نمایش مبدأ برای مهارت برنامه‌ریزی

[[پرونده:31ی.jpg|جایگزین=برنامه ریزی ماهیانه|بندانگشتی|برنامه ریزی ماهیانه]]'''<big>برنامه‌ریزی</big>'''؛ فرآیندی برای تعادل در رشد و رسیدن به اهداف فردی و اجتماعی.

برنامه‌ریزی برای هر فردی که به دنبال تحقق اهداف خود در زندگی است، ضرورت دارد. برنامه‌ریزی نه‌تنها یک ویژگی خوب بلکه ضمانت رسیدن به همۀ ویژگی‌های خوب انسان و شکوفایی استعدادهای او است. به عبارت دیگر هر فردی به مقدار برنامه‌ریزی خود و تقیّد و استقامت در عمل به برنامه‌ریزی، دارای ویژگی‌های خوب است.

==مفهوم‌‍‌‌شناسی==

برنامه‌ریزی فرآیند رسیدن به اهداف است. این فرآیند شامل تعیین اهداف، طراحی وضعیت مطلوب آینده، تصمیم‌گیری و طرح‌ریزی برای رسیدن به اهداف است.<ref>نوری، «برنامه‌ریزی»، 1392ش، ص20.</ref>  بعضی محققان واژۀ «تدبیر» در روایات را واجد عناصر اصلی برنامه‌ریزی و با آن هم معنا دانسته‌اند.<ref>  یزدانی و نجفی هزار جریبی، «اهمیت زمان و مدیریت آن از دیدگاه امام علی»، 1393ش، ص169.</ref> 

برنامه‌ریزی با توجه به مدت زمان در نظر گرفته‌شده به کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت تقسیم می‌شود.<ref> اخوت، مبانی و مهارت‌های برنامه‌ریزی، 1390ش، ص182.</ref>  همچنین بعضی برنامه‌ها مانند نماز همیشگی بوده و بعضی برنامه‌ها نیز شناور است. بعضی برنامه‌ها نیز گرچه در فهرست کارها نبوده، اما ناگهانی اتفاق می‌افتد.<ref>  اخوت، مبانی و مهارت‌های برنامه‌ریزی، 1390ش، ص174.</ref> 
بعضی برنامه‌ریزی را به دو دستۀ منابع‌محور و ماموریت‌گرا تقسیم کرده‌اند. در برنامه‌ریزی منابع‌محور، اول کارهای خوب فهرست شده و از میان آنها اهدافی انتخاب شده و سپس برای رسیدن به آن طرح‌ریزی می‌شود. اما در برنامه‌ریزی ماموریت‌گرا، اهداف با توجه به تکلیف و مأموریتی که فرد برای خود تعریف می‌کند انتخاب شده و برای رسیدن به آن طرح‌ریزی می‌شود.<ref>  فلاح‌ شیروانی، «برنامه‌ریزی مأموریت‌گرا و برنامه‌ریزی منابع‌محور»، وب‌سایت مدرسه شهیدین.</ref>

==فواید برنامه‌ریزی==

ایجاد تمرکز و [[اعتماد به نفس]] بیشتر، معنابخشی به کار،<ref>  رحمانی و باقی نصرآبادی،  مدیر موفق، 1386ش، ص32.</ref>   ایجاد حس [[مسئولیت‌پذیری]] و تعهد مؤثر،<ref>  افتخار صعادی و دیگران، «اثربخشی مدیریت زمان بر تعهد به مدرسه و خلاقیت دانش‌آموزان دختر متوسطه دوم شهر اهواز»، 1401ش، ص181.</ref>  تقویت خلاقیت مدیران و کارمندان سازمان، جلوگیری از اهمال‌کاری دانش‌آموزان و بهبود عملکرد تحصیلی آنها،<ref>ناعمی و کوشکی، «تأثیرآموزش مدیریت زمان بر خلاقیت و مؤلفه‌های آن در دانش‌آموزان ابتدایی»، 1397ش، ص8. </ref>  از فواید برنامه‌ریزی از سوی محققان بیان شده است.

در روایات جلوگیری از لغزش<ref> آمدي، تصنيف غرر الحكم و درر الكلم، 1366ش، ص354. </ref>  و پشيمانى،<ref> مجلسي، بحار الأنوار، 1403ق، ج74، ص238. </ref>  جلوگیری از تنگدستى، افزایش دارایی اندک و سامان‌یافتن زندگى<ref>آمدي، تصنيف غرر الحكم و درر الكلم، 1366ش، ص354.  </ref>  به‌عنوان فواید برای برنامه‌ریزی بیان شده است.

