نمایش مبدأ برای حاجی‌فیروز

[[پرونده:حاجی فیروز۱.jpg|جایگزین=شکل اصلی حاجی فیروز، با صورت سیاه و لباس قرمز|بندانگشتی|شکل اصلی حاجی فیروز، با صورت سیاه و لباس قرمز]]
{{درشت|'''حاجی‌فیروز'''}}؛ پیام‌آور نوروز در روزهای آخر سال با صورتی سیاه و لباسی قرمز

حاجی‌فیروز از نمادهای [[نوروز]] در [[ایران]] است. او لباس‌های قرمز پوشیده و صورت خود را سیاه می‌کند. وی با [[دایره (ساز)|دایره]] زنگی در کوچه‌ها و خیابان‌ها سرودهای شاد خوانده و از مردم پول می‌گیرد.<ref>[https://www.vajehyab.com/moein/حاجی+فیروز معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه حاجی‌فیروز.]</ref> حاجی‌فیروز شخصیتی شبیه به مبارک در نمایش سیاه‌بازی دارد.<ref>[https://visit.tehran.ir/سفریار/رستوران/جزئیات-رستوران/ArticleId/3637/حاجی%20فیروز «حاجی‌فیروز»، سامانه جامع گردشگری تهران.]</ref>

==واژه‌شناسی حاجی‌فیروز==
[[حاجی‌فیروز]] از ترکیب دو واژهٔ حاجی و فیروز تشکیل شده و به‌معنی فیروز مقدس است.<ref>فضایلی، «فیروز مقدس: بحثی در نمادشناسی حاجی‌فیروز، طلایه‌دار نوروز و بهار»، ۱۳۸۸ش، ص۸.</ref> برخی واژهٔ حاجی را نشانهٔ اعتباربخشی به این شخصیت در دوره اسلامی دانسته‌اند.<ref>شعبانی، آداب و رسوم نوروز، ۱۳۷۹ش، ص۴۲.</ref> حاجی‌فیروز را عمو نوروز،<ref>نصری‌اشرفی، وازیگاه، ۱۳۹۲ش، ج۲، ص۱۴۵۵.</ref> عموپیروز و خواجه پیروز<ref>[https://www.kojaro.com/2020/10/18/190944/who-is-haji-firouz/#2 فتاحی، «حاجی‌فیروز را بهتر بشناسید»، سایت کجارو.]</ref> نیز می‌گویند. «جیگی‌جیگی نه‌نه‌خانم» در [[خراسان]]،<ref>شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۹۷.</ref> «ناری نارکه» در زنجان و آذربایجان<ref>عباسی، «نمایش‌های غیرآگاه در زنجان»، ۱۳۸۷ش، ص۷۳.</ref> و «ننه‌سرما مک و بوالرزونک» در فارس نیز به حاجی‌فیروز اشاره دارند.<ref>جعفری، لپویی ستاره درخشان فارس، ۱۳۹۱ش، ج۲، ص۴۲.</ref> قدیمی‌ترین نام حاجی‌فیروز «آتش‌افروز» است.<ref>هنری، آیین‌های نوروزی، ۱۳۵۳ش، ص۴۴.</ref>

==پیشینه حاجی‌فیروز==
شخصیت حاجی‌فیروز به عصر [[ساسانیان]] بازمی‌گردد.<ref>مهدوی، سفره‌های نذری و سنت‌های کهن ایران‌زمین، ۱۳۸۷ش، ص۸۱.</ref> حاجی‌فیروز در آن دوره، مردی خوش‌سیما با نام پیروز بوده که با فرارسیدن نوروز به [[جشن]] و شادمانی می‌پرداخت. او می‌توانست بدون اجازه نزد پادشاه برود. پادشاه از او می‌پرسید که کیستی؟ چه می‌خواهی؟ و برای چه آمده‌ای؟ او در پاسخ می‌گفت که نام من پیروز است و از نزد خداوند می‌آیم و با سلامت و تندرستی، سال نو را برای شما آورده‌ام.<ref>دمشقی، نخبة الدهر فی عجائب البرّ و البحر، ۱۳۵۷ش، ص۴۷۲؛ خیام، نوروزنامه، ۱۳۷۹ش، ص۳۷–۳۸.</ref>

