نمایش مبدأ برای کالابرگ الکترونیک

'''<big>کالابرگ الکترونیک</big>؛''' سیاست حمایتی دولت برای تقویت وضعیت معیشتی خانوارهای ایرانی.

کالابرگ الکترونیک طرحی است که از سوی دولت چهاردهم جمهوری اسلامی ایران برای حمایت از معیشت خانوارها اجرا شده و به افراد این امکان را می‌دهد تا کالاهای اساسی را با قیمت یارانه‌ای خریداری کنند. اعتبار کالابرگ مبتنی بر تعداد و سطح دهک‌بندی خانوار متفاوت است.

== تعریف کالابرگ الکترونیک ==
کالابرگ الکترونیک یا یارانۀ کالابرگ، یک سیستم اعتبار الکترونیکی است که توسط دولت برای خرید کالاهای اساسی در اختیار خانوارها قرار می‌گیرد. این اعتبار به حساب سرپرستان خانوار واریز می‌شود و فقط برای خرید اقلام اساسی قابل استفاده است. این طرح، جایگزین بخشی از یارانه‌های نقدی است و بر مصرف کالاهای اساسی تمرکز دارد.<ref>[https://blog.hafezbroker.ir/کالابرگ-الکترونیکی-چیست؟-راهنمای-کام/ «کالابرگ الکترونیکی چیست؟»، وب‌سایت کارگزاری حافظ.]</ref> برنج ایرانی، روغن مایع و جامد، تخم‌مرغ، شیر و ماست، پنیر سفید، شکر، مرغ و ماکارونی کالاهایی است که کالابرگ الکترونیکی به آن تعلق می‌گیرد.<ref>[https://virgool.io/@HabiburRahman/کالابرگ-الکترونیکی-چیست-هرآنچه-باید-بدانید-momlx3vsoeng «کالابرگ الکترونیکی چیست؟ هرآنچه باید بدانید»، وب‌سایت ویرگول.]</ref> در کالابرگ الکترونیک، برخلاف یارانۀ نقدی، امکان برداشت وجه از خودپرداز وجود ندارد و اعتبار آن فقط برای خرید اقلام تعیین‌شده در فروشگاه‌های طرف قرارداد قابل استفاده است.<ref>[https://www.sharghdaily.com/بخش-اقتصادی-12/976083-کالابرگ-الکترونیک-چیست «کالابرگ الکترونیک چیست؟»، وب‌سایت شبکه شرق.]</ref>

== تاریخچه و انواع ==
=== کالابرگ در جهان ===
برنامۀ کمک به تغذیۀ مکمل در آمریکا موسوم به «SNAP» است که از قدیم به‌عنوان برنامۀ «کالابرگ غذا» در آمریکا شناخته می‌شود. این طرح کمک‌هایی را برای تهیۀ غذا در اختیار مردم کم‌درآمد یا بدون درآمد قرار می‌دهد. روسیه نیز پس از فروپاشی شوروی در سال ۱۹۹۱م با مشکل بزرگ کمبود موادغذایی مواجه شده بود و تا مدتی از نظام توزیع نان با کالابرگ استفاده می‌کرد. اتحادیۀ اروپا نیز در سال ۲۰۰۴م برنامۀ توزیع غذا برای افراد محروم (MDP) را برای تأمین موادغذایی افراد کم‌درآمد جامعه تصویب کرد. براساس این برنامۀ توزیع غذا، مقدار و مدت ارائۀ بن‌های حمایتی غذا بستگی به وضعیت اقتصادی هر فرد و ساختار خانواده او داشت.<ref>[https://farhikhtegandaily.com/news/26376/تجربه-موفق-دنیا-در-توزیع-کالابرگ/ «تجربه موفق دنیا در توزیع کالابرگ»، وب‌سایت روزنامه فرهیختگان.]</ref>

