
{{آغاز منابع}}
* «آداب ماه رمضان در افغانستان»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۳۰ فروردین ۱۴۰۰ش.
* «آش اوماج | طرز تهیه آش اوماج آذربایجان با نکات ضروری»، وب‌سایت نمناک، تاریخ بازدید: ۱۸ دی‌ماه ۱۴۰۱ش.
* «آشک مزاری» وب‌سایت آپارات، تاریخ درج مطلب: ۲۳ مرداد ۱۳۹۶ش.
* «آموزش آشپزی غذاهای افغانستانی، طرز تهیهٔ گوشت‌کوچهٔ افغانستانی خوشمزه وآسان»، وب‌سایت یوتیوب، تاریخ بازدید: ۲۵ بهمن ۱۴۰۱ش.
* «آموزش کامل پخت منتو غذای افغانی + همه موادلازم»، وب‌سایت نمناک، تاریخ بازدید: ۲۲ مرداد ۱۴۰۴ش.
* «آموزش کامل و مرحله به مرحله طرز تهیه ماکارونی طعم و ذائقه مانند آشک» وب‌سایت دالفک، تاریخ درج مطلب: ۳ بهمن ۱۳۹۸. ش.
* اعتمادالسلطنه، محمدحسن، روزنامه خاطرات، به‌تحقیق ایرج افشار، تهران، آستان قدس رضوی، ۱۳۴۵ش.
* امید، غلام‌رضا، «غذاهای ناب محلی جاغوری»، وبلاگ اگر به یاد جاغوری افتادید، تاریخ درج مطلب: ۲۷ اردیبهشت ۱۳۹۱ش.
* «با طرز تهیه آشک مزاری آشنا شوید» وب‌سایت آخرین خبر، تاریخ درج مطلب: ۲۳ آذر ۱۳۹۹ش.
* باشگاه خبرنگاران جوان، «حلوای سرخ تحفه‌ای از دیار افغانستان»، وب‌سایت آپارات، تاریخ بازدید: ۲۳ آذر ۱۴۰۱ش.
* بلوکباشی، علی، آشپز و آشپزخانه، تهران، فرهنگ جاوید، ۱۳۹۲ش.
* بهروز، عبدالحفیظ، فرهنگ عامیانهٔ اندراب، کابل، سعید، ۱۳۸۹ش.
* «بولانی افغانستان یکی از بهترین نان‌های جهان شناخته شد» خبرگزاری دید، تاریخ درج مطلب: ۱ آبان ۱۳۹۸ش.
* «بولانی تره»، وب‌سایت کوکپد، تاریخ بازدید: ۷ دی ۱۴۰۱ش.
* «بولانی کدو افطاری مسلمانان افغانستان»، وب‌سایت آخرین خبر، تاریخ درج مطلب: ۲۸ فروردین ۱۴۰۰ش.
* پژوهش، محمداحسان، «غذا»، وبلاگ نقش قدم، تاریخ درج مطلب: ۹ دی ۱۳۹۷ش.
* پورمسلمی، مروارید، «آش‌های استان مرکزی»، سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۵ اسفند ۱۳۸۵ش.
* تلویزیون بامیان، «غذای محلی۱ روش تهیه گوشت‌کوچه یا حلیم»، وب‌سایت یوتیوب، تاریخ بازدید: ۲۷ بهمن ۱۴۰۱ش.
* «پخت نذری دلده آیینی میان مردم افغانستان + فیلم»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۲۶ شهریور ۱۴۰۲ش.
* جمال‌زاده، سید محمدعلی، فرهنگ لغات عامیانه، تهران، سخن، ۱۳۸۲ش.
* «چنگالی، دسر مزه‌دار افغانستانی+ ویدئو»، وب‌سایت شبکهٔ آی‌فیلم ۲، تاریخ درج مطلب: ۱۰ جوزا (خرداد) ۱۳۹۹ش.
