نمایش مبدأ برای جنسیت از دیدگاه محمدتقی مصباح یزدی

[[پرونده:جنسیت از دیدگاه محمدتقی مصباح یزدی.jpg|جایگزین=دیدار اعضای ستاد برگزاری همایش کتاب سال بانوان با آیت‌الله مصباح یزدی |بندانگشتی|دیدار اعضای ستاد برگزاری همایش کتاب سال بانوان با آیت‌الله مصباح یزدی ]]
{{درشت|'''جنسیت از دیدگاه محمدتقی مصباح یزدی؛'''}} شباهت‌ها و تفاوت‌های زن و مرد از منظر محمد تقی مصباح یزدی.

دیدگاه [[محمدتقی مصباح یزدی]] دربارهٔ [[جنسیت]] بر پایه مشترکات اساسی انسانی و تفاوت‌های تکوینی استوار است. از نظر وی، [[زن]] و [[مرد]] در اصل [[انسانیت]]، [[فطرت الهی]] و مسیر کلی تکامل به‌معنای [[عبودیت]] و رسیدن به [[قرب الهی]]، مشترک هستند و در بسیاری از حقوق و تکالیف نیز وضعیتی یکسان دارند. با این حال، تفاوت‌های طبیعی و جبری در ابعاد جسمی، روانی و زیستی که مبتنی بر [[حکمت الهی]] و لازمه [[بقای نسل]] و [[نظام احسن]] است، منجر به تفاوت در برخی حقوق و تکالیف اجتماعی و خانوادگی می‌شود. این تفاوت‌ها مانند نقش [[مادری]] و [[قیمومیت مرد]] در [[خانواده]]، تجلی عدالت است که در آن، حقوق و مسئولیت‌ها متناسب با ویژگی‌های ذاتی و نقش‌های طبیعی هر [[جنس]] تعیین می‌شود. [[نظام اسلامی]] با به رسمیت شناختن [[استقلال مالی زن|استقلال مالی]] و اجتماعی زن و تأکید بر نقش ممتاز [[مادر]] در خانواده، در پی تحقق توازنی عادلانه و مبتنی بر حکمت آفرینش است.

==شباهت‌های زن و مرد==
[[پرونده:جنسیت از دیدگاه محمدتقی مصباح یزدی۳.jpg|جایگزین=فریال مستوفی؛ بانوی معدن‌دار ایرانی|بندانگشتی|فریال مستوفی؛ بانوی معدن‌دار ایرانی و چهره برتر کارآفرینی سال ۱۳۹۴ش]]
افراد انسان از جهت [[جنسیت]] به مرد و زن تقسیم می‌شوند،<ref>مصباح یزدی، پاسخ استاد به جوانان پرسشگر، بی‌تا، ص263.</ref> اما در اصل ویژگی‌های انسانی مشترک‌اند. قرآن کریم در آیهٔ نخست سورهٔ نساء «وَ خَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا» به‌روشنی نشان می‌دهد که حضرت آدم و همسرش [[حوا از دیدگاه مفسران|حوا]]، از یک ماده اولیه خلق شده‌اند. همچنین آدم و حوا در فریفته‌شدن و هبوط از [[بهشت]]، سرنوشتی مشترک داشتند.<ref>. مصباح یزدی، پاسخ استاد به جوانان پرسشگر، بی‌تا، ص263.</ref>

مصباح یزدی بر این باور است که بسیاری از تکالیف زن و مرد مشترک است و هر دو از راه عبودیت و انجام وظایف خود به‌طور یکسان به کمال می‌رسند. او می‌گوید تا جایی که تفاوت‌های جسمی، روانی و حکمت الهی اقتضای ویژه‌ای نداشته باشد، زنان در عرصه‌های اجتماعی و سیاسی از استقلال برخوردارند.

