نمایش مبدأ برای نوایی (ترانه)

<big>'''نوایی،'''</big> ترانۀ محلی مشهور و از مقام‌های موسیقی خراسان.

نَواِیی، شاه‌کار [[موسیقی]] سنتی ایران و از ترانه‌های محلی خراسانی در ناحیۀ تربت‌جام است که در میان مردم شهرت و محبوبیت دارد و توسط خوانندگان زیادی بازخوانی شده است. 
==مفهوم‌شناسی==
ترانۀ نوایی با سفر «امیرعلی شیر نوایی» شاعر و وزیر «سلطان حسین بایقرا»، در ارتباط بوده و از نام وی گرفته و به «نوایی» مشهور شده است.<ref>[https://www.borna.news/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1-64/109375-%D9%85%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%86%D9%88%D8%A7%DB%8C%DB%8C «ماجرای شكل‌گیری نوایی نوایی از زبان غلام‌علی پورعطایی»، خبرگزاری برنا.]</ref>  واژۀ نوایی در لغت نیز به‌معنای سرود، نغمه و ترانه است.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D9%86%D9%88%D8%A7%DB%8C%DB%8C-9 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژۀ نوایی.]</ref>  همچنین، «نوا» یکی از 12 پردۀ موسیقی ایران است.<ref> [https://vista.ir/m/a/9mrpi/%D9%86%D9%88%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D9%88%D8%A7%DB%8C%DB%8C قدیمی، «نوای نوایی»، وب‌سایت ویستا.]</ref>

==تاریخچه==
نوایی به‌عنوان مقام موسیقی در قرن 9 هجری قمری خلق شده است؛ هنگامی که امیرعلی شیر نوایی می‌خواست به دیدن «عبدالرحمان جامی» برود، برای استقبال از وی، سرودی را می‌سرایند که به نوایی مشهور شده است. یک گروه به استقبال این شاعر در محلۀ «محمودآباد» در 18 کیلومتری «تربت‌جام» مشهد می‌روند و نغمۀ نوایی را تمرین می‌کنند. زمانی‌که امیرعلی شیر نوایی، به آنجا می‌رسد، از اسب پیاده شده و همراه با گروه استقبال‌کننده تا مدرسۀ جامی می‌رود و در طول مسیر، سرود نوایی نیز اجرا می‌شود.<ref>[https://www.borna.news/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1-64/109375-%D9%85%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%86%D9%88%D8%A7%DB%8C%DB%8C «ماجرای شكل‌گیری نوایی نوایی از زبان غلام‌علی پورعطایی»، خبرگزاری برنا.]</ref> 
==خاستگاه==
خاستگاه اصلی این آهنگ، خراسان و ناحیۀ تربت‌جام است.<ref>[https://setare.com/fa/news/19590/%D9%85%D8%AA%D9%86-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D9%86%D9%88%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%86%D9%88%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D9%85%D8%AD%D9%84%DB%8C-%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C/ «متن شعر نوایی نوایی؛ از ترانه‌های موسیقی محلی خراسانی»، وب‌سایت ستاره.]</ref>

==ویژگی==
آهنگ نوایی، از ویژگی‌های اعتقادی، تاریخی، اجتماعی، عرفانی و حماسی برخوردار بوده و از دو بخش نوازندگی و خوانندگی تشکیل شده است. این ترانه، در سه دستگاه ماهور، شور و نوا اجرا می‌شود.<ref> [https://vista.ir/m/a/9mrpi/%D9%86%D9%88%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D9%88%D8%A7%DB%8C%DB%8C قدیمی، «نوای نوایی»، وب‌سایت ویستا.]</ref>  
==سرایندۀ شعر نوایی==
سرایندۀ شعر نوایی «عبدالباقی طبیب اصفهانی» است؛ اما دو بیت اول این آهنگ: 
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
 {{ب|نوایی نوایی نوایی نوایی|همه با وفایند تو گل بی‌وفایی}}
 {{ب|الهی برافتد نشان جدایی|جوانی بگذرد تو قدرش ندانی}}
 {{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}

