نمایش مبدأ برای تعزیه‌نامه

<big>'''تعزیه نامه'''</big>؛ متن یا نسخه‌ی تعزیه‌خوانی<br>

تعزیه‌نامه، کلامی منظوم است که در زمان اجرای نمایش سنتی [[تعزیه]]، توسط بازیگران، به‌منظور مرثیه‌خوانی و گفت‌وگو، استفاده می‌شود. موضوع اصلی این نوشته‌ها، واقعه کربلا و شهادت امام حسین است. به تعزیه‌نامه، «نسخه» نیز گفته می‌شود.
==پیشینه== 
پژوهشگران بر این باورند که تعزیه، با الهام از نمایش‌واره‌های مذهبی دوران باستان، در دوره صفویان رونق گرفت<ref>چلکوفسکی، «گفت‌ وگو»، ۱۳۵۵ش، ص14؛ <br>
بیضایی، نمایش در ایران، ۱۳۷۹ش، ص30-31؛ <br>
ملک‌پور، ادبیات نمایشی ایران، ج1، ۱۳۶۳ش، ص211-213.</ref>  و در دوره قاجار به اوج رسید.<ref>بکتاش، تئاتر ایرانی، ۱۳۵۰ش، ص۷؛ <br>
شهیدی، پژوهشی در تعزیه و تعزیه‌خوانی، ۱۳۸۰ش، ص۷۶-۸۱  و ۱۱۱-۱۱۹؛ <br>
چلکوفسکی، «کتاب‌شناسی»، ۱۳۶۷ش، ص۳۶۵-۳۷۶.</ref>  در دوره قاجار، تعزیه‌نامه‌های بسیاری تدوین و چاپ شد.<ref>کالمار، «بانیان تعزیه‌خوانی»، ۱۳۷۴ش، ص۴۹؛ <br>
همایونی، «سیر تکامل تعزیه‌های ایرانی»، ۱۳۵۲ش، ص۹۳.</ref>  در ابتدا، تعزیه‌نامه‌ها تنها برای دو روز ([[تاسوعا]] و عاشورا) تدوین می‌شدند و متون بسیار ساده‌ای داشتند؛ اما از دوران زندیه، تعزیه‌نامه‌ها برای 10 روز و 10 شب اول محرم مهیا شده و گاهی برای برخی از مناسبت‌های مذهبی دیگر، مانند شهادت امام علی نیز نوشته و اجرایی می‌شدند.<ref>چلکوفسکی، «تعزیه، نمایش بومی پیشرو ایران»، ۱۳۶۷ش، ص19؛ <br>
شهیدی، پژوهشی در تعزیه و تعزیه‌خوانی، ۱۳۸۰ش، ص۷4.</ref><br>
 
استفاده‌ی پی‌درپی و نسخه‌برداری‌های مکرر از تعزیه‌نامه‌ها، منجر به آشفتگی و تحریف آن‌ها شده بود؛ اما دستور امیرکبیر به شهاب اصفهانی برای تنظیم 12 مجلس از وقایع کربلا،<ref>خیام‌پور، فرهنگ سخنوران، ج2، ۱۳۷۲ش، ص517.</ref>  موجب شد تا از آشفتگی و تحریف متون تعزیه‌نامه، تا حد زیادی، کاسته شود.<ref>آدمیت، امیرکبیر و ایران، ۱۳۶۲ش، ص۳۲۱.</ref>  میرزا نصرالله اصفهانی (شهاب)، در دوره ناصرالدین شاه، به گردآوری و تکمیل اشعار تعزیه‌ی پیش از خود پرداخت و خود نیز تعزیه‌هایی را نوشت که از آن جمله می‌توان به تعزیه «مسلم» اشاره کرد. 
==سرایندگان تعزیه‌نامه== 
امروزه، بیش از 100 تعزیه‌نامه وجود دارد<ref>محجوب، «تأثیر تئاتر اروپایی و نفوذ روش‌های نمایشی آن در تعزیه»، ۱۳۶۷ش، ص۱۸۵؛ <br>
ملک‌پور، ادبیات نمایشی ایران، ج1، ۱۳۶۳ش، ص229.</ref>  که سرایندگان بسیاری از آن‌ها، گمنام هستند؛ زیرا بسیاری از تعزیه‌نویسان هنگام سرایش متن، انگیزه‌ای برای آفرینش یک اثر هنری و ادبی با نام خود  نداشته‌اند و گاهی متون نمایشی را فی‌البداهه می‌سرودند و در اختیار بازیگران قرار می‌دادند.<ref>ملک‌پور، ادبیات نمایشی ایران، ج1، ۱۳۶۳ش، ص229؛ <br>
آرین‌پور، از صبا تا نیما، ج1 ۱۳۷۲ش، ص323.</ref>  علت دیگر این گمنامی، ترس از علمایی بوده،که تعزیه را مردود یا مکروه می‌دانستند. برخی از تعزیه‌نامه‌ها نیز در طول تاریخ، دچار تغییراتی گسترده شده‌اند و اطلاق نام یک نویسنده‌ بر آن‌ها، ممکن نبوده است.<ref>ممنون، «در جست‌ و جوی شاعران و کاتبان تعزیه»، ۱۳۵۶ش، ص۱۶؛ <br>
شهیدی، پژوهشی در تعزیه و تعزیه‌خوانی، ۱۳۸۰ش، ص511-513.</ref><br>
  
