نمایش مبدأ برای شغل‌های زنانه در دوره قاجار

<big>'''شغل‌های زنانه در دوره قاجاریه؛'''</big> پیشه‌ها و کسب‌وکار ویژۀ زنان در دوران قاجار.

فعالیت اقتصادی زنان در دورۀ [[قاجاریه]]، امری بهنجار و مورد پذیرش اجتماعی بود و در تأمین هزینه‌های [[خانواده]]، نقش داشت. کسب‌وکارهای زنان در این دوره، عموماً بر محور تولیدات خانگی و صنایع‌دستی استوار بود و اغلب زنان شهری، روستایی و عشایر به این شغل‌ها مشغول بودند.

==فعالیت اقتصادی زنان در دوران قاجار==
مشارکت اقتصادی زنان در دوران قاجار، خانواده‌محور بود و شغل‌های زنانه بیشتر به‌صورت خانگی، شکل می‌گرفت.<ref>  [https://www.sid.ir/paper/243516/fa . موسوی جهرمی و همکاران، «بررسی تاریخی فعالیت اقتصادی زنانِ ایران در دورة قاجار»، 1397ش، ص209.]</ref>  در دوران قاجار، اقتصاد ایران بر پایۀ کشاورزی استوار بود و بسیاری از زنان، علاوه بر ایفای نقش همسری، مادری و [[خانه‌داری]]، نیروی کار اقتصادی [[خانواده]] نیز به‌شمار آمده<ref>  [https://economichistory.ihcs.ac.ir/article_7497.html . دنیاری و داودی، «بررسی مشاغل و فعالیت‌های اقتصادی زنان شهری و روستایی در عصر قاجار بر اساس سفرنامه‌ها و اسناد خارجی: «مشاغل تولیدی و خدماتی» (1212-1324ه.ق)»، 1400ش، ص58.]</ref>  و مردان را در کشاورزى و دامپرورى یاری می‌کردند و فراتر از آن، به تولید محصولات خانگی  و صنایع‌دستى می‌پرداختند. در فرهنگ جامعۀ ایرانی در این دوره، کارآمدى و فعالیت اقتصادی زنان به‌صورت هم‌دوشى با مردان تعریف شده بود.<ref>[https://economichistory.ihcs.ac.ir/article_7497.html . دنیاری و داودی، «بررسی مشاغل و فعالیت‌های اقتصادی زنان شهری و روستایی در عصر قاجار بر اساس سفرنامه‌ها و اسناد خارجی: «مشاغل تولیدی و خدماتی» (1212-1324ه.ق)»، 1400ش، ص58.]</ref>   زنان در تلاش برای تأمین مخارج خانواده، دوشادوش مردان کار می‌کردند و هدف و انگیزۀ اصلی آنها، رفاه جمعی اعضای خانواده بود.<ref>  . بنجامین، ایران و ایرانیان «عصر ناصرالدین‌شاه»، 1363ش، ص310.</ref>  مشارکت زنان در فعالیت اقتصادی خانواده و پرداخت‌نکردن دستمزد به کارگر بیرون از خانواده، سبب ارتقاء اقتصاد خانواده می‌شد.<ref>[https://economichistory.ihcs.ac.ir/article_7497.html . دنیاری و داودی، «بررسی مشاغل و فعالیت‌های اقتصادی زنان شهری و روستایی در عصر قاجار بر اساس سفرنامه‌ها و اسناد خارجی: «مشاغل تولیدی و خدماتی» (1212-1324ه.ق)»، 1400ش، ص58.]</ref>

==شغل‌های زنان درباری==
بر اساس فرهنگ ایرانی در دوران قاجاریه، حتی زنان دربار که معمولاً از خانواده‌های اشراف بودند بی‌کار نمی‌نشستند و بر اساس مهارت‌ها و علایق خود، فعالیت اقتصادی می‌کردند.<ref>[https://economichistory.ihcs.ac.ir/article_7497.html . دنیاری و داودی، «بررسی مشاغل و فعالیت‌های اقتصادی زنان شهری و روستایی در عصر قاجار بر اساس سفرنامه‌ها و اسناد خارجی: «مشاغل تولیدی و خدماتی» (1212-1324ه.ق)»، 1400ش، ص80.]</ref>  از جمله شغل‌های زنانۀ دربار، گلدوزى بود و آنها با فروختن آثار هنری خود به کشورهای خارجی به کسب درآمد می‌پرداختند.<ref>  [https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-36/1014489-%DA%A9%D8%B3%D8%A8-%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 . «کسب‌وکار زنان در دوره قاجار»، وب‌سایت دنیای اقتصاد.]</ref>  در دوران ناصر‌الدین‌شاه میزان واگذاری زمین و مِلک به زنان بیشتر شد به‌طوری که بسیاری از زنان درباری صاحب دکان و کاروانسرا بودند<ref>  [https://www.yjc.ir/fa/news/6727152/%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%88%D9%81-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D8%AF-%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%B1 . «زنان معروف دوره قاجار را بشناسید»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref>  و به خرید‌و‌فروش مِلک می‌پرداختند.<ref>[https://economichistory.ihcs.ac.ir/article_7497.html . دنیاری و داودی، «بررسی مشاغل و فعالیت‌های اقتصادی زنان شهری و روستایی در عصر قاجار بر اساس سفرنامه‌ها و اسناد خارجی: «مشاغل تولیدی و خدماتی» (1212-1324ه.ق)»، 1400ش، ص81.]</ref>  برخی دیگر از زنان درباری نیز به تحصیل علم و فراگیری زبان‌های خارجی پرداختند و آموزگار شدند. تعدادی از اشراف‌زادگان ساز می‌نواختند یا نقاشی می‌کشیدند.<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/6727152/%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%88%D9%81-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D8%AF-%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%B1 . «زنان معروف دوره قاجار را بشناسید»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref>