به‌ویژه در بعد اقتصادی، زنان در اسلام از [[استقلال مالی]] برخوردارند؛ می‌توانند مالک شوند، قرارداد ببندند و اموال خود را آزادانه اداره کنند. مصباح این استقلال را نشانه احترام به شخصیت زن و تأکید بر مسئولیت فردی او می‌داند. افزون بر این، در خانواده نیز [[مادر]] از حقوقی برتر از [[پدر]] برخوردار است و نقش او در [[تربیت]] و دوام خانواده جایگاهی ممتاز دارد.<ref>مصباح یزدی، پرسش‌ها و پاسخ‌ها، ج5، 1391ش، ص274.</ref>

==تفاوت‌های زن و مرد==
از منظر محمدتقی مصباح یزدی، تفاوت میان انسان‌ها به‌طور کلی و زن و مرد به‌طور خاص را می‌توان به تفاوت‌های طبیعی، اجتماعی و فرهنگی تقسیم کرد. تفاوت‌های طبیعی که جبری هستند، از نظر [[اسلام]] هم وجود دارند و هم ضرورت؛ اما تفاوت‌های اجتماعی نیمه‌اختیاری نیمه‌جبری هستند و تفاوت‌های فرهنگی اختیاری بوده و حدوث و بقا، و شدت و ضعف آنها ناشی از اختیار آدمی است.<ref>مصباح یزدی، جامعه و تاریخ از نگاه قرآن، 1391ش، ص286.</ref>

===تفاوت‌های طبیعی===
منظور از تفاوت‌های طبیعی در آثار مصباح یزدی، [[تفاوت‌های جسمی زن و مرد|تفاوت‌های جسمی]]، زیستی و روانی است که فرد توانایی تغییر آن را ندارد. از دیدگاه اسلامی این تفاوت‌ها مبتنی بر حکمت و لازمهٔ نظام احسن است.<ref>مصباح یزدی، جامعه و تاریخ از نگاه قرآن، 1391ش، ص288.</ref> زن یا مرد بودن انتخابی نیست و به اراده الهی بستگی دارد.<ref>مصباح یزدی، جامعه و تاریخ از نگاه قرآن، 1391ش، ص288.</ref> تفاوت‌های جنسی که از حیث زیست‌شناسی، فیزیولوژی و بیولوژی در مسائل روانی و عاطفی زن و مرد وجود دارد، در این دسته قرار می‌گیرند.<ref>مصباح یزدی، پرسش‌ها و پاسخ‌ها، ج5، 1391ش، ص288–289.</ref> آیت‌الله مصباح یزدی یکی از حکمت‌های تفاوت‌های طبیعی را زمینه‌سازی برای بقای نسل بشر می‌داند.<ref>مصباح یزدی، پرسش‌ها و پاسخ‌ها، ج5، 1391ش، ص288–289.</ref> تفاوت‌های جسمانی زن و مرد، تفاوت در [[بدن]]، دستگاه تناسلی، شکل پستان‌ها، دوران قاعدگی در زنان، تولید مثل و نیازهای جنسی را دربرمی‌گیرد.<ref>مصباح یزدی، نگاهی گذرا به حقوق بشر، 1388ش، ص213.</ref>

در دیدگاه مصباح یزدی، زن و مرد، تفاوت‌های روحی و نفسانی نیز دارند. برخورداری زن از عواطف، انفعالات و [[احساس|احساسات]] بیشتر، مهم‌ترین آنها است. این تفاوت، زن را در تصدی کارهایی که به احساسات و ملایمت بیشتر نیاز دارند، توانمندتر از مرد می‌سازد. در اندازهٔ مغز، [[جنسیت و عقل|عقل]]، قدرت فهم و ادراک، توانایی فراگیری و مسائلی از این قبیل میان زنان و مردان تفاوت‌هایی هست، اما این ادعاها اثبات علمی نشده‌اند. روایات رسیده در این زمینه نیز چندان روشن و قطعی نیستند و در مورد هریک توجیه‌هایی آورده‌اند. میل به محبوبیت، جلب‌توجه بیشتر، خودآرایی و [[خودنمایی]] و داشتن حامی، از جمله ویژگی‌های زن است.