جزء شعر طبیب نیست بلکه خوانندگان، با ذوق و سلیقۀ خود به آن افزوده‌اند و در میان ابیات اصلی نیز به‌عنوان ترجیع‌بند، استفاده کرد‌ه‌اند.<ref>[https://setare.com/fa/news/19590/%D9%85%D8%AA%D9%86-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D9%86%D9%88%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%86%D9%88%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D9%85%D8%AD%D9%84%DB%8C-%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C/ «متن شعر نوایی نوایی؛ از ترانه‌های موسیقی محلی خراسانی»، وب‌سایت ستاره.]</ref> 
==خوانندۀ آهنگ==
«مرادعلی سالاراحمدی»، اولین هنرمند و خواننده‌ای است که ترانۀ نوایی با صدای او ضبط و در کتاب «موسیقی تربت‌جام» منتشر شده است.<ref>[https://www.isna.ir/news/97052111030/%D8%A7%D9%88%D9%84%DB%8C%D9%86-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%D9%86%D8%AF%D9%87-%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%85-%D9%86%D9%88%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%DA%AF%D8%B0%D8%B4%D8%AA «اولین خواننده مقام نوایی درگذشت»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>  مقام نوایی، به‌عنوان مقام موسیقی محلی خراسانی، اولین‌بار توسط «غلامعلی پورعطایی» خلق و اجرا شده است و «عثمان محمدپرست» نیز آن را خوانده است.<ref>[https://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%87%D9%86%D8%B1-6/1097642-%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%85-%D9%86%D9%88%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%B2%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%AE%D9%84%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%DB%8C-%D8%B1%D8%A7-%D8%AF%D8%B1%D9%86%D9%88%D8%B1%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DA%A9%D9%86%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D9%86%D9%88%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%BA%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D9%BE%D9%88%D8%B1%D8%B9%D8%B7%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AA%D8%A7-%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D8%B1%D9%88%DB%8C%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%D8%B5%D9%88%D8%AA «مقام نوایی مرزهای داخلی و خارجی را درنوردیده؛ اجراکنندگان نوایی از غلامعلی پورعطایی تا رضا رویگری»، خبرگزاری ایلنا.]</ref> 
==شهرت و محبوبیت==
این ترانه، شهرت ملی و جهانی دارد. بعد از گذشت چند قرن از تولد آن، همچنان در میان همۀ اقشار مردم محبوب است و توسط همۀ اقوام زمزمه می‌شود.<ref> [https://www.asriran.com/fa/news/770559/%D9%86%D9%88%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%86%D9%88%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%B9%D8%A7%D8%B4%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%D9%87%D8%A7%D9%86%E2%80%8C%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AF%D9%84-%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D9%88%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D8%B1-%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B9%D8%B4%D9%88%D9%82%D9%87%E2%80%8C%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D9%81%D8%AA-%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85 «نوایی نوایی، عاشقانه‌ای که در نهان‌خانه دل ماند؛ شعر در اصفهان، آواز در خراسان/ معشوقه‌ای که با کاروانی رفت»، وب‌سایت عصر ایران.]</ref> 
==بازخوانی==
نوایی به‌شکل گسترده توسط خوانندگان مرد و زن، از جمله بیژن بیژنی، محمد اصفهانی، رضا رویگری و ابراهیم شریف‌زاده، بازخوانی شده است.<ref>[https://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%87%D9%86%D8%B1-6/1097642-%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%85-%D9%86%D9%88%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%B2%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%AE%D9%84%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%DB%8C-%D8%B1%D8%A7-%D8%AF%D8%B1%D9%86%D9%88%D8%B1%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DA%A9%D9%86%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D9%86%D9%88%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%BA%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D9%BE%D9%88%D8%B1%D8%B9%D8%B7%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AA%D8%A7-%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D8%B1%D9%88%DB%8C%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%D8%B5%D9%88%D8%AA «مقام نوایی مرزهای داخلی و خارجی را درنوردیده؛ اجراکنندگان نوایی از غلامعلی پورعطایی تا رضا رویگری»، خبرگزاری ایلنا.]</ref>

