نمایش مبدأ برای جنسیت در دیدگاه علامه طباطبایی

'''{{درشت|جنسیت از دیدگاه علامه طباطبایی}}'''؛ شباهت‌ها و تفاوت‌های زنان و مردان از منظر علامه طباطبایی.

دیدگاه [[علامه طباطبایی]] درباره [[جنسیت]] بر این اصل استوار است که [[تفاوت‌های جنسیتی]] ریشه در تکوین و آفرینش دارد، نه برساخته [[اجتماع]] یا [[فرهنگ]]. از نگاه علامه طباطبایی، [[زن]] و [[مرد]] در [[حیثیت انسانی]]، [[فطرت الهی]]، [[کرامت]] و [[استعداد اخلاقی]] مشترک‌اند و در [[اراده]]، عمل و بهره‌مندی از [[حقوق اجتماعی]] نیز مساوی هستند. با این حال، تفاوت‌های طبیعی در [[جسم]]، [[روان]]، [[احساسات]] و به ویژه [[قدرت باروری زن]]، موجب تمایز در برخی احکام، حقوق و [[نقش‌های اجتماعی]] می‌شود. این تفاوت‌ها مانند [[قیمومیت مرد]] در [[خانواده]] یا تفاوت در سهم [[ارث]] که مبتنی بر [[عدالت]] متناسب و در جهت [[تعادل تکلیف و حق]] تنظیم شده، نه برتری یک [[جنس]] بر دیگری، بلکه ناشی از [[حکمت الهی]] برای حفظ توازن در [[نظام خانوادگی]] و [[نظام اجتماعی|اجتماعی]] است. بنابراین، در اندیشه علامه طباطبایی، جنسیت عامل تفاوت در موقعیت‌ها است، نه تفاوت در ارزش‌گذاری انسانی.

==تعریف جنسیت از دیدگاه علامه طباطبایی==
[[جنسیت]] در معنای لغوی آن، حالت و کیفیت [[جنس]] است.<ref>معین، فرهنگ فارسی، 1391ش، ج1، ص174.</ref> تا قبل از سال ۱۹۶۰م، دو واژۀ جنس<ref>sex.</ref> و جنسیت،<ref>gender.</ref> برای اشاره به معنای [[زن]] و [[مرد]] به‌کار برده شده است، ولی از دهه۱۹۶۰م، به‌تدریج، معنای جدیدی وارد ادبیات جامعه‌شناختی شد که واژه جنس را با توجه به تفاوت‌های بیولوژیکی برای اشاره به جنس زن یا مرد و واژه جنسیت را برای اشاره به ویژگی‌های متفاوت رفتاری که در بستر جامعه شکل گرفته به کار برده‌اند.<ref>فریدمن، فمنیسم، 1390ش، ص27.</ref> علامه طباطبایی واژه جنس را برای تفکیک دو صنف زن و مرد از [[انسان]]<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1417ق، ج2، ص400.</ref> به کار برده است و حتی در تبیین تفاوت‌های اجتماعی نیز از واژه متفاوتی استفاده نکرده است.

==محورهای اصلی بحث جنسیت==
علامه طباطبائی با توجه به وضعیت تاریخی زنان در جوامع، جنسیت را در سه محور شباهت‌ها و تفاوت‌های هویتی زن و مرد، نقش‌های اجتماعی زن و احکام و حقوق مربوط به زنان، بررسی کرده است.<ref>طباطبایی، زن در قرآن، 1384ش، ص52.</ref>

==شباهت‌های هویتی زنان و مردان==
از نظر علامه، جنسیت در اصل انسانیت تأثیرگذار نبوده و باعث شدت و ضعف انسانیت نمی‌شود. از این منظر، زن و مرد در خاستگاه مادی، [[فطرت]] الهی، منابع شناخت، [[کرامت انسانی]]، [[وجدان اخلاقی]] و وابستگی زن و مرد به یکدیگر، اشتراک دارند.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1417ق، ج2، ص271.</ref>

==تفاوت‌های جسمی و روانی زنان و مردان==
تفاوت‌های زنان و مردان در دو حیطه جسمی و روانی از نظر علامه، ریشه در تکوین متفاوت زن و مرد دارد.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1417ق، ج2، ص271.</ref> زنان از نظر اعضای بدن مانند مغز، قلب، رگ‌ها و قد و وزن ضعیف‌تر از مردان هستند و این امر در بروز مجموعه دیگری از تفاوت‌های جسمی بین زن و مرد و نیز تفاوت‌های روانی به‌ویژه غلبه [[احساس|احساسات]] در جنس زن و غلبه [[جنسیت و عقل|تعقل]] در جنس مرد، نقش دارد. از نظر علامه این تفاوت‌های تکوینی عاملی برای تمایزات فقهی و حقوقی و اجتماعی نیز می‌شود.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1417ق، ج2، ص275.</ref>

===قدرت باروری زن===
ویژگی‌های [[آفرینش زن]]، او را متمایز از مرد کرده است؛ تفاوت جایگاه اجتماعی زنان و مردان نیز ریشه در همین اختلاف‌های تکوینی دارد. زن به‌منزله «[[آیه حرث|حرث]]» معرفی شده که جایگاهی برای رشد و امتداد نسل بشری است.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1417ق، ج2، ص272.</ref>