==مؤلفه‌های برنامه‌ریزی==
===هدف‌گذاری===
هدف‌گذاری علاوه بر تأثیر انگیزشی مانع پراکنده‌کاری، باعث صرفه‌جویی در وقت و رمز موفقیت است.<ref>  یزدانی و نجفی هزار جریبی، «اهمیت زمان و مدیریت آن از دیدگاه امام علی»، 1393ش، ص171.</ref>  [[امام علی]] پراکنده‌کاری را مانع پیروزی دانسته است.<ref>مجلسي، بحار الأنوار، 1403ق، ج75، ص38. </ref>

===پیش‌بینی و آینده‌نگری===

برنامه‌ريزى معطوف به آينده بوده،<ref>دلیر، اصول و روش‌های برنامه‌ریزی اجتماعی، 1388ش، ص11.</ref>  از این‌رو لازم است شرایط و نیازهای آینده پیش‌بینی شده و برای آن برنامه‌ریزی شود.<ref>  کریمی و جهانیان، «برنامه‌ریزی در مدیریت اسلامی»، 1398ش، ص134-135.</ref>  

در آموزه‌های [[دین]] توصیه‌ شده برنامه‌ریزی در دنیا به‌گونه‌ای باشد که گویا زندگانی ابدی بوده<ref>مجلسي‌، روضة المتقين في شرح من لا يحضره الفقيه، 1406ق، ج6، ص403. </ref>  و همچنین مسئولیت کارها به دوراندیش‌ترین افراد سپرده شود.<ref> مجلسي، بحار الأنوار، 1403ق، ج33، ص605. </ref>  توصیۀ دانشمندان دینی این است که انسان مؤمن برنامه‌ریزی پنجاه ساله برای خود داشته باشد.<ref>خامنه‌ای، «بیانات در اجتماع مردم بجنورد»، پايگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آيت‌الله‌ خامنه‌ای. </ref>

===شفافیت===
برنامه لازم است از نظر کمی و کیفی دقیق و خالی از ابهام و کلی‌گویی باشد.<ref> کریمی و جهانیان، «برنامه‌ریزی در مدیریت اسلامی»، 1398ش، ص135.</ref>

===اعتدال===

کمال انسان در این است که به همۀ استعدادهای خود توجه کرده و آن را در یک وضع متعادل رشد دهد.<ref>  مطهری، انسان کامل، 1390ش، ص33.</ref>  از این‌رو در برنامه‌ریزی لازم است تمام نیازها و ابعاد جسمی و روحی انسان لحاظ شده تا از تک‌بُعدی بودن خارج شود.<ref>  اخوت، مبانی و مهارت‌های برنامه‌ریزی، 1390ش، ص164.</ref>  اصلی‌ترین هدف در زندگی انسان قرب به پروردگار بوده، از این‌رو لازم است برنامه‌ریزی به‌گونه‌ای باشد که به هدف و معنای زندگی یعنی [[ایمان]] به پروردگار<ref>  مطهری، هدف زندگی، 1391ش، ص99.</ref>  برساند.<ref> مهدوی نور، «برنامه حرکت انسان برای نیل به معنای زندگی با رویکرد سبک زندگی قرآنی»، 1398ش، ص9.</ref> 
همچنین لازم است در برنامه‌ریزی به [[تفریح]]، استراحت، علم‌آموزی، کار، [[خانواده|خانواده‌]]، ارتباط با جامعه، [[ورزش]] و معنویات توجه شود.<ref>  اخوت، مبانی و مهارت‌های برنامه‌ریزی، 1390ش، ص165.</ref>  [[امام موسی بن جعفر|امام کاظم]] نیز در روایتی قراردادن چهار وقت برای مناجات با پرودگار، تحصیل معاش، دیدار با دوستان و لذات حلال را لازم شمرده است.<ref>   مجلسي، بحار الأنوار، 1403ق، ج75، ص321. </ref>

===استمرار===

برنامه‌ریزی نیازمند فعالیت مستمر است.<ref>  کریمی و جهانیان، «برنامه‌ریزی در مدیریت اسلامی»، 1398ش، ص136.</ref>  در روایات نسبت به مداومت بر یک برنامه تأکید بسیار شده و [[امام جعفر بن محمد|امام صادق]] در روایتی حداقل مداومت را یک‌سال دانسته است.<ref>  كليني، الكافي،1407 ق، ج2، ص82. </ref>