===تفاوت‌های اجتماعی===
منظور از تفاوت‌های اجتماعی یا [[جنسیت]]، تفاوت در وضع، وظیفه و پایگاه اجتماعی است. این دسته از تفاوت‌ها ممکن است ناشی از علل طبیعی یا اختیاری باشد. بسیاری از تفاوت‌های اجتماعی به اراده افراد بستگی دارد و تحت تأثیر نظام ارزشی و فرهنگ قرار دارد از این‌رو می‌تواند، توسط جامعه یا دولت تقویت یا تضعیف شود. در دیدگاه آیت‌الله مصباح، از میان برداشتن همه تفاوت‌های اجتماعی نه ممکن است و نه مطلوب. به همین دلیل اسلام بنا ندارد همه افراد را در وضعیت یکسانی قرار دهد اما این را هم نمی‌پذیرد که اختلاف میان آنها ناعادلانه باشد یا به اختلاف فاحش کشیده شود.<ref>مصباح یزدی، جامعه و تاریخ از نگاه قرآن، 1391ش، ص286.</ref>

افرادی که با فعالیت‌های اختیاری شرایط ویژه‌ای را کسب می‌کنند سزاوار برخورداری از امتیازهای متناسب با آن هم هستند و کسی که آن شرایط را کسب نکرده است و شایستگی لازم را ندارد، حقی هم در این زمینه نخواهد داشت.<ref>مصباح یزدی، نظریه سیاسی در اسلام، ج1، 1391ش، ص314–316.</ref>
[[پرونده:جنسیت از دیدگاه محمدتقی مصباح یزدی۱.jpg|جایگزین=آیه ۳۲ سوره نساء|بندانگشتی|آیه ۳۲ سوره نساء]]
مصباح یزدی بر این باور است که آیات قرآن نیز وجود تفاوت‌های میان زن و مرد و بهره‌مندی‌های گوناگون هر یک را امری پذیرفته و طبیعی می‌داند و توصیه می‌کند که هیچ‌کدام آرزوی بهره‌های دیگری را نداشته باشند. از نظر او، این تفاوت‌ها بر پایه حکمت الهی و مصالح واقعی انسان‌ها استوار است و هر جنس متناسب با نقش و توان خود از نعمت‌ها و مسئولیت‌هایی بهره‌مند شده است.<ref>سورهٔ نساء، آیة 32.</ref>

به اعتقاد وی، جمله نخست آیه ۳۲ سوره نساء اطلاق دارد و همه برتری‌ها و امتیازات را دربرمی‌گیرد؛ چه تکوینی و چه تشریعی، چه در ابعاد جسمی و طبیعی و چه در ویژگی‌های نفسانی و روحی. در ادامه آیه، به‌طور خاص زنان و مردان مورد خطاب قرار گرفته‌اند تا از آرزوی جایگاه دیگری پرهیز کنند و به آنچه خداوند در حکمت خویش برایشان مقدر ساخته، راضی باشند. این نگرش نشان می‌دهد که تفاوت‌های میان دو جنس نه از سر تبعیض، بلکه جلوه‌ای از نظام حکیمانه آفرینش است و پذیرش آن زمینه‌ساز آرامش، تکامل و تعادل در زندگی فردی و اجتماعی انسان‌ها خواهد بود.<ref>سورهٔ نساء، آیة 32.</ref>

====دلیل تفاوت‌های اجتماعی====
آیت‌الله مصباح دو دلیل برای تفاوت‌های اجتماعی ذکر می‌کند:
#تفاوت میان افراد به طوری کلی و میان زن و مرد به‌طور خاص، [[تقسیم کار خانگی|تقسیم کار]] را به‌عنوان یک ضرورت اجتماعی ممکن می‌سازد. آیهٔ ۳۲ از سورهٔ زخرف، تفاوت‌های افراد را زمینه‌ساز به‌کارگیری گروهی توسط گروهی دیگر، به صورت یک‌سویه و دوسویه، می‌شمارد.
#آزمایش، که یکی از بزرگ‌ترین، مهم‌ترین، کلی‌ترین و استثناناپذیرترین سنت‌های الهی دربارهٔ انسان‌هاست، از طریق همین تفاوت‌ها قابل انجام است.<ref>سورة انعام، آیة 166.</ref>

===تفاوت‌های فرهنگی===
مصباح یزدی تفاوت‌هایی را که به حوزه علم و معرفت، آرا و نظریات، خلق‌وخوها و گرایش‌های روانی زن و مرد مربوط می‌شود، تفاوت‌های فرهنگی می‌نامد. این نوع تفاوت‌ها بیشتر ناظر به جنبه‌های معنوی و درونی انسان‌اند، نه به ساختار جسمی یا موقعیت اجتماعی او. به اعتقاد او، تفاوت‌های طبیعی و اجتماعی می‌توانند در پدید آمدن تفاوت‌های فرهنگی نقش زمینه‌ای داشته باشند، اما علت اصلی آن نیستند؛ بدن و جامعه زمینه را فراهم می‌کنند، اما ریشه این تفاوت‌ها در نفس و ساحت فرهنگی انسان قرار دارد.<ref>مصباح یزدی، جامعه و تاریخ از نگاه قرآن، 1391ش، ص304.</ref>