==شغل‌های زنان شهری==
در چارچوب فرهنگ ایرانی، زنان شهری در فعالیت‌های اقتصادی خانواده و کشور در دوران قاجار، نقش‌آفرین بودند.<ref>  [https://economichistory.ihcs.ac.ir/article_7497.html . دنیاری و داودی، «بررسی مشاغل و فعالیت‌های اقتصادی زنان شهری و روستایی در عصر قاجار بر اساس سفرنامه‌ها و اسناد خارجی: «مشاغل تولیدی و خدماتی» (1212-1324ه.ق)»، 1400ش، ص58.]</ref>  در گزارش‌های تاریخی از شغل‌های بانوان شهری به موارد زیر اشاره شده است:
# طبابت: برخی زنان با استفاده از گیاهان دارویى به درمان بیماران می‌پرداختند و گاهی به جراحى‌هاى کوچک نیز اقدام می‌کردند.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-36/1014489-%DA%A9%D8%B3%D8%A8-%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 . «کسب‌وکار زنان در دوره قاجار»، وب‌سایت دنیای اقتصاد.]</ref> 
# خرید‌و‌فروش ملک: برخی زنان ثروتمند، در معاملات خرید‌و‌فروش ملک مشارکت می‌کردند. <ref>[https://economichistory.ihcs.ac.ir/article_7497.html . دنیاری و داودی، «بررسی مشاغل و فعالیت‌های اقتصادی زنان شهری و روستایی در عصر قاجار بر اساس سفرنامه‌ها و اسناد خارجی: «مشاغل تولیدی و خدماتی» (1212-1324ه.ق)»، 1400ش، ص58.]</ref>
# خدمتکاری: گروهی از زنان با عناوینی مانند دده، گیس‌سفید و دایه، خدمت‌کار خانواده‌های متمول و سرشناس بودند. آنها از پوشاک و خوراک ماهانه یا سالانه بهره‌مند می‌شدند و حق‌الزحمۀ اندکی دریافت می‌کردند.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-36/1014489-%DA%A9%D8%B3%D8%A8-%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 . «کسب‌وکار زنان در دوره قاجار»، وب‌سایت دنیای اقتصاد.]</ref>  
# دست‌فروشی: برخی زنان، محصولات تولیدی خانگی و صنایع دستی خود را در بازار و به‌صورت محدود، عرضه می‌کردند. برخی زنان نیز به فروختن پارچه در منازل می‌پرداختند.<ref>  [https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-36/1014489-%DA%A9%D8%B3%D8%A8-%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 . «کسب‌وکار زنان در دوره قاجار»، وب‌سایت دنیای اقتصاد.]</ref>
 
از دیگر شغل‌های زنانۀ رایج در میان زنان شهری در دوران قاجاریه معلمی، دلاکی، مرده‌شویی و دلالی بوده است.<ref>  [https://www.yjc.ir/fa/news/6727152/%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%88%D9%81-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D8%AF-%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%B1 . «زنان معروف دوره قاجار را بشناسید»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref>  همچنین زنان ارمنی به تولید صنایع‌دستی مانند گلدوزی، ابریشم‌دوزی، جوراب‌بافی، قالی‌بافی و قلاب‌دوزی، اشتغال داشتند.<ref>[https://economichistory.ihcs.ac.ir/article_7497.html . دنیاری و داودی، «بررسی مشاغل و فعالیت‌های اقتصادی زنان شهری و روستایی در عصر قاجار بر اساس سفرنامه‌ها و اسناد خارجی: «مشاغل تولیدی و خدماتی» (1212-1324ه.ق)»، 1400ش، ص68.]</ref>