===فرصت‌گرایی===

برنامه‌ریزی مستلزم استفاده از فرصت‌ها است.<ref>یزدانی و نجفی هزار جریبی، «اهمیت زمان و مدیریت آن از دیدگاه امام علی»، 1393ش، ص171.</ref>  امام علی از دست‌دادن فرصت را موجب غصه دانسته است.<ref> مجلسي، بحار الأنوار، ج68، ص217. </ref>  معنای استفاده از فرصت‌ها این نیست که منتظر بماند تا فراغ بال پیدا کند زیرا دانشمندان گفته‌اند چنین زمانی را خداوند خلق نکرده،<ref>  .شهید ثانی، منیۀ المرید، 1427ق، ص113.</ref>   بلکه منظور این است که از نعمت عمر و تندرستی، عافیت و امکانات به‌خوبی استفاده کند.<ref>  صدوق، الخصال، 1362ش، ج1، ص239.  </ref>  افراد موفق کسانی بوده‌اند که از همۀ دقایق زندگی خود بهره برده‌اند، چنان‌که بعضی دانشمندان در خاطرات خود گفته‌اند که حتی از فرصت‌هایی مانند ایستادن در صف و یا سوار اتومبیل ‌شدن برای مطالعه استفاده کرده‌اند.<ref>خامنه‌ای، «چگونه به کتاب‌خوانی عادت کنیم؟»، پايگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آيت‌الله‌ خامنه‌ای. </ref>

===اولویت‌بندی===

اولویت‌بندی از رموز مهم موفقيت بوده و لازمۀ آن قراردادن امور جزئى و غيرضرورى در آخرین مراتب فهرست برنامه‌ريزى است. کارهای اولویت‌دار به‌صورت جداگانه و نگاه انفرادی معلوم نمی‌شود بلکه با کل‌نگری و در یک مجموعه معلوم می‌شود.<ref>  اقليدى نژاد، «رسالت‌های بایسته در مدیریت تبلیغ دینی»، 1381ش، ص96.</ref>  در اولویت‌بندی علاوه‌بر اینکه فعالیت‌های در رأس، مشخص می‌شود، تمام ظرفیت‌های فرد در جهت رسیدن به اهداف قرار می‌گیرد.<ref>  خامنه‌ای، «بيانات در دیدار مسئولان نظام»، پايگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آيت‌الله‌ خامنه‌ای.  </ref>

===نظم و انضباط===

موفقیت در برنامه‌ریزی<ref>  ترابی، «نظم نیاز عاطفی ماست/ اهمیت نظم و جایگاه تقسیم اوقات»، خبرگزاری مهر.</ref>  و عامل تعهد انسان نسبت به اجرای آن در گرو نظم و انضباط است. بدون نظم، برنامه‌ریزی هدر رفته و تعهدات انسان شکسته می‌شود.<ref>  جعفری، در محضر حکیم، 1394ش، ص132.</ref>  برای انضباط در زندگی لازم است اوقات روز، ماه و سال تقسیم شده<ref>  ترابی، «نظم نیاز عاطفی ماست/ اهمیت نظم و جایگاه تقسیم اوقات»، خبرگزاری مهر.</ref>  و هنگام تدوین هر برنامه زمان مورد نیاز برای اجرای آن نیز برآورد شود.<ref>  پناهی، آموزه‌های مدیریت رمز موفقیت، ۱۳۸۸ش، ص69.</ref>  مدیریت زمان نقش اساسی را در برنامه‌ریزی و رسیدن به اهداف دارد.<ref>  ناعمی و کوشکی، «تأثیرآموزش مدیریت زمان بر خلاقیت و مؤلفه‌های آن در دانش‌آموزان ابتدایی»، 1397ش، ص9. </ref>

===نظارت و ارزیابی===

نظارت و ارزیابی در فرایند برنامه‌ریزی بسیار مهم است، زیرا در صورت انحراف از برنامه، علاوه‌بر نرسیدن به اهداف، موجب اتلاف وقت و دیگر منابع می‌شود.<ref> عبادی و رضائی، «آسیب‌شناسی جایگاه نظارت و ارزیابی در برنامه‌ریزی توسعه»، 1397ش، ص2. </ref>

==راهکارهای برنامه‌ریزی==
[[پرونده:Photo 2025-04-28 21-57-59.jpg|جایگزین= دفتر برنامه ریزی درسی قلم چی|بندانگشتی|نمونه دفتر برنامه ریزی درسی قلم چی]]

