نمایش مبدأ برای سنگک (نان)

[[پرونده:سنگک.jpg|200px|thumb|left|نان سنگک]]


<big>'''سنگک'''</big>؛ نان پخته‌شده بر روی سنگ‌ریزه‌های داغ<br>

سنگک، نوعی نان گندم سبوس‌دارِ و نیمه‌حجیم است. این نان را به‌علت طبخ شدن بر بستری از خرده‌سنگ‌ها در تنوری مسطح، سنگک: سنگ+ک (ک کوچک‌کننده است) نامیده‌اند.<ref>کسروی، «کاف»، 1310ش، ص467.</ref>  در برخی از شهرهای ایران، نان سنگک، نام دیگری دارد؛ برای مثال در شیراز این نان را «نان ریگی»،<ref>بهروزی، واژه‌ها و مثل‌های شیرازی و کازرونی، ۱۳۴۸ش، ص۶۰۳.</ref>  در سمنان «سونگِکَه»  می‌گویند؛<ref>احمدپناهی سمنانی، آداب و رسوم مردم سمنان، ۱۳۷۴ش، ص۴۱۳.</ref> در تهران قدیم نیز آن را «نان یخه‌دار»<ref>مستوفی، شرح زندگانی من، ج1، ۱۳۲۴ش، ص۳۸۰.</ref>  می‌گفتند. نان سنگک، از نان‌های اصیل و سنتی ایرانی و تکامل‌یافته نان کماج، نان عشایری، است. در گذشته، این نان را طبقه اشراف و نظامیان مصرف می‌کردند و نانی بوده که بیش‌تر در فصل زمستان و ماه رمضان پخته می‌شد. نان سنگک از نظر طعم، مزه، هضم راحت و همچنین موارد استفاده‌ی بالا در سفره‌ها، از آبگوشت گرفته تا کباب، همواره از جمله نان‌های محبوب بین مردم ایران بوده است.<ref>شهری، تاریخ اجتماعی تهران در قرن سیزدهم، ج2، ۱۳۷۸ش، ص۳۸۵.</ref>  در پختن این نان، تنها باید از آرد گندم مرغوب، آب و نمک استفاده کرد و با آرد جو یا سایر حبوبات نمی‌توان نانی مطلوب را تهیه کرد. گاهی برای طبخ این نان سنتی، از کنجد، سیاه‌دانه یا مخلوطی از هردو استفاده می‌کنند. در گذشته، از دانه‌های [[خشخاش]] نیز استفاده می‌شد.<br>
 
تنور نانوایی سنگک‌پزی، اتاقکی به ابعاد حدود ۳×۳ و ارتفاع 5 متر است. این اتاقک در ارتفاع یک متری از سطح زمین ساخته شده و روی آن را با طاقی به شکل عرق‌چین می‌بندند. دهانه ورودی تنور به شکل مثلث متساوی‌الساقین و بالای آن، اندکی به شکل محدب است. کف تنور نیز پوشیده از سنگریزه‌هایی است که از بستر رودخانه‌ها یا کنار کوه‌ها جمع می‌کنند.<ref>روغنی، نان سنگک (مطالعۀ مردم‌شناختی)، ۱۳۸۵ش، ص۱۲۱.</ref>  علاوه بر تنور از ابزارهایی همچون پاروی نان‌پزی، سیخ، سنگ‌کوب، دوشاخ، صابون و بالووَک نیز استفاده می‌شود.<ref>بلوكباشي، «واژة سنگك و پيشة سنگك‌پزي در ايران»، 1374ش، ص32-35؛<br>
 شهری، تاریخ اجتماعی تهران در قرن سیزدهم، ج2، ۱۳۷۸ش، ص۳۸۵.</ref>  کارگران نانوایی شامل «شاطر»، «نان‌گیر»،  «آتش‌انداز» و «دست به سیخ» هستند که باید در این کار ورزیده و چابک باشند تا نان‌ها به‌صورت یک‌دست و هم‌اندازه، با کیفیتی مطلوب تهیه شوند.<ref>بلوكباشي، «واژة سنگك و پيشة سنگك‌پزي در ايران»، 1374ش، ص31 و 42.</ref> 
==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع==
*کسروی، احمد، «کاف»، تهران، ارمغان، س۱۲، شم‍اره۱۲۹، 1310ش.
*بهروزی، علی‌نقی، واژه‌ها و مثل‌های شیرازی و کازرونی، شیراز، اداره کل فرهنگ و هنر پارس، ۱۳۴۸ش.
*احمدپناهی سمنانی، محمد، آداب و رسوم مردم سمنان، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۷۴ش.
*مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من، تهران، هرمس، ج1، ۱۳۲۴ش.
*شهری، جعفر، تاریخ اجتماعی تهران در قرن سیزدهم، تهران، رسا، ۱۳۷۸ ش
*روغنی، داود، نان سنگک (مطالعۀ مردم‌شناختی)، به تحقیق جواد صفی‌نژاد، تهران، اختران کتاب، ۱۳۸۵ش.
*بلوكباشي، علي، «واژة سنگك و پيشة سنگك‌پزي در ايران»، تهران، هنر و مردم، انتشارات وزارت فرهنگ و هنر، شماره 74-75، 1374ش.