نمایش مبدأ برای جنگل فندقلو

[[پرونده:جنگل-فندقلو.jpg|جایگزین=جنگل فندقلو|بندانگشتی|جنگل فندقلو]]
{{درشت|'''جنگل فندقلو'''}}؛ از زیباترین جنگل‌های ایران در استان اردبیل.

'''جنگل فندقلو''' یکی از معروف‌ترین و زیباترین جنگل‌های شمال‌غرب ایران است که در [[استان اردبیل]] و نزدیک شهر نمین قرار دارد و با دشت‌های [[گل بابونه|بابونه]] و مناظر بکرش زبانزد است. این [[جنگل]]، ذخیره‌گاه زیست‌کره و از بقایای [[جنگل‌های هیرکانی]] در [[ایران]] و از کهن‌ترین جنگل‌های کرهٔ زمین است.

== معرفی جنگل فندقلو ==
=== موقعیت جغرافیایی ===
جنگل فندقلو، با وسعتی حدود ۱۶ هزار هکتار، در ۳۰ کیلومتری شهرستان [[اردبیل]] و در ۱۰ کیلومتری جنوب شهر نَمین قرار گرفته است.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/7368-جنگل-فندقلو/ «جنگل فندقلو»، وب‌سایت کجارو.]</ref> این جنگل، از غرب به روستای آبی بیگلو، ننه کران، کریم کندی، مهدی پستی و دگرماندرق، از شرق به گردنهٔ حیران، از شمال به جادهٔ قدیمی اردبیل-آستارا، روستای آرپا تپه (آرپاتاپا)، روستای خانقاه علیا و سفلی و از جنوب نیز به کوه خان بلاغی و روستاهای نیارق منتهی می‌شود.<ref>[https://www.alibaba.ir/mag/fandoghloo-jungle/ سرباز، «جنگل فندقلو اردبیل، دیار دشت‌های بابونه و لاله‌های داغدار»، وب‌سایت علی بابا.]</ref> این جنگل، از نظر کارشناسان، شروع جنگل‌های هیرکانی در ایران است.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/7368-جنگل-فندقلو/ «جنگل فندقلو»، وب‌سایت کجارو.]</ref>

=== نام‌گذاری ===
دلیل نام‌گذاری این منطقه به «فندقلو» را حضور پرتعداد درختان فندق در این خطه می‌دانند. این جنگل در گویش محلی به «مِشه» به‌معنای [[جنگل]] معروف است. برخی نیز آن را «فیندیقلی» می‌خوانند که همان تلفظ ترکی فندقلو است.<ref>[https://www.alibaba.ir/mag/fandoghloo-jungle/ سرباز، «جنگل فندقلو اردبیل، دیار دشت‌های بابونه و لاله‌های داغدار»، وب‌سایت علی بابا.]</ref>

=== ارزش اکولوژیکی ===
قدمت جنگل فندقلو به حدود ۴۰ میلیون سال می‌رسد و به‌عنوان نمونه‌ای برجسته از فرایندهای زیست‌محیطی و بیولوژیکی در تکامل و توسعه زمینی در فهرست [[میراث جهانی یونسکو در ایران|میراث جهانی یونسکو]] ثبت شده است<ref>[https://fa.irunesco.org/جنگل‌هاي-هيركاني/ «جنگل‌های هیرکانی»، وب‌سایت کمیسیون ملی یونسکو-ایران].</ref> و بزرگ‌ترین ذخیره‌گاه [[فندق]] در کشور نیز شمرده می‌شود. این جنگل به‌دلیل تنوع زیستی، اکوسیستم بکر و طبیعت منحصربه‌فرد یکی از مهم‌ترین مقاصد [[گردشگری در ایران]] به‌ویژه [[طبیعت‌گردی]] است.<ref>[https://melkardebil.ir/جنگل-فندقلو-کجاست؟🌎-قدمت-🧾-تفریحات/ «جنگل فندقلو کجاست؟ قدمت، تفریحات، جاهای دیدنی، زمان سفر»، وب‌سایت املاک اردبیل.]</ref> تخریب بی‌رویهٔ جنگل‌های فندقلو برای بهره‌برداری از معادن، ویلاسازی غیرمجاز و استفادهٔ نادرست از منابع آبی زیرزمینی از جمله خطراتی است که این جنگل کهن، در سال‌های اخیر با آن مواجه بوده است.<ref>[https://www.farsnews.ir/my/c/109264 «از تخریب جنگل‌های فندقلو برای استفادۀ معادن جلوگیری شود»، خبرگزاری فارس.]</ref>