از مشهورترین سُرایندگان تعزیه در تاریخ ایران می‌توان به خواجه حسین‌علی خان (دربار فتحعلی شاه و محمدشاه قاجار)، سیدمصطفی کاشانی (میرعزا)، میرزا محمدتقی خان (معروف به تعزیه‌گردان) و میرزا باقر (معین‌البکا) اشاره کرد.<ref>ممنون، «در جست‌ و جوی شاعران و کاتبان تعزیه»، ۱۳۵۶ش، ص۱5-16؛ <br>
شهیدی، پژوهشی در تعزیه و تعزیه‌خوانی، ۱۳۸۰ش، ص511-516؛ <br>
شهیدی، «دگرگونی و تحول در ادبیات و موسیقی تعزیه»، ۱۳۶۷ش، ص84؛ <br>
ملک‌پور، ادبیات نمایشی ایران، ج1، ۱۳۶۳ش، ص229؛ <br>
فقیهی، تاریخ جامع قم، ج1، ۱۳۵۰ش، ص250؛ <br>
صیاد، مقدمه بر متن تعزیۀ حر منسوب به مصطفى کاشانی، ۱۳۵۰ش، «الف» و «ب».</ref> 
==محتوای تعزیه‌نامه==
شهادت امام حسین، موضوع اصلی در تمام تعزیه‌نامه‌های موجود است. موضوعات دیگر که برگرفته از واقعه عاشورا هستند، به‌عنوان موضوعات فرعی در برخی از تعزیه‌نامه‌ها نوشته شده‌اند.<ref>هنوی، «صورت خیال قالبی در تعزیه»، ۱۳۶۷ش، ص۲۵۸.</ref>  با تغییر جایگاه و پایگاه تعزیه در میان مردم، تعزیه‌نامه‌ها نیز دچار تغییراتی در شکل، محتوا و مضمون شده‌اند.<br>
 
انواع تعزیه‌نامه بر اساس محتوا و موضوع، عبارت است از:<br>

# واقعه: تعزیه‌نامه‌هایی که موضوع آن‌ها، درباره شهادت امام حسین و واقعه عاشورا است، مانند تعزیه «هفتاد و دو تن»؛
# پیش واقعه: تعزیه‌نامه‌هایی فرعی، مانند پیش واقعه «شهادت حضرت عباس»؛
# گوشه: شبیه‌های دارای داستان مستقل، غیر مذهبی و غیرمرتبط به کربلا، مانند «شست بستن دیو»؛<ref>ملک‌پور، ادبیات نمایشی ایران، ج1، ۱۳۶۳ش، ص242-243؛ <br>
بیضایی، «گوشه‌ای از تاریخ نمایش در ایران»، ۱۳۴۰ش، ص83؛ <br>
شهیدی، «دگرگونی و تحول در ادبیات و موسیقی تعزیه»، ۱۳۶۷ش، ص72-73؛ <br>
شهیدی، پژوهشی در تعزیه و تعزیه‌خوانی، ۱۳۸۰ش، ص262.</ref>
 