در سال ۲۰۲۶م، برزیل با حفظ حداقل مبلغ ۶۰۰ رئال برای هر خانواده در برنامه «بولسا فامیلیا» (سبد خانوار)، پایه درآمد ماهانۀ دریافت‌کنندگان را تضمین کرد. طرح ۱۵۰ دلاری در آرژانتین به سرپرستان خانواری که دارای فرزندانی تا ۱۸ سال یا فرزند معلول در هر سنی هستند، همچنین خانوارهایی که مادر، باردار است، اختصاص یافت. در فرانسه نیز یارانه «Prime à la Conversion» در سال ۲۰۲۶م به ۵۷۰۰ یورو رسید و یارانۀ خرید خودروی برقی در این سال افزایش یافت. افزون بر این موارد، پاداش‌های زیست‌محیطی و گواهی صرفه‌جویی در مصرف انرژی (CEE) به شهروندان فرانسوی پرداخت می‌شود. به‌طور کلی، هدف از پرداخت این یارانه‌ها، گذار از خودروهای قدیمی به خودروهای برقی و دوستدار محیط‌زیست است.<ref>[https://tejaratnews.com/%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AE%D8%AA-%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%88-%DA%A9%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%A8%D8%B1%DA%AF-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D9%87%D8%A7 زمانی، «پرداخت یارانه و کالابرگ در کشورهای جهان به چه صورت است؟»، تجارت‌نیوز.]</ref>

=== کالابرگ در ایران ===
پس از جنگ عراق و ایران (۱۳۵۹ش–۱۳۶۷ش) و در پی کمبود کالاها، دولت طرح کوپن را برای توزیع عادلانه کالاهای ضروری (مانند برنج، روغن، قند، شکر، گوشت، و پوشاک) اجرا کرد. این سیستم تا سال ۱۳۸۸ش به‌صورت محدود ادامه داشت. با اجرای قانون هدفمندی یارانه‌ها در دولت دهم (۱۳۸۹ش)، پرداخت نقدی جایگزین یارانه‌های کالایی شد. با این حال، نقدی شدن یارانه‌ها باعث تورم و کاهش قدرت خرید دهک‌های پایین شد و زمینه بازگشت مجدد ایدهٔ کالابرگ را فراهم کرد.<ref>[https://www.etemadonline.com/بخش-اقتصادی-22/551785-از-کوپن-های-دهه-تا-کالابرگ-الکترونیکی-دولت-رئیسی-حتی-دهه-هم-نان-مردم-کوپنی-سهمیه-بندی-نشد-کوپنی-کردن-سیستم-اقتصادی-در-شرایط-غیرجنگی-موافقان-زیادی-ندارد «از کوپن‌های دهه ۶۰ تا کالابرگ الکترونیکی دولت رئیسی»، وب‌سایت اعتماد آنلاین.]</ref> دولت سیزدهم (ابراهیم رئیسی) در اردیبهشت ۱۴۰۱ش، با حذف ارز ۴۲۰۰ تومانی برای کالاهای اساسی، تصمیم گرفت برای جبران آثار تورمی این سیاست، طرح کالابرگ الکترونیک را اجرا کند. پاییز ۱۴۰۱ش این طرح به صورت آزمایشی در چند استان از جمله هرمزگان، قزوین و گیلان و در سال ۱۴۰۲ش به صورت سراسری اجرا شد و تا اردیبهشت ۱۴۰۳ش ادامه داشت.<ref>[https://fararu.com/fa/news/834962/کالابرگ-الکترونیک-همه-چیز-درباره-یارانه-نیم-میلیونی «کالابرگ الکترونیک؛ همه‌چیز درباره یارانه نیم‌میلیونی»، وب‌سایت فرارو.]</ref> در دولت چهاردهم همزمان با حذف ارز یارانه‌ای معروف به ارز ۲۸۵۰۰ تومانی، اعتبار طرح کالابرگ الکترونیکی با رشد قابل توجهی همراه شد. دولت چهاردهم مدعی شد ارز ترجیحی از این به بعد به انتهای زنجیرۀ مصرف منتقل شده است. دولت با هدف یکسان‌سازی نرخ ارز به هر فرد جهت خرید کالاهای اساسی اعتبار یک میلیون تومانی در قالب کالابرگ الکترونیک اختصاص داد. طرح جدید به گفتۀ وزیر اقتصاد انعطاف‌پذیر بوده و در صورت افزایش تورم و قیمت کالاهای اساسی قابلیت افزایش را دارد.<ref name=":0">[https://dolat.ir/detail/475736 «ارز ترجیحی حذف نمی‌شود»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی دولت.]</ref>