=== آب‌وهوا ===
آب‌وهوای جنگل فندقلو از بقیهٔ جنگل‌های شمال ایران در استان [[گیلان]] و [[مازندران]]، متمایز است. جنگل فندقلو، در ارتفاع ۱۸۵۰ متری از سطح [[دریا]] قرار گرفته<ref>[https://www.alibaba.ir/mag/fandoghloo-jungle/ سرباز، «جنگل فندقلو اردبیل، دیار دشت‌های بابونه و لاله‌های داغدار»، وب‌سایت علی بابا.]</ref> و در منطقه‌ای بین اردبیل با آب‌وهوای خشک و سرد و گیلان با آب‌وهوای گرم و مرطوب واقع شده است و به همین دلیل در اغلب روزها، این منطقه مه‌آلود است. مه صبحگاهی تقریباً در تمام فصول سال مخصوصاً در فصل [[بهار]] و [[تابستان]] دیده می‌شود. این مه حاصل برخورد هوای مرطوب [[دریای خزر]] با توده هوای سرد [[کوه سبلان|کوهستان سبلان]] است.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/7368-جنگل-فندقلو/ «جنگل فندقلو»، وب‌سایت کجارو.]</ref> بهترین زمان بازدید از جنگل فندقلو، فصل بهار، اواخر [[اردیبهشت]] تا اوایل تابستان است؛ زیرا در این مدت، دشت‌های وسیع پر از [[گل بابونه]] و لالهٔ داغدار می‌شوند.<ref>[https://abohavachetore.ir/blog/the-best-time-to-travel-to-fandoghloo/?utm_source=chatgpt.com «بهترین زمان سفر به جنگل فندقلو»، وب‌سایت مجله آب‌وهوا.]</ref>

== پوشش جانوری و گیاهی ==
=== پوشش جانوری جنگل فندقلو ===
[[پرونده:جنگل فندقلو.jpg|جایگزین=گوزن‌های وحشی در جنگل فندقلو|بندانگشتی|گوزن‌های وحشی در جنگل فندقلو]]
پوشش جانوری جنگل فندقلو بسیار متنوع بوده و شامل پستانداران، پرندگان، خزندگان و گونه‌های نادر ایران می‌شود. از جمله حیوانات در این جنگل می‌توان به [[مرال]] (گوزن‌های وحشی) اشاره کرد. در ۱۳۸۸ش، تعداد ۸ رأس مرال، از طرف ادارهٔ محیط زیست، در این جنگل رهاسازی شد تا تکثیر شوند. این تعداد در ۱۳۹۳ش، به ۲۱ رأس<ref>[https://www.irna.ir/news/81527691/مارال-ها-در-استان-اردبیل-جان-دوباره-می-گیرند «مارال‌ها در استان اردبیل جان دوباره می‌گیرند»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref> و تا سال ۱۴۰۴ش به ۳۰ رأس افزایش یافته است.<ref>[https://www.eghamat24.com/blog/20111/fandoqlu-forest شادمهر، «جنگل فندقلو کجاست؟»، وب‌سایت اقامت24.]</ref> به‌همین دلیل بخشی از جنگل فندقلو به‌عنوان [[منطقه حفاظت شده|منطقهٔ حفاظت‌شده]] و [[پناهگاه حیات وحش]] تحت مدیریت اداره کل حفاظت محیط زیست استان اردبیل قرار گرفته است.<ref>[https://melkardebil.ir/جنگل-فندقلو-کجاست؟🌎-قدمت-🧾-تفریحات/ «جنگل فندقلو کجاست؟ قدمت، تفریحات، جاهای دیدنی، زمان سفر»، وب‌سایت املاک اردبیل.]</ref> علاوه بر مرال، حیواناتی دیگر همچون [[روباه]]، [[گرگ]]، [[خرس قهوه‌ای]]، [[سمور]] و نیز پرندگانی همچون [[کبک]]، عقاب طلایی، [[چکاوک]] و کلاغ ابلق در این منطقه وجود دارند.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/7368-جنگل-فندقلو/ «جنگل فندقلو»، وب‌سایت کجارو.]</ref>

