نمایش مبدأ برای تأدیب

{{جعبه اطلاعات مفهوم
| تصویر             =
| زیرنویس تصویر     =
| image_alt         =
| فایل پادکست       =
| حجم فایلپادکست    =
| تاریخ پادکست      =
| زیرنویس عنوان     =
| عنوان اصلی        = تأدیب
| عنوان انگلیسی     =
| عنوان عربی        =
| عنوان علمی        =
| شاخه علمی         = [[فقه]]، [[تعلیم و تربیت]]
| نوع مفهوم         = فرایند قاعده‌مندکردن رفتار
| معنای اصطلاحی      = فرایند پیراستن رفتار و خودسازی درونی
| حوزه کاربرد       = [[تربیت]]، [[اخلاق]]
| گستره جغرافیایی   =
| منشأ تاریخی       =
| نخستین کاربرد     =
| ریشه واژه         = ادب
| مرتبط با          = [[ادب]]، [[تعزیر]]، [[تنبیه]]، [[تربیت]]
| اهمیت             =
| مبدع              =
| مروج              =
| مقدس برای         =
| مورد احترام       =
| آثار مرتبط        =
}}

{{درشت|'''تأدیب؛'''}} فرایند قاعده‌مندکردن رفتار انسان بر اساس آموزه‌های دینی.

تأدیب، به‌معنای ادب‌آموختن و در اصطلاح، فرایند پیراستن رفتار و خودسازی درونی است که در متون دینی با [[تربیت]] و [[تزکیه نفس]] پیوند دارد و هدف آن ایجاد خصلت‌های نیکو و دگرگونی مثبت در وجود انسان است. این مفهوم با واژه‌های مرتبطی چون [[ادب]]، ادب‌آموزی، [[تعزیر]]، [[تنبیه]] و [[تربیت]] نسبت‌هایی دارد؛ به‌گونه‌ای که تأدیب وسیله‌ای برای رسیدن به ادب و زیرمجموعه‌ای از تربیت عام محسوب می‌شود و در عین حال با تعزیر (مجازات) و تنبیه (واکنش منفی) تفاوت ماهوی دارد.

== مفهوم‌شناسی ==
تأدیب در لغت از ماده «ادب» مشتق شده و به‌معنای ادب‌آموختن و ادب‌دادن است.<ref>[https://sid.ir/paper/509671/fa امامی‌راد و محامی، «بررسی مفهوم ادب و تأدیب و نسبت آنها با تربیت و واژه‌های مرتبط دیگر»، 1393ش، ص۴۱-۴۲.]</ref> ادب در لغت به‌معنای دعوت به صرف غذا است و در معنای اصطلاحی، در فرهنگ اسلامی به مجموعه‌ای از آداب، رسوم و رفتارهای پسندیده اطلاق می‌شود که زمینه‌ساز تربیت اخلاقی و قاعده‌مند کردن رفتار فرد در حوزه‌های شناختی، عاطفی و رفتاری و نتیجه نهایی فرایند تربیت است.<ref>[https://sid.ir/paper/509671/fa امامی‌راد و محامی، «بررسی مفهوم ادب و تأدیب و نسبت آنها با تربیت و واژه‌های مرتبط دیگر»، 1393ش، ص۴۱-۴۵.]</ref> تأدیب در معنای اصطلاحی و در متون دینی، تأدیب به‌عنوان فرایند پیراستن رفتار و خودسازی درونی تعریف می‌شود و پیوندی نزدیک با مفاهیم تربیت و تزکیه نفس دارد. برخی پژوهشگران آن را فرآیندی برای ایجاد خصلت‌های نیکو و دگرگونی مثبت در وجود انسان دانسته‌اند.<ref>[https://sid.ir/paper/509671/fa امامی‌راد و محامی، «بررسی مفهوم ادب و تأدیب و نسبت آنها با تربیت و واژه‌های مرتبط دیگر»، 1393ش، ص۴۱-۴۲.]</ref><ref>باقری، درآمدی بر فلسفه تعلیم و تربیت جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۱۰۶–۱۰۹.</ref> در دانش [[فقه]] نیز این واژه کاربرد دوگانه‌ای یافته است؛ گاه به‌معنای پرورش کودک همراه با اعمال تنبیه که بر عهده والدین و معلمان است و گاه در معنایی هم‌سان با تعزیر و به مفهوم مجازات به کار می‌رود.<ref>طباطبایی، العروه الوثقی، 1409ق، ص310.</ref><ref>طباطبایی، ریاض المسائل فی تحقیق االحکام بالدالئل، 1423ق، ج10؛ [https://feqh.semnan.ac.ir/article_3868.html صانعی، «بررسی فقهی قلمرو اجرای تعزیر و تأدیب کودک»، 1397ش، ص38.]</ref>