=== مقایسه یارانه مستقیم نقدی با طرح کالابرگ الکترونیکی ===
پراکندگی متداول‌ترین برنامه‌های سیاستی دنیا نشان می‌دهد که از بین ۱۲۲ برنامه در سال ۲۰۰۴م، ۴۹ برنامه پرداخت نقدی بوده و ۷۳ برنامه دیگر بین سایر انواع برنامه‌های حمایتی توزیع شده که تا سال ۲۰۱۵م حرکت به‌سمت سیاست‌های پرداخت نقدی بیش از پیش افزایش یافته است. سیاست‌های نقدی در صورت وجود الزامات و زیرساخت‌های لازم، به‌لحاظ میزان اصابت به هدف، حداقل نشت، حداقل فساد، حفظ کرامت انسانی و بیشترین سرعت در تحقق اهداف و عدم نیاز به دستگاه‌های اجرایی و نهادهای گسترده، نسبت به روش‌های غیرنقدی ارجحیت دارند. در مقابل، مخالفان پرداخت یارانه نقدی معتقدند علاوه بر تورم‌زا بودن، این طرح منجر به یک تعهد بلند برای دولت شده و از آنجا که تصور درآمد دائمی برای خانوار ایجاد می‌کند، غیرقابل حذف خواهد بود.<ref>[https://csr.ir/fa/news/1074/نقد-و-بررسی-طرح-اعطای-کالابرگ-الکترونیک «نقد و بررسی طرح اعطای کالابرگ الکترونیک»، وب‌سایت پژوهشکده تحقیقات راهبردی.]</ref>

به‌طور ویژه یارانۀ ارزی که در سال ۱۳۹۷ش به کالاهای اساسی وارداتی اختصاص پیدا کرد؛ نه‌تنها در شیوۀ اجرا دارای اشکال بوده و هدررفت منابع را در پی داشته، بلکه در شناسایی و اصابت به گروه‌های هدف نیز دارای ایراد اساسی بوده است. این مسئله زمینۀ استفاده از طرح کالابرگ الکترونیکی را فراهم کرد.<ref>[https://csr.ir/fa/news/1074/نقد-و-بررسی-طرح-اعطای-کالابرگ-الکترونیک «نقد و بررسی طرح اعطای کالابرگ الکترونیک»، وب‌سایت پژوهشکده تحقیقات راهبردی.]</ref>

== مبنای قانونی کالابرگ الکترونیکی در ایران ==
قانون کالابرگ الکترونیکی، در قانون برنامه پنج‌سالۀ هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران (۱۴۰۳ش تا ۱۴۰۷ش) مطرح شده است. در متن برنامۀ هفتم توسعه، دولت موظف شده است به‌منظور حمایت از معیشت خانوارهای کم‌درآمد، به‌تدریج یارانۀ نقدی را به کالابرگ الکترونیکی تبدیل کند. این طرح در چارچوب قانون بودجه سال ۱۴۰۲ش اجرا شد؛ اما در برنامۀ هفتم توسعه، به‌صورت دائمی و ساختاری دیده شده است تا زیر نظر وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی گسترش یابد.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/5796425/%25D8%25AA%25D8%25A7%25DA%25A9%25DB%258C%25D8%25AF-%25D8%25A8%25D8%25B1-%25D8%25B5%25D8%25AF%25D9%2588%25D8%25B1-%25DA%25A9%25D8%25A7%25D9%2584%25D8%25A7%25D8%25A8%25D8%25B1%25DA%25AF-%25D8%25A7%25D9%2584%25DA%25A9%25D8%25AA%25D8%25B1%25D9%2588%25D9%2586%25DB%258C%25DA%25A9%25DB%258C-%25D8%25AF%25D8%25B1-%25D8%25A8%25D8%25B1%25D9%2586%25D8%25A7%25D9%2585%25D9%2587-%25D9%2587%25D9%2581%25D8%25AA%25D9%2585-%25D8%25AA%25D9%2588%25D8%25B3%25D8%25B9%25D9%2587 «تأکید بر صدور کالابرگ الکترونیکی در برنامه هفتم توسعه»، وب‌سایت خبرگزاری مهر]؛ [https://qavanin.ir/Law/TreeText/?IDS=3623695276810182986 «تصویب‌نامه در خصوص اقدام وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی نسبت به حمایت معیشتی از هفت دهک پایین درآمدی»، وب‌سایت سامانه ملی قوانین و مقررات جمهوری اسلامی ایران.]</ref> حفظ قدرت خرید مردم، افزایش دسترسی مردم به کالاهای اساسی، جلوگیری از تورم و گرانی کالاهای اساسی، کاهش وابستگی به یارانۀ نقدی و کمک به معیشت اقشار کم‌درآمد از مهم‌ترین دلایل تصویب و اجرای این طرح عنوان شده است.<ref>[https://www.toseeirani.ir/بخش-چرتکه-3/75170-کالابرگ-با-چالش-های-جدی-در-تأمین-مالی-اجرا-روبه-رو-شد «کالابرگ با چالش‌های جدی در تأمین مالی و اجرا روبه‌رو شد»، وب‌سایت روزنامه توسعه ایران.]</ref>