=== پوشش گیاهی جنگل فندقلو ===
پوشش گیاهی جنگل فندقلو بسیار متنوع و غنی است و شامل گونه‌هایی از درختان جنگلی، گیاهان علفی و دارویی است. بر اساس برآوردهای صورت‌گرفته، حدود یک‌چهارم از مساحت جنگل فندقلو را جنگل و باقی آن را مراتع تشکیل داده است.<ref>[https://irannature.areeo.ac.ir/article_118216.html رستمی‌کیا و شریفی، «فندقلو، بزرگ‌ترین ذخیره‌گاه جنگلی فندق ایران را دریابید»، 1397ش، ص92.]</ref> در جنگل فندقلو، درختان میوه همچون فندق، [[سیب]] وحشی، [[گوجه سبز]]، [[ازگیل]]، [[به]]، [[تمشک]] و [[توت فرنگی]] رویش دارد.<ref>[https://www.isna.ir/news/93121206978/جنگل-های-فندقلو-میراثی-از-هیرکانی «جنگل‌های فندقلو میراثی از هیرکانی»، خبرگزاری دانشجویان ایران.]</ref>

همچنین در این منطقه، یکی از زیباترین و نادرترین گل‌های دنیا، به‌نام [[سوسن چلچراغ]] می‌روید. [[بابونه]] نیز از گیاهان متعارف در این جنگل محسوب می‌شود.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/7368-جنگل-فندقلو/ «جنگل فندقلو»، وب‌سایت کجارو.]</ref> از دیگر گیاهان علفی و درمانی در فندقلو می‌توان به [[گل‌گاوزبان]]، [[بومادران]]، [[آویشن]]، نسترن، خاس و بنفشهٔ وحشی اشاره کرد.<ref>[https://www.alibaba.ir/mag/fandoghloo-jungle/ سرباز، «جنگل فندقلو اردبیل، دیار دشت‌های بابونه و لاله‌های داغدار»، وب‌سایت علی بابا.]</ref>

== جاذبه‌های گردشگری اطراف جنگل فندقلو ==
[[پرونده:جنگل-فندقلو-نمین.jpg|جایگزین=گل بانونه در اواخر اردیبهشت جنگل فندقلو|بندانگشتی|دشت [[گل بابونه]] اطراف جنگل فندقلو؛ اواخر [[اردیبهشت]]]]
منطقهٔ جنگلی فندقلو در استان اردبیل علاوه بر [[طبیعت]] منحصر به فرد، دارای [[جاذبه‌های گردشگری]] متنوع و شاخصی در اطراف خود است که برای گردشگران جذابیت زیادی دارند؛ ازجمله:
* '''دشت گل‌های بابونه''': در ماه‌های [[ماه خرداد|خرداد]] و [[ماه تیر|تیر]]، دشتی وسیع از گل‌های بابونه منطقه را سفیدپوش می‌کند. همزمان با رویش بابونه‌ها، [[جشنواره گل‌های بابونه]] در نمین برگزار می‌شود. این دشت، همچنین، یکی از مناطق بکر و ذخیره‌گاه طبیعی [[گیاهان دارویی]] است.<ref name=":0">[https://www.irna.ir/news/83342109/جشنواره-ملی-گلهای-بابونه-در-اردبیل-برگزار-می-شود «جشنواره ملی گل‌های بابونه در اردبیل برگزار می‌شود»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref>
* '''آبگرم مشه‌سویی''': چشمهٔ آبگرم گوگردی که خواص درمانی دارد و در فاصلهٔ حدود ۸ کیلومتری جنگل قرار دارد.
* '''تله‌کابین حیران''': یکی از طولانی‌ترین و استانداردترین خطوط تله‌کابین ایران که از [[گردنه حیران|گردنهٔ حیران]] عبور کرده و چشم‌اندازی کم‌نظیر از [[جنگل]] و [[مرتع|مراتع]] ارائه می‌دهد.<ref>[https://aftab.club/near/35001 «جاهای دیدنی نزدیک جنگل فندقلو اردبیل»، وب‌سایت باشگاه گردشگری آفتاب.]</ref>
* '''پیست اسکی روی چمن فندقلو''': واقع در ارتفاعات منطقه که در فصل بهار و تابستان قابل استفاده است و یکی از مهم‌ترین جاذبه‌های تفریحی فندقلو به‌شمار می‌رود.<ref name=":0"/>
* '''دریاچه سوها''': یکی از زیباترین دریاچه‌های طبیعی شمال‌غرب ایران که در نزدیکی جنگل قرار دارد و مسیر [[طبیعت‌گردی]] جذابی برای علاقه‌مندان به [[پیاده‌روی]] و [[کمپینگ]] دارد.
* '''زیپ‌لاین، سورتمه و پیست کارتینگ''': امکانات تفریحی مدرن واقع در مجموعهٔ حیران نزدیک به جنگل فندقلو که برای خانواده‌ها و [[جوان|جوانان]] مناسب هستند.<ref>[https://melkardebil.ir/جنگل-فندقلو-کجاست؟🌎-قدمت-🧾-تفریحات/ «جنگل فندقلو کجاست؟ قدمت، تفریحات، جاهای دیدنی، زمان سفر»، وب‌سایت املاک اردبیل.]</ref>
* '''چشمه آبگرم علی داشی''': چشمه‌ای کوهستانی با آبگرم در نزدیکی کوه علی داشی.
* '''مرکز نگهداری مارال‌ها''': محل تکثیر و دیدار از گونهٔ مارال (گوزن قرمز).
* '''مراتع و ییلاقات عشایری باغرو و چاداغی''': در اطراف جنگل قابل بازدید و مناسب برای علاقه‌مندان به زندگی عشایری و فرهنگ محلی است.<ref>[https://www.eghamat24.com/blog/20111/fandoqlu-forest شادمهر، «جنگل فندقلو کجاست؟ آشنایی با جاذبه‌ها و مسیر دسترسی به فندقلو»، وب‌سایت اقامت24.]</ref>