==اجرا در نمایش==
این ترانه، در 1344ش در نمایش «پهلوان اکبر می‌میرد» نوشتۀ بهرام بیضایی اجرا شده که نشان‌دهندۀ ارزش و اهمیت آن است.<ref>[https://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%87%D9%86%D8%B1-6/1097642-%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%85-%D9%86%D9%88%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%B2%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%AE%D9%84%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%DB%8C-%D8%B1%D8%A7-%D8%AF%D8%B1%D9%86%D9%88%D8%B1%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DA%A9%D9%86%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D9%86%D9%88%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%BA%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D9%BE%D9%88%D8%B1%D8%B9%D8%B7%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AA%D8%A7-%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D8%B1%D9%88%DB%8C%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%D8%B5%D9%88%D8%AA «مقام نوایی مرزهای داخلی و خارجی را درنوردیده؛ اجراکنندگان نوایی از غلامعلی پورعطایی تا رضا رویگری»، خبرگزاری ایلنا.]</ref>  
==دلیل ماندگاری==
#1. اصالت و دست‌نخورده ماندن مقام موسیقی نوایی که این ترانه در آن اجرا شده است؛<ref>[https://setare.com/fa/news/19590/%D9%85%D8%AA%D9%86-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D9%86%D9%88%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%86%D9%88%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D9%85%D8%AD%D9%84%DB%8C-%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C/ «متن شعر نوایی نوایی؛ از ترانه‌های موسیقی محلی خراسانی»، وب‌سایت ستاره.]</ref>
#2. محتوای عاشقانه و عارفانۀ شعر، به ویژه این بیت: «بنازم به بزم محبت که آنجا/ گدایی به شاهی مقابل نشیند»؛
#3. هماهنگی میان موسیقی با وزن و مفاهیم شعر.<ref>[https://www.borna.news/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1-64/109375-%D9%85%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%86%D9%88%D8%A7%DB%8C%DB%8C «ماجرای شكل‌گیری نوایی نوایی از زبان غلام‌علی پورعطایی»، خبرگزاری برنا.]</ref>

==متن ترانه==
غمش در نهان‌خانۀ دل نشیند<ref>[https://ganjoor.net/tabib/divan/ghazal/sh45 اصفهانی، دیوان اشعار، شمارۀ 45، وب‌سایت گنجور.]</ref>
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
 {{ب|غمش در نهان‌خانۀ دل نشیند|بنازی که لیلی به محمل نشیند}}
{{ب|به‌دنبال محمل چنان زار گریم|که از گریه‌ام ناقه در گل نشیند}}
{{ب|خلد گر به پا خاری آسان بر آرم|چه سازم به خاری که در دل نشیند}}
{{ب|پی ناقه‌اش رفتم آهسته ترسم|غباری به دامان محمل نشیند}}
{{ب|مرنجان دلم را که این مرغ وحشی|ز بامی که برخاست مشکل نشیند}}
{{ب|عجب نیست خندد اگر گل به سروی|که در این چمن پای در گل نشیند}}
{{ب|بنازم به بزم محبت که آنجا|گدایی به شاهی مقابل نشیند}}
{{ب|طبیب از طلب در دو گیتی میاسا |کسی چون میان دو منزل نشیند؟ }}
 {{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}
==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع==
*اصفهانی، طبیب، دیوان اشعار، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: 20 بهمن 1401ش.
*«اولین خوانندۀ مقام نوایی درگذشت»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: 21 مرداد 1397ش.
*دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 20 بهمن 1401ش.
*قدیمی، علی‌اكبر، «نوای نوایی»، وب‌سایت ویستا، تاریخ بازدید: 20 بهمن 1401ش.
*«ماجرای شكل‌گیری نوایی نوایی از زبان غلام‌علی پورعطایی»، خبرگزاری برنا، 29 آذر 1391ش.
*«متن شعر نوایی نوایی؛ از ترانه‌های موسیقی محلی خراسانی»، وب‌سایت ستاره، تاریخ به‌روز رسانی: 1 خرداد 1401ش.
*«مقام نوایی مرزهای داخلی و خارجی را درنوردیده؛ اجراکنندگان نوایی از غلامعلی پورعطایی تا رضا رویگری»، خبرگزاری ایلنا، تاریخ درج مطلب: 11 تیر 1400ش.
*«نوایی نوایی، عاشقانه‌ای که در نهان‌خانه دل ماند؛ شعر در اصفهان، آواز در خراسان، معشوقه‌ای که با کاروانی رفت»، وب‌سایت عصر ایران، تاریخ درج مطلب: 26 بهمن 1399ش.