* حمزه‌ای، «حلوای سرخ افغانستانی‌ها برای حسین بن علی؛ پنبه‌هایی که برای حاجات آتش زده می‌شوند»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۳۰ آبان ۱۳۹۵ش.
* «حلوای سرخ»، وب‌سایت Hazra culture. تاریخ بازدید: ۲۴ آذر ۱۴۰۱ش.
* «خشک کردن؛ فنی در خدمت زمان»، وب‌سایت ساوا، تاریخ بازدید: ۱۰ دی ۱۴۰۱ش.
* دریابندری، نجف و راستکار، فهیمه، کتاب مستطاب آشپزی از سیر تا پیاز، تهران، نشر کارنامه، ج۱، ۱۳۸۴ش.
* «در مورد تاریخچهٔ عقیق سرخ افغانستان چه می‌دانید؟»، باشگاه خبرنگاران جوان. تاریخ درج مطلب: ۴ مهر ۱۴۰۰ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲۸ بهمن ۱۴۰۱ش.
* «دستور پخت خجور افغانی شیرینی ساده و پرطرفدار»، وب‌سایت آخرین خبر، تاریخ درج مطلب: ۱۱ دی ۱۴۰۰ش.
* «دستور تهیه آش گزنه غذایی مفید برای چربی و فشار خون»، مجله پزشکی دکتر سلام، تاریخ درج مطلب: ۱۶ مهر ۱۳۹۵ش.
* «دلده، غذاهای سنتی و اصیل افغانستان را بشناسید»، وب‌سایت شبکهٔ آی فیلم ۲، تاریخ بازدید: ۲۳ مهر ۱۴۰۲ش.
* «دلده»، وب‌سایت سیستم معلوماتی گردشگری افغانستان»، تاریخ درج مطلب: ۲۵ جوزا (خرداد) ۱۳۹۷ش.
* رهیاب (بلخی)، سیدحسین، بلخاب (تاریخ، فرهنگ و جتماع)، قم، صبح امید دانش، ۱۴۰۱ش.
* «روش تهیه اوماج»، وب‌سایت وان تاچ فود، تاریخ بازدید: ۱۸ دی‌ماه ۱۴۰۱ش.
* زهرا، «طرز تهیهٔ حلوای سرخ افغانی، حلوای سمنکی افغانستان»، وب‌سایت آشپزها، تاریخ درج مطلب: ۶ دسامبر ۲۰۲۲م.
* سالور، قهرمان میرزا (عین‌السلطنه)، روزنامه خاطرات، به تحقیق مسعود سالور و ایرج افشار، تهران، اساطیر، ۱۳۷۴–۱۳۷۸ش.
* سعدی، مشرف الدین، دیوان اشعار، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۶ اسفند ۱۴۰۱ش.
* «سنت پخت نذر (دلدهٔ افغانستانی) در ماه صفر+ نحوهٔ پخت»، وب‌سایت پایگاه بین‌المللی شفقنا، تاریخ بازدید: ۲۳ مهر ۱۴۰۲ش.
* شکوری، محمدجان، فرهنگ فارسی تاجیکی، تهران، فرهنگ معاصر، ۱۳۸۵ش.
* «شوربای دیگ سنگی غذای محلی افغانستان»، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: ۴ مهر ۱۳۹۵ش.
* شهرستانی، شاه‌علی‌اکبر، «غذاهای هزارگی هفت‌دهه قبل»، وب‌سایت Hazra culture، تاریخ بازدید: ۲۴ آذر ۱۴۰۱ش.
* شهرستانی، شاه علی‌اکبر، «غذاهای هزارگی هفت دهه قبل» وب‌سایت کلتوری هزاره، تاریخ درج مطلب: ۴ آوریل ۲۰۲۰م.
* شهیر، علی‌شیر، «شما که نمی‌دانید هراتی‌ها چقدر خوبند!»، وب‌سایت خبرنامه، تاریخ بازدید: ۲۰ فروردین ۱۳۹۵ش.