===توجه به برنامه‌های اساسی در برنامه‌ریزی===

برنامه‌ها از جهت اهمیت به ضروری ‌و غیر ضروری تقسیم می‌شود. برنامه‌هایی که در رشد و کمال فرد تأثیر دارد ضروری بوده<ref>  اخوت، مبانی و مهارت‌های برنامه‌ریزی، 1390ش، ص177.</ref>  و حتما باید به آن توجه داشت مانند کار، [[عبادت]] و تفریح.<ref>  جلالی، مهارت‌ مدیریت زمان، 1392ش، ص34.</ref> 

===توجه به توانایی‌های فردی===
هرکسی متناسب با توانایی‌های خود، برنامه‌ریزی متناسب با خود را داشته باشد.<ref>  جلالی، مهارت‌ مدیریت زمان، 1392ش، ص40.</ref>

===شروع تدریجی===
 
در اول کار لازم است برنامه‌ریزی سبک بوده و به تدریج آن را بزرگ‌تر کند.<ref>  جلالی، مهارت‌ مدیریت زمان، 1392ش، ص40.</ref>

===تهیۀ فهرست از کارهای پیش‌رو===

برنامه‌ریزی مستلزم عدم غفلت از خود و از توانایی‌ها و اهداف خود است. از این‌رو نوشتن اهداف و تهیۀ فهرستی از کارهای روزانه توصیه می‌شود.<ref>  رحمانی و باقی نصرآبادی،  مدیر موفق، 1386ش، ص159.</ref>  قرآن یکی از وظایف پیامبر را تذکر و یادآوری به مؤمنان برشمرده و آن را برای مؤمنان سودمند دانسته است.<ref>  سوره ذاریات، آیه 55.</ref>

===شروع از کارهای اولویت‌دار===

در کنار اهداف نوشته شده، درجۀ اولویت هرکدام تعیین شده و هر روز با انجام مهم‌ترین کارها شروع شود.<ref>  رحمانی و باقی نصرآبادی،  مدیر موفق، 1386ش، ص159.</ref>

==برنامه‌ریزی در فرهنگ خانواده‌های ایرانی==

لزوم برنامه‌ریزی در فرهنگ و ادبیات شفاهی ایرانیان نمودِ زیادی داشته که مواردی مانند «کار امروز را به فردا میفکن»، «جیک جیک مستانت بود یاد زمستونت بود»، «اگر خر می‌خواهی فکر کاه و جُوَش هم باش» نمونه‌هایی از آن است.<ref>  رحمانی و باقی نصرآبادی،  مدیر موفق، 1386ش، ص224.</ref>  همچنین در سبک زندگی اسلامی خانواده‌های ایرانی، میان کار و خانواده تعادل وجود داشته و اعضای خانواده بخشی از وقت خود را برای حضور در [[خانه]] و کمک به یکدیگر برنامه‌ریزی می‌کنند.<ref>  منطقی، «مدیریت خانواده و کار در سبک زندگی اسلامی»، 1394ش، ص93.</ref>  همچنین والدین نقش مهمی در ایجاد مهارت [[مدیریت زمان]] در فرزندان دارند.<ref>  بدری گرگری و دیگران، «پیش‌بینی مهارت‌های مدیریت زمان انجام تکالیف درسی بر اساس مدل کوپر در دانش‌آموزان دختر دورۀ متوسطۀ اول تبریز»، 1394ش، ص19.</ref> 

از سوی دیگر، در فرهنگ و حکمت گذشتگان برای رسیدن به سعادت، علاوه‌بر رهنمودهای اخلاقی، تدبیر منزل و جامعه را نیز به نسل‌های آینده آموزش می‌دادند<ref>  رسمی و دیگران، «تدبیر منزل در بهمن‌نامه»، 1398ش، ص112.</ref>  که قابوس‌نامه، نصیحة الملوک، تحفة الملوک، [[اخلاق ناصری]] و بهمن‌نامه، از جمله موارد آن است.<ref>  نورانی نژاد، «تدبیر منزل»، وب‌سایت مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی.</ref>  در تدبیر منزل، برنامه‌ریزی، تنظیم و مدیریت امور منزل،<ref>  سمر و دیگران، «تحول نهاد خانواده و مفهوم تدبیر منزل در جامعه شهری دوره مشروطه»، 1398ش، ص107. </ref>  آینده‌نگری مالی، خرج هوشمندانه و برنامه‌ریزی برای جبران آن بیان شده است.<ref>  آقائی، «درآمدی بر سنجشِ تدبیر منزل از قابوس نامه تا اخلاق ناصری»، 1402ش، ص72. </ref>  همچنین نسبت به تشکیل [[خانواده]]، تهیۀ غذا و مایحتاج خانواده، فراهم‌کردن مسکن توصیه‌هایی شده و به تفاوت‌های فردی اعضای خانواده توجه داده تا متناسب با روحیات و خلقیات هرکدام، برای رسیدن به کمال و سعادت آنها برنامه‌ریزی شود.<ref>   امیری خراسانی و دیگران، «تدبیر منزل در اخلاق ناصری و اخلاق جلالی»، 1396ش، ص17. </ref>