برخی حاجی‌فیروز را از همراهان میر نوروز می‌دانند که به تدریج از او جدا شده و خود به نمایش پرداخته است.<ref>عباسی، «نمایش‌های غیرآگاه در زنجان»، ۱۳۸۷ش، ص۷۰و۷۳.</ref> بعضی، شخصیت حاجی‌فیروز را از مقامات مهری دانسته‌اند که شلوار و بالاپوش سرخ، کمربند و کلاه سرکج و سرخ را از آیین‌های مهری به همراه دارد.<ref>فضایلی، «همذات‌پنداری فیروز و مبارک: بررسی نمادهای مبارک و حاجی‌فیروز و خاستگاه آن‌ها»، ۱۳۸۹ش، ص۲۵–۲۷.</ref>

==ظاهر و لباس حاجی‌فیروز==
حاجی‌فیروز صورت سیاهی دارد. لباس او از پیراهن، شلوار، [[شال]]، کلاه و کفش تشکیل شده است. معمولاً لباس و شلوار او قرمز رنگ است.<ref>صفری، اردبیل در گذرگاه تاریخ، ۱۳۵۳ش، ج۲، ص۹۸–۹۹.</ref> لباس حاجی‌فیروز در شاهرود، پیراهن قرمز و شلوار گشاد سیاه رنگ است.<ref>شریعت‌زاده، فرهنگ مردم شاهرود، ۱۳۷۱ش، ص۴۵۸.</ref> در [[گیلان]]، شاهرود و [[تهران]]، کلاه حاجی‌فیروز، مخروطی‌شکل، دراز و معمولاً کاغذی است.<ref>شریعت‌زاده، فرهنگ مردم شاهرود، ۱۳۷۱ش، ص۴۵۸؛ شهری، طهران قدیم، ۱۳۸۳ش، ج۴، ص۱۱۱و۱۱۳؛ شعبانی، آداب و رسوم نوروز، ۱۳۷۹ش، ص۴۲.</ref> در زنجان و آذربایجان، کلاه حاجی‌فیروز زنگوله نیز دارد.<ref>عباسی، «نمایش‌های غیرآگاه در زنجان»، ۱۳۸۷ش، ص۷۰و۷۳.</ref> در اراک، کلاه حاجی‌فیروز مخروطی‌شکل، مقوایی و پولک‌دوزی شده است.<ref>انجوی‌شیرازی، جشن‌ها و آداب و معتقدات زمستان، ۱۳۵۲ش، ج۱، ص۶۷.</ref>

گیوه‌های حاجی‌فیروز، نوک‌تیز، منگوله‌دار<ref>شعبانی، آداب و رسوم نوروز، ۱۳۷۹ش، ص۴۲.</ref> با حاشیهٔ قرمز است.<ref>عباسی، «نمایش‌های غیرآگاه در زنجان»، ۱۳۸۷ش، ص۷۳.</ref> او با دایره زنگی به شعرخوانی پرداخته<ref>شعبانی، آداب و رسوم نوروز، ۱۳۷۹ش، ص۴۲.</ref> و گاهی از [[تنبک]] نیز استفاده می‌کند.<ref>احمدی، پرسه در احوالات ترون و ترونیا، ۱۳۹۲ش، ص۸۸.</ref> در زنجان و آذربایجان حاجی‌فیروز، دایره، زنگوله و چنگک داشته و با آن‌ها به رقص و آوازخوانی می‌پردازد.<ref>عباسی، «نمایش‌های غیرآگاه در زنجان»، ۱۳۸۷ش، ص۷۳.</ref>

==سیاه‌رو بودن حاجی‌فیروز==
[[پرونده:حاجی فیروز.jpg|جایگزین=تکدی‌گری افراد سودجو با لباس حاجی فیروز|بندانگشتی|تکدی‌گری افراد سودجو با لباس حاجی فیروز]]
برخی، سیاه‌رو بودن شخصیت حاجی‌فیروز را یادآور صورت بی‌مو و چهرهٔ سیاه نوکران ارباب‌ها دانسته‌اند که انجام کارهای مسخره را می‌آموختند.<ref>شهری، طهران قدیم، ۱۳۸۳ش، ج۴، ص۱۱۱ و ۱۱۳.</ref> بعضی، او را یادآور کولی‌های آسیایی دانسته‌اند که پس از ورود به [[ایران]] در این کشور پخش شدند و با لهجهٔ خاصی سخن می‌گفتند.<ref>بیضایی، نمایش در ایران، ۱۳۴۴ش، ص۱۷۴.</ref> برخی معتقدند حاجی‌فیروز نام بردگان آفریقایی بوده که در زمان [[حج]] در مکه فروخته می‌شدند. آن‌ها برای جلب توجه، می‌رقصیدند. نوازندگان دوره‌گرد ایرانی با تقلید از آن‌ها خود را سیاه کرده و حرکات آن‌ها را تقلید می‌کردند.<ref>صفری، اردبیل در گذرگاه تاریخ، ۱۳۵۳ش، ج۲، ص۹۸–۹۹.</ref> عده‌ای، حاجی‌فیروز را بازماندهٔ آیین بازگشت ایزد شهیدشونده یا سیاوش دانسته‌اند که چهرهٔ سیاه او نماد بازگشت از جهان مردگان، لباس سرخ او نماد خون سیاوش و شادی او نماد رویش و برکت است.<ref>بهار، جستاری در فرهنگ ایران، ۱۳۸۶ش، ص۲۸۹–۲۹۰.</ref>