== تفاوت کالابرگ الکترونیک با کوپن ==
بسیاری بر این نکته تأکید می‌کنند که کالابرگ الکترونیکی همان نظام کوپن‌دهی در گذشته است؛ در حالی که بین این دو سیستم حمایتی تفاوت وجود دارد. تفاوت ویژگی‌های کوپن‌ با کالابرگ عبارتند از:

۱. '''توزیع به‌دلیل''' '''کمبود کالاها''': در زمان اجرای کوپن به‌دلیل شرایط جنگی و تحریم‌ها، بسیاری از کالاهای اساسی در کشور نایاب بودند.

۲. '''توزیع عمومی''': کوپن‌ها بین همه افراد جامعه توزیع می‌شد تا اطمینان حاصل شود که همه به حداقل کالاهای مورد نیاز دسترسی دارند.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/2025233/چهار-نکته-مهم-درباره-اجرای-سیاست-کالابرگ-در-کشور-از-نگاه-سخنگوی «چرا کالابرگ همان کوپن نیست؟» وب‌سایت خبرآنلاین.]</ref>

۳. '''محدودیت توزیع''': با توجه به تجهیز زیرساخت‌ها، اعم از فروشگاه‌های بزرگ زنجیره‌ای تخصیص و اجرای کالابرگ الکترونیکی مشکلات و محدودیت‌های نظام کوپنی را ندارد.<ref>[https://www.isna.ir/news/99042921725/تفاوت-کوپن-با-کالابرگ-الکترونیکی-چیست «تفاوت کوپن با کالابرگ الکترونیکی چیست؟»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>

== مبلغ اعتبار کالابرگ الکترونیک ==
مبلغ اعتبار کالابرگ الکترونیک براساس جایگاه دهک خانوار است و از ابتدای اجرا تاکنون چندبار دستخوش تغییر شده است. در آغاز اجرا این اعتبار برای افراد حاضر در دهک اول تا سوم، به‌ازای هر نفر ۵۰۰ هزار تومان و برای دهک چهار تا هفت ۳۵۰ هزار تومان به‌ازای هر نفر در نظر گرفته شده بود. این اعتبار در آذر ۱۴۰۴ش با افزایش اعتبار برای دهک‌های اول تا سوم همراه شد و اعتبار آنان از ۵۰۰ هزارتومان به ۶۲۰ هزار تومان افزایش یافت؛ در حالی که اعتبار دهک‌های چهارم تا هفتم بدون تغییر ماند.<ref>[https://www.etemadonline.com/بخش-اقتصادی-22/752071-کالابرگ-الکترونیک-کالا «با ۶۲۰ هزار تومان کالابرگ الکترونیک چه چیزهایی می‌توان خرید؟»، وب‌سایت اعتماد آنلاین.]</ref> در دی‌ماه ۱۴۰۴ش، دولت چهاردهم با حذف ارز ترجیحی و با هدف یکسان‌سازی نرخ ارز، میزان کالابرگ الکترونیکی را به یک میلیون تومان برای هر نفر افزایش داد. تفاوت اصلی این طرح نسبت به گذشته، علاوه بر افزایش مبلغ، شمول آن برای همه دهک‌های درآمدی است.<ref>[https://dolat.ir/detail/475736 «ارز ترجیحی حذف نمی‌شود»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی دولت.]</ref>