==برنامه‌ریزی در آموزه‌های دین==

در آموزه‌های دینی نه‌تنها چاره‌اندیشی و برنامه‌ریزی با [[توکل]] و تقدیرات انسان کاملا سازگار انگاشته می‌شود، بلکه برنامه‌ریزی و تلاش برای معیشت موجب تقدیر نیکوتر و توکل حقیقی و توجه بیشتر به معاد بوده<ref>  شیخ‌شعاعی، تدبیر معیشت در کتاب و سنت، 1398ش، ص83.</ref>  و بلکه لازمۀ رسیدن به حقیقت ایمان دانسته شده است.<ref>    مجلسي، بحار الأنوار، 1403ق، ج68، ص85. </ref>  
بعضی روایات سودمندترین کار عاقلانه را تدبیر<ref>   تميمي آمدي، تصنيف غرر الحكم و درر الكلم، 1366ش، ص354.</ref> و برنامه‌ریزی آینده‌نگرانه دانسته<ref>  شیخ‌شعاعی، تدبیر معیشت در کتاب و سنت، 1398ش، ص41.</ref>  و علاوه‌بر آن تدبیر و برنامه‌ریزی را به‌طور عملی آموزش می‌دادند.<ref>  شیخ‌شعاعی، تدبیر معیشت در کتاب و سنت، 1398ش، ص43.</ref>  برای مثال در بعضی روایات چگونگی برنامه‌ریزی مالی و توانایی برای فریضه [[حج]] را آموزش داده‌اند.<ref>   كلينی، الکافی، 1430ق، ج8، ص247.  </ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
*قرآن کریم.
*آقائی، زینب، «درآمدی بر سنجشِ تدبیر منزل از قابوس نامه تا اخلاق ناصری»، مجله پژوهشنامه اورمزد، شمارۀ 62، 1402ش.
*اخوت، احمدرضا، مبانی و مهارت‌های برنامه‌ریزی، قم، کتاب فردا، چ1، 1390ش.
*افتخار صعادی، زهرا و دیگران، «اثربخشی مدیریت زمان بر تعهد به مدرسه و خلاقیت دانش‌آموزان دختر متوسطه دوم شهر اهواز»، دو فصلنامه علمی جامعه‌شناسی آموزش و پرورش، دورۀ 8، شمارۀ 1، 1401ش.
*اقليدى‌نژاد، علی، «رسالت‌های بایسته در مدیریت تبلیغ دینی»، مجله معرفت، شمارۀ 54، 1381ش.
*امیری خراسانی، احمد و دیگران، «تدبیر منزل در اخلاق ناصری و اخلاق جلالی»، مجله نثر پژوهی ادب فارسی، دورۀ 20، شمارۀ 42، 1396ش.
*بدری گرگری، رحیم و دیگران، «پیش‌بینی مهارت‌های مدیریت زمان انجام تکالیف درسی بر اساس مدل کوپر در دانش‌آموزان دختر دورۀ متوسطۀ اول تبریز»، پژوهش در یادگیری آموزشگاهی و مجازی، دورۀ 3، شمارۀ 11، 1394ش.
*پناهی، حسن، آموزه‌های مدیریت رمز موفقیت، تبریز، احرار تبریز، چ۲، ۱۳۸۸ش.
*ترابی، «نظم نیاز عاطفی ماست»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۳۱ تیر ۱۳۹۶ش.
*تمیمی آمِدی، عبدالواحد، تصنیف غرر الحکم، قم، مکتب الاعلام الاسلامی‌ ، چ1، 1366ش.
*جعفری، محمدتقی، در محضر حکیم، تهران، مؤسسه تدوین و نشر آثار علامه جعفری، چ10، 1394ش.
*جلالی، حمید، مهارت‌ مدیریت زمان، تهران، بین‌الملل، چ2، 1392ش.
*خامنه‌ای، سیدعلی، «بیانات در اجتماع مردم بجنورد»، پايگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آيت‌الله‌ خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: 19 مهر 1391ش.