== نسبت با مفاهیم مرتبط ==
تأدیب در آثار پژوهشگران با چند اصطلاح دیگر ارتباط و نسبت‌هایی دارد:
* '''نسبت با ادب:''' تأدیب وسیلهٔ رسیدن به ادب و ادب نتیجه تأدیب است؛ تأدیب از طریق آموزش آداب و اصلاح رفتار، زمینه ایجاد و نهادینه‌سازی ادب را در فرد فراهم می‌آورد.<ref>[https://sid.ir/paper/509671/fa امامی‌راد و محامی، «بررسی مفهوم ادب و تأدیب و نسبت آنها با تربیت و واژه‌های مرتبط دیگر»، 1393ش، ص۴۱-۴۵.]</ref>
* '''نسبت با ادب‌آموزی:''' تأدیب و ادب‌آموزی دو مفهوم مرتبط‌اند که در آنها تأدیب به‌عنوان فرایند فعال ادب‌آموختن، وسیله‌ای برای ایجاد و نهادینه‌سازی ادب در فرد است؛ یعنی از طریق تأدیب، ادب به فرد آموخته می‌شود و ادب‌آموزی به‌عنوان پیامد آن محقق می‌شود.
* '''نسبت با تعزیر:''' [[تعزیر]] و تأدیب دو مفهوم مرتبط اما متمایزند. تعزیر مجازاتی است که نوع و میزان آن در شرع تعیین نشده و به صلاحدید حاکم واگذار شده و هدف آن مجازات و بازداشتن خطاکار است. رابطه این دو از نوع عموم و خصوص است؛<ref>{{پک|صانعی|۱۳۹۸|ک=مطالعات فقه و حقوق اسلامی|ف=بررسی فقهی قلمرو اجرای تعزیر و تأدیب کودک|ص=۹۷–۹۸}}</ref><ref>دهخدا، فرهنگ فارسی دهخدا، ذیل واژهٔ تأدیب، وب‌سایت واژه‌یاب.</ref> یعنی هر تعزیری ممکن است جنبه تأدیبی داشته باشد، اما هر تأدیبی لزوماً تعزیر نیست، چرا که تأدیب می‌تواند صرفاً از طریق پند و موعظه و بدون مجازات رسمی محقق شود.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/87292/روانشناسی_و_علوم_تربیتی حسینی، «بررسی تحلیلی تنبیه از منظر روایی، فقهی و روان‌شناسی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
* '''نسبت با تنبیه:''' [[تنبیه کودک|تنبیه]] رویکردی واکنشی است که در آن، پس از بروز رفتار نامطلوب، پیامدهای ناخوشایندی (مانند محرومیت یا درد) اعمال می‌شود تا احتمال تکرار آن رفتار کاهش یابد. این روش به‌طور معمول با ترس و فشار همراه است؛<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/87292/روانشناسی_و_علوم_تربیتی حسینی، «بررسی تحلیلی تنبیه از منظر روایی، فقهی و روان‌شناسی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> در حالی که تأدیب از روش‌های ملایم‌تری مانند گفتگو، تذکر و تعیین مرزهای روشن برای اصلاح رفتار بهره می‌گیرد. با این حال، در برخی منابع، تأدیب به‌معنای تنبیه نیز به کار رفته است. در حالی که تأدیب از روش‌های ملایم‌تر مانند گفتگو و تعیین مرزهای روشن برای اصلاح رفتار بهره می‌گیرد.<ref>{{پک|صانعی|۱۳۹۸|ک=مطالعات فقه و حقوق اسلامی|ف=بررسی فقهی قلمرو اجرای تعزیر و تأدیب کودک|ص=۹۷–۹۸}}</ref> اما در برخی از منابع تأدیب به‌معنای تنبیه نیز به کار رفته است.<ref>مکارم شیرازی، ناصر، تعزیر و گستره آن، ۱۳۸۳ش، ص۱۴۱–۱۶۰.</ref>