تنوع شکل‌های تعزیه‌نامه نیز منجر به ورود موضوعات جدید در این بخش نمایشی شده و تعزیه‌نامه‌ها را به موضوعات تاریخی، افسانه‌ای و اساطیری تقسیم کرده است.<ref>شهیدی، پژوهشی در تعزیه و تعزیه‌خوانی، ۱۳۸۰ش، ص261-263؛ <br>
همایونی، «سیر تکامل تعزیه‌های ایرانی»، فروردین، ۱۳۵۲ش، ص۹۲؛ <br>
آرین‌پور، از صبا تا نیما، ج1، ۱۳۷۲ش، ص324.</ref>  همچنین موضوعات جدید باعث شدند تا مضامینی جدید از ایران باستان، فرهنگ زردشتی (سنت حنا بستن در تعزیه حضرت قاسم)، فرهنگ مسیحی (تعزیه وهب) و فرهنگ یهودی (تعزیه چهار مرغ)، در تعزیه‌نامه‌ها وارد شوند.<ref>کالمار، «بانیان تعزیه‌خوانی»، ۱۳۷۴ش، ص۶۸ و ۹۷؛ <br>
فتحعلی‌بیگی، «همزیستی ادیان توحیدی درقلمروتعزیه»، ۱۳۸۲ش، ص۳۷ و ۳۹ و ۴۱ و ۴۹ و ۵۰ و ۵۲؛ <br>
ملک‌پور، ۱/ ۲۳۰؛ <br>
شهیدی، پژوهشی در تعزیه و تعزیه‌خوانی، ۱۳۸۰ش، ص261-263؛ <br>
همایونی، «تحلیلی از تعزیۀ عروسی قاسم»، ۱۳۶۷ش، ص37-38؛ <br>
چلکوفسکی، «گفت‌ وگو»، ۱۳۵۵ش، ص14.</ref> 
==ویژگی‌های ادبی== 
اشعار موجود در تعزیه‌نامه، از نظر فصاحت و شیوایی، دارای فراز و فرود بسیار است. همین موضوع، داوری‌های مختلف و گاه متضادی را برای این نوع از اشعار، به وجود آورده است. با این حال، محققان، ویژگی‌های ادبی تعزیه‌نامه‌ها را از چند نظر قابل بررسی می‌دانند:<br>
 
# قالب شعر: بیش‌تر تعزیه‌نامه‌نویسان، از قالب مثنوی برای سرودن اشعار خود بهره گرفته‌اند. آن‌ها همچنین، از قالب‌هایی دیگر مانند ترجیع‌بند و رباعی نیز استفاده کرده‌اند.<ref>شهیدی، پژوهشی در تعزیه و تعزیه‌خوانی، ۱۳۸۰ش، ص571-586؛ <br>
شهیدی، «دگرگونی و تحول در ادبیات و موسیقی تعزیه»، ۱۳۶۷ش، ص81.</ref>   
# صنعت ادبی: تضمین، از جمله صنایع ادبی مورد استفاده تعزیه‌سرایان بوده است. از جمله صنایع دیگر ادبی در تعزیه‌نامه می‌توان به اقتباس، تلمیح، المام، براعت استهلال، تشابه، استقبال، لف و نشر، تجنیس، تنسیق و ایهام اشاره کرد.<ref>صیاد، مقدمه بر متن تعزیۀ حر منسوب به مصطفى کاشانی، ۱۳۵۰ش، «ب»؛ <br>
شهیدی، پژوهشی در تعزیه و تعزیه‌خوانی، ۱۳۸۰ش، ص501 و 557-558 و 573-578؛ <br>
شهیدی، «دگرگونی و تحول در ادبیات و موسیقی تعزیه»، ۱۳۶۷ش، ص85.</ref>   
# بحور عروضی: تعزیه‌نامه‌ها، بیش‌تر در بحور عروضی پذیرفته شده در زبان فارسی سروده شده‌اند، که از آن میان، بحر «مجتث» بیش‌ترین بسامد را در متون تعزیه داشته است.<ref>شهیدی، پژوهشی در تعزیه و تعزیه‌خوانی، ۱۳۸۰ش، ص564-568؛ <br>
شهیدی، «دگرگونی و تحول در ادبیات و موسیقی تعزیه»، ۱۳۶۷ش، ص90؛ <br>
هنوی، «صورت خیال قالبی در تعزیه»، ۱۳۶۷ش، ص۲۶۱؛ <br>
ساتن، «منابع ادبی تعزیه»، ۱۳۶۷ش، ص231-255 و 256.</ref>  
==ویژگی‌های زبانی==
زبان تعزیه‌نامه‌ها، زبانی روشن، ساده، صمیمی و قابل فهم برای همگان است. اشعار تعزیه، تنها برای خواندن، سروده نمی‌شدند و جنبه اجرایی و نمایشی نیز داشته‌اند و سراینده تعزیه‌نامه می‌بایست از زبانی ساده برای سُرایش استفاده می‌کرد تا نزدیکی خواننده و مخاطب را حفظ کند. استفاده از لغات عامیانه در کنار واژگان ادبی (مانند گل سرسبد)، اصطلاحات و کلمات خاص تعزیه (تغییر کلمات برحسب ضرورت)، اصطلاحات و ترکیبات درباری، نظامی و اداری، ترکیبات عربی و ترکی، کلمات فارسی و غیرفارسی متداول جدید (مانند آمار و فامیل) و استفاده از گویش‌های محلی، از دیگر ویژگی‌های زبانی تعزیه‌نامه است.<ref>شهیدی، پژوهشی در تعزیه و تعزیه‌خوانی، ۱۳۸۰ش، ص539-544.</ref> 
==منابع ادبی==
متون ادبی و مذهبی بسیاری مورد استفاده تعزیه‌نامه‌نویسان بوده است، مانند:<br>
 