* «طرز پخت بولانی کچالو کابلی»، وب‌سایت پارسی دی، تاریخ بازدید: ۷ دی ۱۴۰۱ش.
* «طرز پخت قورمه گوشت گوسفند به سبک مردم افغانستان»، وب‌سایت آی‌فیلم۲، تاریخ بازدید: ۱۳ اسفند ۱۴۱۰ش.
* «طرز تهیه آشک افغانستانی اصل ۵ نفره» وب‌سایت تاج فود آموزش آشپزی آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۴ آبان ۱۴۰۱ش.
* «طرز تهیه آشک خوشمزه با خمیر خانگی نرم و لذیذ» وب‌سایت آپارات تاریخ بازدید: ۸ دی ۱۴۰۱ش.
* «طرز تهیه بلگو غذای ساده و مزه‌دار افغانستان»، وب‌سایت آی‌فیلم۲، تاریخ درج مطلب: ۱۹ میزان/مهر ۱۳۹۹ش.
* «طرز تهیه بسراق یا خجور»، وب‌سایت آی فیلم ۲، تاریخ درج مطلب: ۲۸ تیر ۱۳۹۹ش.
* «طرز تهیه خجور افغانی در خانه»، وب‌سایت مادران، تاریخ درج مطلب: ۳۱ فروردین ۱۴۰۰ش.
* «طرز تهیه شیرینی بوسراق افغانی ۱۰ نفره»، وبلاگ وان تاچ فود، تاریخ درج مطلب: ۳ آذر ۱۳۹۹ش.
* «طرز تهیه کیچری»، مجلهٔ اینترنتی خواندنی‌ها، تاریخ درج مطلب: ۲۴ اردیبهشت ۱۳۹۶ش.
* «طرز تهیهٔ بولانی افغانستان که شهرت جهانی دارد»، وب‌سایت آی‌فیلم ۲، تاریخ درج مطلب: ۱۳ اردیبهشت ۱۳۹۹ش.
* «طرز تهیهٔ بولانی افغانی اصل ۸ نفره»، وبلاگ وان تاچ فود، تاریخ درج مطلب: ۱۴ آذر ۱۴۰۱ش.
* «طرز تهیهٔ بولانی افغانی اصل؛ خوشمزهٔ خاورمیانه‌ای»، وب‌سایت اسنپ فود، تاریخ درج مطلب: ۳ بهمن ۱۴۰۱ش.
* «طرز تهیهٔ بولانی ماشی»، وب‌سایت نمناک، تاریخ بازدید: ۷ دی ۱۴۰۱ش.
* «طرز تهیهٔ چنگالی بلوچی خوشمزه»، وب‌سایت مادران، تاریخ بازدید: ۱۹ شهریور ۱۴۰۲ش.
* «طرز تهیهٔ چنگالی»، وب‌سایت تبرک، تاریخ بارگذاری: ۶ مهر ۱۴۰۱ش.
* «طرز تهیه دوپیازه افغانی با گوشت گوسفند»، وب‌سایت کافه ویدیو، تاریخ بازدید: ۲۲ مرداد ۱۴۰۴ش.
* عادلی، سید ظاهر، زبان فارسی دری در حوزهٔ ادبی بلخ، (آماده چاپ).
* عمید، حسن، فرهنگ فارسی عمید، تهران، انتشارات امیرکبیر، ۱۳۹۴ش.
* «غذاهای سنتی افغانستان»، وب‌سایت یوتیوب، تاریخ بازدید: ۲۲ مرداد ۱۴۰۴ش.
* «غذاهای مشهور و مزه‌دار افغانستان را بشناسید»، وب‌سایت جهانگردی، تاریخ بازدید: ۷ دی ۱۴۰۱ش.
* فرهنگ، محمدحسین، جامعه‌شناسی و مردم‌شناسی شیعیان، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۸۰ش.