===تفاوت در حقوق و تکالیف===
[[پرونده:جنسیت از دیدگاه محمدتقی مصباح یزدی۲.jpg|جایگزین=کتاب زن یا نیمی از پیکر اجتماع از آیت الله مصباح یزدی|بندانگشتی|کتاب زن یا نیمی از پیکر اجتماع از آیت الله مصباح یزدی]]
از دیدگاه مصباح یزدی، هرگاه تفاوت‌های میان زن و مرد جنبه طبیعی و تکوینی داشته باشند، یعنی برخاسته از آفرینش و ساختار وجودی انسان باشند و در عین حال دائمی، فراگیر و در عرصه‌های اجتماعی مؤثر واقع شوند، به صورت منطقی و عادلانه موجب تفاوت در حقوق و تکالیف خواهند شد. بر این مبنا، اختلاف حقوق زن و مرد در چنین مواردی نه تنها تبعیض‌آمیز نیست، بلکه جلوه‌ای از عدالت الهی و هماهنگی میان نظام خلقت و شریعت است.

مصباح یزدی معتقد است که عدالت به معنای برابری مطلق نیست، بلکه به معنای رعایت تناسب‌ها و شایستگی‌های واقعی هر انسان است. از این رو، تفاوت در حقوق و مسئولیت‌ها، زمانی که ریشه در تفاوت‌های آفرینشی دارد، لازمه تحقق عدالت به‌شمار می‌آید. در نتیجه، نظام الهی با در نظر گرفتن ویژگی‌های ذاتی زن و مرد، برای هر یک جایگاهی خاص و متناسب مقرر کرده است تا توازن فردی و اجتماعی حفظ شود.

از نظر او، عدالت به معنای یکسان‌سازی نیست، بلکه به معنای رعایت استحقاق‌ها و قابلیت‌های واقعی هر انسان است؛ بنابراین، همان‌گونه که زن و مرد در بسیاری از عرصه‌ها دارای حقوق و وظایف مشترک‌اند، در مواردی نیز به تناسب ویژگی‌های جسمی، روانی و نقش‌های طبیعی خود، از حقوق و تکالیف ویژه‌ای برخوردار می‌شوند.<ref>مصباح یزدی، جامعه و تاریخ از نگاه قرآن، 1391ش، ص304.</ref>

برای نمونه، زن به سبب ساختار خاص بدنی و عاطفی خود وظایفی مانند بارداری، شیردهی و حضانت فرزند را بر عهده دارد و در مقابل، از حقوقی چون [[نفقه]]، [[مهریه]] و اجرت [[شیردهی]] بهره‌مند می‌شود. به باور مصباح، این تقسیم وظایف و حقوق نه تنها بر پایه تفاوت طبیعی زن و مرد، بلکه بر اساس مصلحت فردی، خانوادگی و اجتماعی است و تحقق عدالت حقیقی در گرو همین هماهنگی میان آفرینش، مسئولیت و حق است.

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
*قرآن کریم
*مصباح‌یزدی محمدتقی، نگاهی گذرا به حقوق بشر از دیدگاه اسلام، تدوین و نگارش: عبدالحکیم سلیمی، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۸۸ش.
*مصباح‌یزدی محمدتقی، جامعه و تاریخ از نگاه قرآن، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۱ش.
*مصباح‌یزدی محمدتقی، نظریه سیاسی در اسلام، تحقیق و نگارش: کریم سبحانی، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۱ش.
*مصباح‌یزدی محمدتقی، حکیمانه‌ترین حکومت: کاوشی در نظریه ولایت فقیه، تحقیق و نگارش: قاسم شبان‌نیا، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۴ش.
*مصباح‌یزدی محمدتقی، پرسش‌ها و پاسخ‌ها، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۱ش.
*مصباح‌یزدی محمدتقی، پاسخ استاد به جوانان پرسشگر، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، بی‌تا.