# مقتل‌ها و سوگ‌نامه‌های داستانی: مانند «روضة الشهدا» کاشفی، «تحفة الذاکرین» بیدل و «جلاء ‌العیون» علامه مجلسی.<ref>شهیدی، پژوهشی در تعزیه و تعزیه‌خوانی، ۱۳۸۰ش، ص۴۹۹-۵۰۰؛ <br>
ملک‌پور، ادبیات نمایشی ایران، ج1، ۱۳۶۳ش، ص213-214؛ <br>
ساتن، «منابع ادبی تعزیه»، ۱۳۶۷ش، ص250 و 252؛ <br>
هنوی، «صورت خیال قالبی در تعزیه»، ۱۳۶۷ش، ص۲58.</ref>  
# منظومه‌های نیمه‌نمایشی: مانند برخی سروده‌های سنایی غزنوی، مرثیه‌های محتشم کاشانی و صباحی بیدگلی.<ref>شهیدی، پژوهشی در تعزیه و تعزیه‌خوانی، ۱۳۸۰ش، ص۴۹۹-۵۰۰؛ <br>
هنوی، «صورت خیال قالبی در تعزیه»، ۱۳۶۷ش، ص۲58؛ <br>
محجوب، «تأثیر تئاتر اروپایی و نفوذ روش‌های نمایشی آن در تعزیه»، ۱۳۶۷ش، ص185؛ <br>
اقبال، «مرثیه سرایی در عهد قاجار»، ۱۳۶۷ش، ص279-293.</ref>  
# حماسه‌های منظوم مذهبی: که در بحر متقارب سروده شده و به ‌شرح دلاوری‌های پیامبر، حمزه سیدالشهدا و امام علی پرداخته‌اند.<ref>شهیدی، پژوهشی در تعزیه و تعزیه‌خوانی، ۱۳۸۰ش، ص۵۱۰-۵۱۱؛ <br>
ملک‌پور، ادبیات نمایشی ایران، ج1، ۱۳۶۳ش، ص213-214؛ <br>
گلچین معانی، احمد، «حماسه‌های دینی»، نامۀ آستان قدس، س 6، شماره 22 و 23، ۱۳۴۴ش، ص193-203.</ref> 
==چاپ و ترجمه== 
امروزه، رونوشت‌های بسیاری از تعزیه‌نامه‌ها در کتابخانه‌های معتبر جهان نگهداری می‌شوند. برخی از این آثار نیز به زبان‌های فرانسه، انگلیسی، آلمانی و ایتالیایی ترجمه و چاپ شده‌اند.<ref>ملک‌پور، ادبیات نمایشی ایران، ج1، ۱۳۶۳ش، ص230؛ <br>
باستان، «شبیه خوانی و تعزیه‌خوانی»، ۱۳۴۶ش، ص۱۵؛ <br>
مسعودیه، موسیقی مذهبی ایران، ج1، ۱۳۶۷ش، ص29-31.</ref><br>
  