* '''نسبت با تربیت:''' [[تربیت]] مفهومی عام و گسترده است که شامل آموزش علوم، تربیت اجتماعی، تهذیب اخلاق و فراگیری رسوم و رفتارهای پسندیده می‌شود. تأدیب به‌عنوان یکی از راهکارهای تربیت اخلاقی در نظر گرفته می‌شود که جنبه ایجابی دارد و ناظر به قاعده‌مندکردن رفتارها و حالات درونی، طبق قواعدی معین است.<ref>[https://sid.ir/paper/509671/fa امامی‌راد و محامی، «بررسی مفهوم ادب و تأدیب و نسبت آنها با تربیت و واژه‌های مرتبط دیگر»، 1393ش، ص۴۱-۴۲.]</ref><ref name=":0">{{پک|صانعی|۱۳۹۸|ک=مطالعات فقه و حقوق اسلامی|ف=بررسی فقهی قلمرو اجرای تعزیر و تأدیب کودک|ص=۹۷–۹۸}}</ref><ref>باقری، درآمدی بر فلسفه تعلیم و تربیت جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۱۰۶–۱۰۹.</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
* امامی‌راد، احمد و محامی، مصطفی، «بررسی مفهوم ادب و تأدیب و نسبت آنها با تربیت و واژه‌های مرتبط دیگر»، مجلهٔ مطالعات فقه تربیتی، دورهٔ ۱، شمارهٔ ۲، ۱۳۹۳ش.
* باقری، خسرو، درآمدی بر فلسفه تعلیم و تربیت جمهوری اسلامی ایران، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۸۹ش.
* حسینی، سید جواد، «بررسی تحلیلی تنبیه از منظر روایی، فقهی و روان‌شناسی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۷ فروردین ۱۳۸۹ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، فرهنگ فارسی دهخدا، ذیل واژهٔ تأدیب، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۹ شهریور ۱۴۰۵ش.
* صانعی، ابوذر، «بررسی فقهی قلمرو اجرای تعزیر و تأدیب کودک»، مجلهٔ مطالعات فقه و حقوق اسلامی، سال ۱۱، شمارهٔ دورهٔ ۲، بهار و تابستان ۱۳۹۷ش.
* طباطبایی، سید علی، ریاض المسائل فی تحقیق الاحکام بالدلائل، قم، مکتب العالم الاسلامی، ۱۴۲۳ق.
* طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم، العروه‌الوثقی، بیروت، مؤسسه االعلمی، ۱۴۰۹ق.
* مکارم شیرازی، ناصر، تعزیر و گستره آن، قم، انتشارات امام علی بن ابی طالب، ۱۳۸۳ش.

<!--

== تغییر مسیرهای پیشنهادی ==
تادیب{{سخ}}
تأدیب{{سخ}}
-->

[[رده:اخلاق اسلامی]]
[[رده:اصطلاحات فقهی]]
[[رده:اصلاح رباتیک]]
[[رده:تعلیم و تربیت اسلامی]]