==شغل زنان روستایی و عشایر==
مهم‌ترین فعالیت اقتصادی زنان در دوران قاجاریه، تولید محصولات خانگی و صنایع‌دستی بود.<ref>  [https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-36/1014489-%DA%A9%D8%B3%D8%A8-%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 . «کسب‌وکار زنان در دوره قاجار»، وب‌سایت دنیای اقتصاد.]</ref>  آنها در امور زراعى، تولیدات خانگى، تهیه مواد لبنى، آوردن آب، پخت نان و فعالیت‌هاى ریز و درشت دیگر نیز مشارکت داشتند.<ref>  [https://economichistory.ihcs.ac.ir/article_7497.html . دنیاری و داودی، «بررسی مشاغل و فعالیت‌های اقتصادی زنان شهری و روستایی در عصر قاجار بر اساس سفرنامه‌ها و اسناد خارجی: «مشاغل تولیدی و خدماتی» (1212-1324ه.ق)»، 1400ش، ص58.]</ref>  قالى‌بافى <ref>[https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-36/1014489-%DA%A9%D8%B3%D8%A8-%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 . «کسب‌وکار زنان در دوره قاجار»، وب‌سایت دنیای اقتصاد.]</ref> و انواع کارهاى هنرى روى پارچه‌هاى گوناگون از جمله مشاغل زنان روستایی و عشایر در این عصر به‌شمار می‌رفت. در دوران قاجاریه سهم فعالیت اقتصادی و تولیدی زنان روستایی و عشایر بیش از مردان بود و آنها در چارچوب سبک زندگی سنتی، همکاری بیشتری با اعضای خانواده داشتند.<ref>   [https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-36/1014489-%DA%A9%D8%B3%D8%A8-%D9%88%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 . «کسب‌وکار زنان در دوره قاجار»، وب‌سایت دنیای اقتصاد.] </ref>  آنها دوشادوش مردان در کشاورزی و دامداری فعالیت می‌کردند و علاوه بر آن به صنایع دستی مانند حصیر‌بافی، پشم‌ریسی و پارچه‌بافی، اشتغال داشتند. مهم‌ترین انگیزه آنها، عشق و علاقه به خانواده، همسر و فرزندان بود.<ref> . سبف، اقتصاد ایران در قرن نوزدهم، 1373ش، ص163.</ref>  همچنین بسیاری از زنان عشایر با تولید محصولات لبنی مانند ماست، [[کشک]]، [[پنیر]]، کره و روغن محلی، علاوه بر تأمین نیاز خانواده، بخشی از آن را می‌فروختند و درآمدزایی داشتند.<ref> [https://economichistory.ihcs.ac.ir/article_7497.html . دنیاری و داودی، «بررسی مشاغل و فعالیت‌های اقتصادی زنان شهری و روستایی در عصر قاجار بر اساس سفرنامه‌ها و اسناد خارجی: «مشاغل تولیدی و خدماتی» (1212-1324ه.ق)»، 1400ش، ص58.]</ref>

==دگرگونی شغل‌های زنانه در دوران قاجار==
در دوران قاجاریه، مشارکت اقتصادی زنان با اثرپذیری از فرهنگ ایرانی، در قالب مشاغل خانگی و با هدف کمک به اقتصاد خانواده، شکل گرفته بود. از منظر کارشناسان، تولید محصولات خانگی و صنایع‌دستی زنان ایرانی، نقش مهمی در اقتصاد ایران داشت؛<ref> [https://economichistory.ihcs.ac.ir/article_7497.html . دنیاری و داودی، «بررسی مشاغل و فعالیت‌های اقتصادی زنان شهری و روستایی در عصر قاجار بر اساس سفرنامه‌ها و اسناد خارجی: «مشاغل تولیدی و خدماتی» (1212-1324ه.ق)»، 1400ش، ص58.]</ref>  اما در اواخر دورۀ قاجاریه، اثرپذیری از الگوهای غربی، به‌ویژه پس از سفرهای شاهان قاجار به فرنگ، موجب شد که اشتغال زنان از اهداف سازگار با سنت و فرهنگ کهن ایرانی، فاصله بگیرد. با این دگرگونی، در گذر زمان بسیاری از زنان برای رسیدن به الگوی اشتغال غربی، از کارهای تولیدی و خانگی خود که برای خود و خانواده پر درآمد‌تر بود، صرف‌نظر کردند و این امر به تدریج، سبب تغییر در تعریف شغل شد.<ref>  . بنجامین، ایران و ایرانیان «عصر ناصرالدین‌شاه»، 1363ش، ص310.</ref>

==پانویس==
{{پانویس}} 
==منابع==
* بنجامین، ساموئل گریم ویلر، ایران و ایرانیان«عصر ناصرالدین‌شاه»، ترجمه محمدحسین کردبچه، تهران، جاویدان، 1363ش.
* دنیاری، سکینه و داودی، امین، «بررسی مشاغل و فعالیت‌های اقتصادی زنان شهری و روستایی در عصر قاجار بر اساس سفرنامه‌ها و اسناد خارجی: «مشاغل تولیدی و خدماتی» (1212-1324ه.ق)»، پژوهش‌نامه تاریخ اجتماعی و اقتصادی، شماره 2، 1400ش.
* «زنان معروف دوره قاجار را بشناسید»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: 21 آبان 1397ش.
* سیف، احمد، اقتصاد ایران در قرن نوزدهم، تهران، چشمه،1373ش.
* «کسب‌وکار زنان در دوره قاجار»، وب‌سایت دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: 28 بهمن 1394ش.
* موسوی جهرمی، یگانه و همکاران، «بررسی تاریخی فعالیت اقتصادی زنانِ ایران در دورة قاجار»، پژوهشنامه تاریخ‌های محلی ایران، شماره 2، 1397ش.