== مسیر دسترسی به جنگل فندقلو ==
مسیرهای مختلفی به این جنگل راه دارند که از آن جمله می‌توان به مسیر [[گردنه حیران|گردنهٔ حیران]] و مسیر شهر [[اردبیل]] اشاره کرد. برای رفتن به جنگل فندقلو، از مسیر گردنهٔ حیران، کافی است در جادهٔ [[آستارا]] به‌سمت اردبیل، ۲۰۰ متر پیش از تونل حیران، به یک فرعی در سمت راست جاده وارد شد. این جادهٔ فرعی از بالای تونل رد شده و بعد از مسافتی یک کیلومتری به دو راهی می‌رسد که راه سمت چپ به [[جنگل فندقلو]] منتهی می‌شود.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/7368-جنگل-فندقلو/ «جنگل فندقلو»، وب‌سایت کجارو.]</ref>

همچنین، کوتاه‌ترین مسیر برای رسیدن به فندقلو از [[تهران]]، مسیر تهران- سرچم است. برای طی کردن این مسیر ۸ ساعته، باید از بزرگراه [[کرج]]- قزوین شروع و پس از عبور از شهرهای [[کرج]]، [[قزوین]]، [[زنجان]] و اردبیل به‌سمت نمین حرکت کرده و به جنگل فندقلو رسید.<ref>[https://www.alibaba.ir/mag/fandoghloo-jungle/ سرباز، «جنگل فندقلو اردبیل، دیار دشت‌های بابونه و لاله‌های داغدار»، وب‌سایت علی بابا.]</ref>

== ساکنان منطقه جنگل فندقلو ==
ساکنان منطقهٔ جنگل فندقلو عمدتاً از اقوام آذری (ترک‌های شمال‌غرب ایران) هستند که در روستاهای اطراف این جنگل، مخصوصاً نمین و روستاهای خانقاه علیا و سفلی، آرپا تپه، ننه کران و کریم کندی سکونت دارند. این مردم به زبان ترکی آذربایجانی صحبت می‌کنند و بخش مهمی از [[فرهنگ]] و [[اقتصاد]] آن‌ها وابسته به [[کشاورزی]]، [[باغداری]] به‌ویژه تولید فندق، [[دامپروری]] و [[صنایع دستی]] نظیر [[گلیم]] و [[جاجیم‌بافی]] است. در جشنواره‌های منطقه، هنرمندان بومی با تولید [[ورنی]]، [[جاجیم]] و دیگر صنایع دستی [[هویت فرهنگی]] خود را عرضه می‌کنند. همچنین در مراتع فندقلو، ییلاقات عشایری باغرو و چاداغی محل حضور گروه‌هایی از عشایر فصلی هست که در تابستان‌ها برای دامداری و بهره‌برداری از مراتع به آنجا کوچ می‌کنند. اغلب ساکنان این منطقه به [[مهمان‌نوازی]] معروف هستند.<ref>[https://lahzeakhar.com/tourism-Guide-Full-information/47-اردبیل «اردبیل»، وب‌سایت لحظه آخر.]</ref>