===تفاوت در احساسات و ادراکات===
عامل دیگری که از نظر علامه باعث تفاوت در احکام اجتماعی زن و مرد شده، تفاوت در احساسات و ادراک است که ریشه در تکوین متفاوت زن و مرد دارد و برساخته اجتماع و فرهنگ و [[تربیت]] نیست.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1417ق، ج2، ص272.</ref>

==تفاوت‌های جنسیتی از دیدگاه علامه طباطبایی==
از نظر [[علامه طباطبایی]] تفاوت‌های جنسیتی ریشه در تکوین و خلقت زنان و مردان دارد و برساخته فرهنگ و اجتماع و تربیت [[جامعه مردسالار]] نیست<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1417ق، ج2، ص272.</ref> و این تفاوت‌ها زمینه اختلاف‌هایی در جایگاه اجتماعی و احکام را فراهم می‌کنند؛ اما اختلافات جنسیتی بار ارزشی نداشته و به هیچ عنوان، عامل برتری زنان بر مردان یا مردان بر زنان نمی‌شود.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1417ق، ج2، ص277.</ref>

===اراده، عمل و بهره‌مندی===
علامه، شباهت و تفاوت زن و مرد در [[منزلت اجتماعی]] را مبتنی بر شباهت‌ها و تفاوت‌های تکوینی آن‌ها می‌داند. به باور وی، [[اسلام]] بین زن و مرد از نظر تدبیر شئون اجتماع و استقلال در [[مهارت تصمیم‌گیری|تصمیم‌گیری]] و عمل، تساوی برقرار کرده است و زن و مرد در تأمین نیازهای انسانی مثل خوردن، آشامیدن و دیگر لوازم بقاء، نیازمند استقلال و اراده آزاد هستند. از منظر [[قرآن]]، همان‌طور که مرد می‌تواند برای تعیین سرنوشت خویش تصمیم بگیرد، مستقلاً عمل کند<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_195_سوره_آل_عمران سوره آل‌عمران، آیه 195.]</ref> و نتیجه عمل خود را مالک شود، زن نیز بدون تفاوت، چنین حقی را دارد.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_286_سوره_بقره سوره بقره، آیه 286.]</ref>

===قیمومیت مرد===
از نظر علامه چون تفاوت در عقلانیت و احساسات در زنان ذاتی و فطری است و به شرایط اجتماعی و زمانی و مکانی وابسته نیست، در همه اجتماعات، مردان بر زنان [[قوامیت مرد بر زن|قیمومیت]] دارند. از منظر قرآن، زنان بر شوهران حقی مشروع دارند و شوهران نیز بر زنان حقی مشروع، لکن مردان را بر زنان افزونی است<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_228_سوره_بقره . سوره بقره، آیه 228.]</ref> و علامه آن را به‌معنی تناسب و نه تساوی و برابری دانسته است. [[عدالت]] به‌معنی قرار گرفتن هر چیز در جای خود برای رسیدن به‌هدفی مشخص است؛ بر این اساس علامه به احکام متفاوت اجتماعی، تشریعی، فقهی و حقوقی بین مردان و زنان حکم می‌کند.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1417ق، ج2، ص407.</ref>

===تفاوت در احکام و حقوق===
علامه معتقد است اصل تساوی در اکثر حقوق و احکام زن و مرد [[خودنمایی]] می‌کند، اما در مواردی اختلاف احکام تشریعی زن و مرد نیز وجود دارد.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1417ق، ج2، ص273.</ref> اشتراک و اختصاص در موقعیت و جایگاه اجتماعی و به‌تبع آن در احکام و [[حقوق اجتماعی]]، از نظر قرآن کریم دارای قواعد روشنی است.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_32_سوره_نساء سوره نساء، آیه 32.]</ref> اولا با رویکرد عدالت‌محور و متناسب با خلقت و در راستای تعادل و توازن حق و تکلیف، تنظیم شده است. به‌عنوان مثال مرد را از این نظر بر زن فضیلت و برتری داده که سهم [[ارث]] او دو برابر زن است و زن را از این نظر بر مرد فضیلت داده که خرج خانه را از گردن زن ساقط کرده است. ثانیاً به‌خلاف نگرش‌های فمینیستی که روابط بین افراد را بر اساس تنش و تضاد و رقابت متقابل تعریف می‌کنند، زن و مرد در جامعه [[مسلمان]] به‌عنوان عضوی از پیکر یکدیگر ترسیم می‌شوند. همان‌گونه که فضیلت خواهر برای برادر و پدرش، فضیلت است و بالعکس، چنین تعاملی بین همه اعضای جامعه مسلمان برقرار است. ثالثاً بسیاری فضیلت‌های زن و مرد در اجتماع ناشی از ضرورت‌های اجتماعی و تقسیم کار اجتماعی است نه ناشی از فضیلت ماهوی.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1417ق، ج2، ص277.</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
*قرآن.
*فریدمن، جین، فمینیسم، مترجم: فیروزه م‌هاجر، تهران، آشتیان، ۱۳۹۰ش.
*طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۱۷ق.
*طباطبایی، محمدحسین، زن در قرآن، تصحیح و تحقیق محمد مرادی، قم، دفتر تنظیم و نشر آثار علامه طباطبایی، ۱۳۸۴ش.
*معین، محمد، فرهنگ معین، تهران، امیرکبیر، ۱۳۹۱ش.

{{علامه طباطبایی}}