== مزایا و معایب کالابرگ الکترونیک ==
بررسی نتایج اجرای دو مرحله اولیه اجرای کالابرگ الکترونیکی نشان‌دهندۀ افزایش میزان مشارکت و استقبال خانوارها در سه دهک پایین درآمدی و بهبود نسبی در مصرف کالری در دهک‌های پایین درآمدی است.<ref>[https://report.mrc.ir/ «گزارش نظارتی ارزیابی طرح کالابرگ الکترونیکی»، وب‌سایت ماهنامه گزارش‌های کارشناسی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.]</ref> افزایش عدالت اجتماعی و حمایت اصولی از اقشار آسیب‌پذیر در جامعه از دیگر مزایای توزیع کالاهای اساسی توسط کالابرگ الکترونیک محسوب می‌شود.<ref>[https://www.iranjib.ir/shownews/104842/-نظر-کارشناسان-در-خصوص-مزایا-و-معایب-کالابرگ/ «نظر کارشناسان در خصوص مزایا و معایت کالابرگ الکترونیکی»، وب‌سایت ایران‌جیب.]</ref>با وجود این، برخی کارشناسان استفاده از شیوه‌های قدیمی منسوخ برای دهک‌بندی، مبنا قراردادن درآمدهای خانوار به‌جای هزینه‌های تمام شده<ref>[https://jahanesanat.ir/آیا-واقعا-۸۵درصد-مردم-از-طرح-کالابرگ/ «آیا واقعاً ۸۵درصد مردم از طرح کالابرگ رضایت دارند؟»، وب‌سایت جهان صنعت.]</ref> و کمبود نظارت بر قیمت‌ها را از معایب این طرح دانسته‌اند.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/1011234/واکنش-مردم-به-طرح-جدید-کالابرگ-ویدئو «واکنش مردم به طرح جدید کالابرگ| ویدئو» وب‌سایت همشهری آنلاین.]</ref> علاوه بر این ناپایداری منابع مالی این طرح و برخی از مشکلات اجرایی مانند عدم وجود وحدت رویه و پایداری در نحوۀ اجرا، کمبود اطلاع‌رسانی و آموزش خانوارها و عدم همکاری برخی دستگاه‌های ذی‌ربط نیز می‌تواند موفقیت این طرح را تحت تأثیر قرار دهد.<ref>[https://report.mrc.ir/article_10652_73d13a256dac51fcd7d34a340e8f7757.pdf فولادی مقدم، «گزارش نظارتی ارزیابی طرح کالابرگ الکترونیکی»، 1403ش، ص20-22..]</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
{{آغاز منابع}}
* «ارز ترجیحی حذف نمی‌شود»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی دولت، تاریخ درج مطلب: ۱۴ دی ۱۴۰۴ش.
* «از کوپن‌های دهه ۶۰ تا کالابرگ الکترونیکی دولت رئیسی»، وب‌سایت اعتماد آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۵ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
* «با ۶۲۰ هزار تومان کالابرگ الکترونیک چه چیزهایی می‌توان خرید؟»، وب‌سایت اعتماد آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۳ آذر ۱۴۰۴ش.
* «تأکید بر صدور کالابرگ الکترونیکی در برنامه هفتم توسعه»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۸ خرداد ۱۴۰۲ش.
* «تجربه موفق دنیا در توزیع کالابرگ»، وب‌سایت روزنامه فرهیختگان، تاریخ درج مطلب: ۸ بهمن ۱۴۰۴ش.
* «تفاوت کوپن با کالابرگ الکترونیکی چیست؟» خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۹ تیر ۱۳۹۹ش.
* «چرا کالابرگ همان کوپن نیست؟» وب‌سایت خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۷ بهمن ۱۴۰۳ش.
* «طرح کالابرگ الکترونیکی باید در آبان ماه اجرا شود»، خبرگزاری خانه ملت، تاریخ درج مطلب: ۱۲ آبان ۱۴۰۴ش.
* فولادی مقدم، شهاب‌الدین، «گزارش نظارتی ارزیابی طرح کالابرگ الکترونیکی»، شماره 20418، بهمن 1403ش.
* «کالابرگ الکترونیک چیست؟»، وب‌سایت شبکه شرق، تاریخ درج مطلب: ۷ اسفند ۱۴۰۳ش.
* «کالابرگ الکترونیک؛ همه‌چیز دربارهٔ یارانه نیم‌میلیونی»، وب‌سایت فرارو، تاریخ بازدید: ۸ بهمن ۱۴۰۴ش.
* «کالابرگ الکترونیکی چیست؟ هر آنچه باید بدانید»، وب‌سایت ویرگول، تاریخ بازدید: ۸ بهمن ۱۴۰۴ش.
* «کالابرگ الکترونیکی چیست؟»، وب‌سایت کارگزاری حافظ، تاریخ بازدید: ۸ بهمن ۱۴۰۴ش.
* «کالابرگ با چالش‌های جدی در تأمین مالی و اجرا روبه‌رو شد»، وب‌سایت روزنامه توسعه ایران، تاریخ درج مطلب: ۸ بهمن ۱۴۰۴ش.
* «نقد و بررسی طرح اعطای کالابرگ الکترونیک»، وب‌سایت پژوهشکده تحقیقات راهبردی، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مهر ۱۳۹۹ش.
* «واکنش مردم به طرح جدید کالابرگ| ویدئو» وب‌سایت همشهری آنلاین، تاریخ درج مطلب: 29 دی 1404ش.
* 
{{پایان منابع}}