=== تأثیر جنگل فندقلو بر زندگی مردم منطقه ===
[[پرونده:جنگل فندقلو۲.jpg|جایگزین=نمایشگاه صنایع دستی استان اردبیل|بندانگشتی|نمایشگاه [[صنایع دستی]] [[استان اردبیل]]]]
جنگل فندقلو تأثیر عمده‌ای بر فرهنگ و اقتصاد منطقهٔ خود در [[استان اردبیل]] دارد و نقش پررنگی در [[هویت]] و [[معیشت]] جوامع محلی ایفا می‌کند. این جنگل با ایجاد درآمد از محصولات جنگلی و [[گردشگری]]، رونق صنایع دستی محلی و زنده نگاه‌داشتن آیین‌ها و مراسم بومی، یکی از ستون‌های اساسی فرهنگ و اقتصاد منطقهٔ نمین و اردبیل به‌شمار می‌آید.<ref>[https://avash.ir/بخش-زیست-بوم-95/19715-جنگل-فندقلو-نگین-سرسبز-اردبیل-زیر-سایه-مه-فندق «جنگل فندقلو؛ نگین سرسبز اردبیل زیر سایه مه و فندق»، وب‌سایت آوش.]</ref>

فندقلو به عنوان بخشی از هویت فرهنگی منطقه، با نامی برگرفته از طبیعت فندق‌دارش، در آیین‌ها و سنت‌های محلی تجلی یافته است. جشنواره‌های سالانه‌ای مانند [[جشن گل‌های بابونه|جشن بابونه]]، با نمایش صنایع دستی اصیل مانند گلیم، جاجیم و ورنی، [[موسیقی محلی|موسیقی]] و خوراکی‌های محلی، نقش بسزایی در زنده‌نگاه داشتن فرهنگ، تقویت [[مشارکت اجتماعی]] و انتقال [[میراث فرهنگی]] به نسل‌های آینده ایفا می‌کنند.<ref>[https://www.iranbomgardi.com/article/12049/⚡%20جنگل%20فندقلو%20کجاست؟%20%7C%20راهنمای%20سفر%20(1402)%20_%20عکس آذرنیوش، «جنگل فندقلو کجاست؟»، وب‌سایت ایران بوم‌گردی.]</ref>

[[فندق]] به عنوان مهم‌ترین محصول جنگل‌های فندقلو، منبع درآمد اصلی بسیاری از خانوارهای روستایی است و به‌طور متوسط حدود ۲۰ درصد از کل درآمد آنان را تشکیل می‌دهد. علاوه بر فندق، محصولاتی مانند بابونه، [[عسل]] و [[گیاهان دارویی]] نیز سهم مهمی در [[اقتصاد محلی]] دارند. از سوی دیگر، توسعه [[گردشگری طبیعت‌محور]] و برگزاری [[جشنواره‌های فصلی]]، به رونق [[بازارچه‌های محلی]]، فروش [[صنایع دستی]] و ایجاد فرصت‌های درآمدزایی برای [[زن|زنان]] و جوانان منطقه منجر شده است.<ref>[https://avash.ir/بخش-زیست-بوم-95/19715-جنگل-فندقلو-نگین-سرسبز-اردبیل-زیر-سایه-مه-فندق «جنگل فندقلو؛ نگین سرسبز اردبیل زیر سایه مه و فندق»، وب‌سایت آوش.]</ref>

== تصویرپردازی از جنگل فندقلو ==
جنگل فندقلو، به‌دلیل قدمت و وسعت بسیار خود، همواره مورد توجه مستندسازان بوده است. افراد بسیاری در [[ایران]]، به ساخت مستندهایی دربارهٔ این جنگل زیبا پرداخته‌اند که از آن جمله می‌توان به «ویلکیج» در رابطه با چهارفصل فندقلو<ref>[https://www.isna.ir/news/93121308247/مستندی-از-سرنوشت-جنگل-های-فندقلو «مستندی از سرنوشت جنگل‌های فندقلو»، خبرگزاری دانشجویان ایران].</ref> و مستند «مین دن بیر» دربارهٔ مواجهه با عواملی همچون حضور دام، قطع درختان و تبدیل اراضی به کشتزار در جنگل فندقلو<ref>[https://www.doctv.ir/program/153228 «مین دن بیر»، وب‌سایت شبکۀ مستند.]</ref> اشاره کرد.