*خامنه‌ای، سيدعلی، «بیانات در دیدار مسئولان نظام»، پايگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آيت‌الله‌ خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: 15 فروردین 1402ش.
*خامنه‌ای، سيدعلی، «چگونه به کتاب‌خوانی عادت کنیم؟»، پايگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آيت‌الله‌ خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: 12 اردیبهشت 1389ش.
*دلیر، اسماعیل، اصول و روش‌های برنامه‌ریزی اجتماعی، تهران، پویندگان دانشگاه، چ1، 1388ش.
*رحمانی، جعفر و باقی نصرآبادی، علی، مدیر موفق، تهران، لوح محفوظ،  چ۲، ۱۳۸۶ش.
*رسمی، عاتکه و دیگران، «تدبیر منزل در بهمن‌نامه»، پژوهشنامه ادبیات تعلیمی، دورۀ 11، شمارۀ 43، 1398ش.
*سمر، حسن و دیگران، «تحول نهاد خانواده و مفهوم تدبیر منزل در جامعه شهری دوره مشروطه»، مجله جستارهای تاریخی، دورۀ 10، شمارۀ 1، 1398ش.
*شهید ثانی، زین‌الدین بن علی، منیۀ المرید، قم، مؤسسه نشر اسلامی، چ6، 1427ق.
*شیخ‌شعاعی، محمدحسین، تدبیر معیشت در کتاب و سنت، تهران، پدیدار جهان، چ1، 1398ش.
*صدوق، محمد بن على‌، الخصال‌، قم، جامعه مدرسين‌، چ1، 1362ش.
*عبادی، محمدحسین و رضائی، محمدجواد، «آسیب‌شناسی جایگاه نظارت و ارزیابی در برنامه‌ریزی توسعه»، مجله سیاست‌های راهبردی و کلان، دورۀ6، شمارۀ21، 1397ش.
*فلاح‌ شیروانی، محمدرضا، «برنامه‌ریزی مأموریت‌گرا و برنامه‌ریزی منابع‌محور»، وب‌سایت مدرسه شهیدین، تاریخ درج مطلب: 14 اکتبر 2019م.
*کریمی، حسین و جهانیان، رمضان، «برنامه‌ریزی در مدیریت اسلامی»، مجله مطالعات علوم اسلامی انسانی، دورۀ 5، شمارۀ 19، 1398ش.
*کلینی، محمد بن يعقوب، کافی، تهران، دار الكتب الإسلامية، چ4، 1407ق.
*مجلسي‌، محمدتقى، روضة المتقين في شرح من لايحضره الفقيه، قم، مؤسسه فرهنگى اسلامى كوشانبور، چ2، 1406ق.
*مجلسي، محمدباقر، بحار الأنوار، لبنان، دارالاحیاء التراث، چ3، 1403ق.
*مطهری، مرتضی، انسان کامل، تهران، صدرا، چ50، 1390ش.
*مطهری، مرتضی، هدف زندگی، تهران، صدرا، چ15، 1391ش.
*مهدوی نور، سیدحاتم، «برنامه حرکت انسان برای نیل به معنای زندگی با رویکرد سبک زندگی قرآنی»، پژوهش‌نامه سبک زندگی، دورۀ 5، شمارۀ 2، 1398ش.
*منطقی، محسن، «مدیریت خانواده و کار در سبک زندگی اسلامی»، پژوهش‌نامه سبک زندگی، دورۀ 1، شمارۀ 1، 1394ش.
*ناعمی، علی‌محمد و کوشکی، فریبا، «تأثیر آموزش مدیریت زمان بر خلاقیت در دانش‌آموزان ابتدایی»، فصلنامۀ علمی پژوهشی ابتکار و خلاقیت در علوم انسانی، دورۀ ۸، شمارۀ ۳، ۱۳۹۷ش.
*نورانی نژاد، حمیده، «تدبیر منزل»، وب‌سایت مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: 4 آبان 1398ش.
*نوری، روح‌الله، «برنامه‌ریزی»، مجله مدیریت در اسلام، شمارۀ 19و20، 1392ش.
*یزدانی، امیرعباس و نجفی هزار جریبی، حبیب‌الله، «اهمیت زمان و مدیریت آن از دیدگاه امام علی علیه السلام» دانشنامه علوم قرآن و حدیث، دورۀ 1، شمارۀ 2، 1393ش.