مجموعه خوچکو، مجموعه‌ای خطی است که شامل 33 تعزیه‌نامه است و امروزه در کتابخانه ملی پاریس نگهداری می‌شود. مجموعه پلی نیز از 37 مجلس تعزیه فراهم شده و با نامه تعزیه حسن و حسین، در 1879م، در لندن منتشر شد. مجموعه چرولی، با 1055 تعزیه‌نامه از مجالس مختلف تعزیه، از نظر کمیت و کیفیت، از مهم‌ترین مجموعه‌های گردآوری شده از تعزیه‌ها محسوب می‌شود. این مجموعه، در 1961م، تحت عنوان «فهرست درام‌های مذهبی ایران» چاپ و منتشر شد.<br>
==پانویس==
{{پانویس}} 
==منابع== 
* آدمیت، فریـدون، امیرکبیر و ایران، تهـران، خوارزمی، ۱۳۶۲ش.
* آرین‌پور، یحیى ، از صبا تا نیما، تهران، زوار، ۱۳۷۲ش.
* اقبال، زهرا، «مرثیه سرایی در عهد قاجار»، تعزیه هنربومی پیشرو ایران، به‌تحقیق پیتر چلکوفسکی، ترجمۀ داوود حاتمی، تهران، ۱۳۶۷ش.
* باستان، نصرت‌الله، «شبیه خوانی و تعزیه‌خوانی»، خوشه، شماره 8، ۱۳۴۶ش.
* بکتاش، مایل و غفاری، فرخ، تئاتر ایرانی، تهران، قطره، ۱۳۵۰ش.
* بیضایی، بهرام، «گوشه‌ای از تاریخ نمایش در ایران»، آرش، تهران، شماره 1، ۱۳۴۰ش.
* بیضایی، بهرام، نمایش در ایران، تهران، روشنگران و مطالعات زنان، ۱۳۷۹ش.
* چلکوفسکی، پیتر، «گفت‌ وگو»، تماشا، تهران، س 6، شماره 276، ۱۳۵۵ش.
* چلکوفسکی، پیتر، «تعزیه، نمایش بومی پیشرو ایران»، «کتاب‌شناسی»، تعزیه هنربومی پیشرو ایران، ترجمۀ داوود حاتمی، تهران، ۱۳۶۷ش.
* خیام‌پور، عبدالرسول، فرهنگ سخنوران، تهران، طلایه، ۱۳۷۲ش.
* ساتن، الول، «منابع ادبی تعزیه»، تعزیه هنربومی پیشرو ایران، ترجمۀ داوود حاتمی، تهران، ۱۳۶۷ش.
* شهیدی، عنایت‌الله، پژوهشی در تعزیه و تعزیه‌خوانی، تهران، کمیسیون ملی یونسکو، ۱۳۸۰ش.
* شهیدی، عنایت‌الله، «دگرگونی و تحول در ادبیات و موسیقی تعزیه»، تعزیه هنر بومی پیشرو ایران، ترجمۀ داوود حاتمی، تهران، ۱۳۶۷ش.
* صیاد، پرویز، مقدمه بر متن تعزیۀ حر منسوب به مصطفى کاشانی، تهران، ۱۳۵۰ش.
* کالمار، ژان، «بانیان تعزیه‌خوانی»، ترجمۀ جلال ستاری، دربارۀ تعزیه و تئاتر، به‌تحقیق لاله تقیان، تهران، ۱۳۷۴ش.
* گلچین معانی، احمد، «حماسه‌های دینی»، نامۀ آستان قدس، س 6، شماره 22 و 23، ۱۳۴۴ش.
* فتحعلی‌بیگی، داوود، «همزیستی ادیان توحیدی درقلمروتعزیه»، پل فیروزه، تهران، س 3، شماره 10، ۱۳۸۲ش.
* فقیهی، علی‌اصغر، تاریخ جامع قم، قم، زائر، ۱۳۵۰ش.
* محجوب، محمدجعفر، «تأثیر تئاتر اروپایی و نفوذ روش‌های نمایشی آن در تعزیه»، تعزیه هنر بومی و پیشروایران، ترجمۀ داوود حاتمی، تهران، ۱۳۶۷ش.
* مسعودیه، محمد‌تقی، موسیقی مذهبی ایران، تهران، سروش، ۱۳۶۷ش.
* ملک‌پور، جمشید، ادبیات نمایشی ایران، تهران، توس، ۱۳۶۳ش.
* ممنون، پرویز، «در جست‌ و جوی شاعران و کاتبان تعزیه»، تماشا، تهران، شماره 345، ۱۳۵۶ش.
* همایونی، صادق، «تحلیلی از تعزیۀ عروسی قاسم»، تعزیه هنر بومی پیشرو ایران، ترجمۀ داوود حاتمی، تهران، ۱۳۶۷ش.
* همایونی، صادق، «سیر تکامل تعزیه‌های ایرانی»، کاوه، تهران، ۱۳۵۲ش.
* هنوی، ویلیام، «صورت خیال قالبی در تعزیه»، تعزیه هنر بومی پیشرو ایران، ترجمۀ داوود حاتمی، تهران، ۱۳۶۷ش.