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
{{آغاز منابع}}
* آذرنیوش، زهرا، «جنگل فندقلو کجاست؟»، وب‌سایت ایران بوم‌گردی، تاریخ درج مطلب: ۳۱ تیر ۱۳۹۵ش.
* «اردبیل»، وب‌سایت لحظه آخر، تاریخ بازدید: ۱۴ آبان ۱۴۰۴ش.
* «از تخریب جنگل‌های فندقلو برای استفادهٔ معادن جلوگیری شود»، خبرگزاری فارس، تاریخ بارگذاری: ۲۷ آذر ۱۴۰۰ش.
* «بهترین زمان سفر به جنگل فندقلو»، وب‌سایت مجله آب‌وهوا، تاریخ بازدید: ۷ آبان ۱۴۰۴ش.
* «جاذبه‌های گردشگری اردبیل» از جنگل فندقلو تا دریاچهٔ شورابیل، خبرگزاری تسنیم، تاریخ بارگذاری: ۱۰ اسفند ۱۳۹۳ش.
* «جاهای دیدنی نزدیک جنگل فندقلو اردبیل»، وب‌سایت باشگاه گردشگری آفتاب، تاریخ بازدید: ۱۴ آبان ۱۴۰۴ش.
* «جشنواره ملی گل‌های بابونه در اردبیل برگزار می‌شود»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ بارگذاری: ۱۶ خرداد ۱۳۹۸ش.
* «جنگل فندقلو»، وب‌سایت کجارو، تاریخ بازدید: ۱۰ مهر ۱۴۰۱ش.
* «جنگل فندقلو کجاست؟ قدمت، تفریحات، جاهای دیدنی، زمان سفر»، وب‌سایت املاک اردبیل، تاریخ درج مطلب: ۲۶ تیر ۱۴۰۳ش.
* «جنگل فندقلو؛ نگین سرسبز اردبیل زیر سایه مه و فندق»، وب‌سایت آوش، تاریخ درج مطلب: ۱۵ خرداد ۱۴۰۴ش.
* «جنگل‌های فندقلو میراثی از هیرکانی»، خبرگزاری دانشجویان ایران، تاریخ بارگذاری: ۱۲ اسفند ۱۳۹۳ش.
* «جنگل‌های هیرکانی»، وب‌سایت کمیسیون ملی یونسکو-ایران، تاریخ بازدید: ۲۰ آبان ۱۴۰۴ش.
* رستمی‌کیا، یونس و شریفی، جابر، «فندقلو، بزرگ‌ترین ذخیره‌گاه جنگلی فندق ایران را دریابید»، نشریه طبیعت ایران، دوره ۳، شماره ۶، ۱۳۹۷ش.
* سرباز، الهه، «جنگل فندقلو اردبیل، دیار دشت‌های بابونه و لاله‌های داغدار»، وب‌سایت علی بابا، تاریخ بازدید: ۱۰ مهر ۱۴۰۱ش.
* شادمهر، علی، «جنگل فندقلو کجاست؟ آشنایی با جاذبه‌ها و مسیر دسترسی به فندقلو»، وب‌سایت اقامت۲۴، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مهر ۱۴۰۰ش.
* «مارال‌ها در استان اردبیل جان دوباره می‌گیرند»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ بارگذاری: ۱۲ اسفند ۱۳۹۳ش.
* «مستندی از سرنوشت جنگل‌های فندقلو»، خبرگزاری دانشجویان ایران، تاریخ بارگذاری: ۱۳ اسفند ۱۳۹۳ش.
* «مین دن بیر»، وب‌سایت شبکهٔ مستند، تاریخ بازدید: ۱۰ مهر ۱۴۰۱ش.
{{پایان منابع}}