* فیاض، محمدحسین، «آردبریو»، در دانشنامه هزاره، کابل، بنیاد دانشنامه، ۱۳۹۹ش.
* فیاض، محمدحسین، دانشنامه هزاره، کابل، امیری، ۱۳۹۷ش.
* قاموس کبیر افغانستان، وب‌سیات قاموس کبیر افغانستان، تاریخ بازدید: ۱۰ دی ۱۴۰۱ش.
* «کالری حلیم گندم، هر ۱۰۰گرم حلیم چند کالری دارد؟»، وب‌سایت ستاره، تاریخ درج مطلب: ۱۰ آذر ۱۴۰۰ش.
* «کور هم می‌فهمد که دلده شور است»، خبرگزاری فارس، تاریخ بارگذاری: ۲۷ مرداد ۱۳۹۵ش.
* گروهی از نویسندگان، شناسنامه غور، کابل، پرند و انجمن ادبی غور، ۱۳۹۸ش.
* «گوشت خشک شده، عامل عمدهٔ سرطان در افغانستان»، وب‌سایت دامپزشک جوان، تاریخ درج مطلب: ۱۰ تیر ۱۳۹۲ش.
* «گوشت‌کوچه (حلیم)»، وب‌سایت یوتیوب، تاریخ بازدید: ۲۵ بهمن ۱۴۰۱ش.
* م.ح. «لیتی غذای مزه‌دار در دسترخوان مردم افغانستان»، وب‌سایت‌آی فیلم۲، تاریخ درج مطلب: ۲۴ مهرماه ۱۳۹۹ش.
* معیرالممالک، دوست‌علی، یادداشت‌هایی از زندگی خصوصی ناصرالدین شاه، تهران، تاریخ ایران، ۱۳۵۱ش.
* معین، محمد، فرهنگ فارسی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۸ش.
* مولانا، محمد، مثنوی معنوی، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲۸ بهمن ۱۴۰۱ش.
* «معرفی ۹ تا از دسرهای محلی و لذیذ در کشور افغانستان»، وب‌سایت مجلهٔ گردشگری اِلی‌گشت، تاریخ درج مطلب: ۳۰ بهمن ۱۳۹۹ش.
* «نحوه پخت «آش روی دار» غذای محلی افغانستان»، وب‌سایت آی فیلم ۲، تاریخ درج مطلب: ۲ مرداد ۱۴۰۲ش.
* نجفی، ابوالحسن، فرهنگ فارسی عامیانه، تهران، نیلوفر، ۱۳۸۷ش.
* نصیب، محمدناصر، «هلال‌جویی عبد رمضان در فرهنگ ما»، مجلهٔ فرهنگ مردم، شمارهٔ ۲، ۱۳۶۰ش.
* «نذر حلوای سرخ»، وب‌سایت DiDEO، تاریخ درج مطلب: ۲۰۲۰م.
* «نگاهی به غذاهای معروف افغانستان»، وب‌سایت روزنامهٔ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۲ فروردین ۱۳۹۶ش.
* نیک‌خواه، محمدحسین، «کرزی، غنی و کیچری بچه ملنگ»، وب‌سایت روزنامهٔ هشت صبح، تاریخ درج مطلب: ۲۸ تیر ۱۳۹۸ش.
* هدایت، مهدی‌قلی، خاطرات و خطرات، تهران، زوار، ۱۳۴۴ش.
* هاشمی، نرگس، «فرهنگ نذر و نیازها و معرفی چند نذر مشهور مردم افغانستان»، وبلاگ نرگس هاشمی، تاریخ درج مطلب: ۳۱ شهریور ۱۳۸۶ش.
* «۲۵ غذای افغانی محبوب: طرز تهیه غذاهای محلی افغانستان»، وب‌سایت فودکس ایران، تاریخ درج مطلب: ۱۲ اسفند ۱۴۰۱ش.
{{پایان منابع}}