==زمان حضور حاجی‌فیروز==
حاجی‌فیروز در روزهای پایانی سال و نزدیک به عید نوروز در کوچه‌ها و خیابان‌ها به رقص و آوازخوانی می‌پردازد.<ref>شریعت‌زاده، فرهنگ مردم شاهرود، ۱۳۷۱ش، ص۴۵۸.</ref> برخی منابع زمان حضور او را دقیقاً ۱۰ روز پیش از عید نوروز<ref>مهدوی، سفره‌های نذری و سنت‌های کهن ایران‌زمین، ۱۳۸۷ش، ص۸۱.</ref> یا از روز اول تا روز سیزدهم عید نوروز دانسته‌اند.<ref>شهری، تاریخ اجتماعی تهران در قرن سیزدهم، ۱۳۷۸ش، ج۱، ص۲۸۲.</ref> ظاهر و حرکات بازیگران مراسم «رشکی و ماسی» در اراک نیز که از دهم بهمن تا آخر آن اجرا می‌شود، شبیه حاجی‌فیروز است.<ref>انجوی شیرازی، جشن‌ها و آداب و معتقدات زمستان، ۱۳۵۲ش، ج۱، ص۶۷.</ref>

==نمادشناسی ظاهر حاجی‌فیروز==
برخی پژوهشگران لباس سرخ حاجی‌فیروز را نماد خورشید می‌دانند. آن‌ها کلاه او را نماد قدرت کامل و اختیار مطلق می‌دانند. کمربند او نشانهٔ تسلیم بودن در برابر خداوند و مراقبه و تمرکز است. دایره‌زنگی او نماد شادی و سبکی است. راه رفتن او به‌معنی تملک زمین و سفر به عالم دیگر است.<ref>فضایلی، «فیروز مقدس: بحثی در نمادشناسی حاجی‌فیروز، طلایه‌دار نوروز و بهار»، ۱۳۸۸ش، ص۶–۷.</ref> حاجی‌فیروز، از آمدن خورشید خبر می‌دهد.<ref>فضایلی، «همذات‌پنداری فیروز و مبارک: بررسی نمادهای مبارک و حاجی‌فیروز و خاستگاه آن‌ها»، ۱۳۸۹ش، ص۲۳–۲۷.</ref>

==تصنیف‌های حاجی‌فیروز==
افرادی که نقش حاجی‌فیروز را ایفا می‌کنند معمولاً تصنیف‌های زیر را می‌خوانند:

*ارباب خودم سلام علیکم؛ ارباب خودم سرتو بالا کن؛ ارباب خودم بزبزقندی؛ ارباب خودم چرا نمی‌خندی؟
*بشکن بشکنه بشکن؛ من نمی‌شکنم بشکن؛ اینجا بشکنم یار گله داره؛ اونجا بشکنم یار گله داره؛ هرجا بشکنم یار گله داره؛ این سیاه بیچاره چقدر حوصله داره.
*حاجی‌فیروزه؛ سالی یه روزه؛ همه می‌دونن؛ منم می‌دونم؛ عید نوروزه.<ref>[https://sorsore.com/متن-شعر-های-حاجی-فیروز/ «متن شعرهای حاجی‌فیروز»، سایت سرسره.]</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
{{آغاز منابع}}
* احمدی، مرتضی، پرسه در احوالات تِرون و تِرونیا، تهران، هیلا، ۱۳۹۲ش.
* انجوی شیرازی، ابوالقاسم، جشن‌ها و آداب و معتقدات زمستان، تهران، امیرکبیر، ۱۳۵۲ش.
* بهار، مهرداد، جستاری در فرهنگ ایران، به‌تحقیق ابوالقاسم اسماعیل‌پور، تهران، اسطوره، ۱۳۸۶ش.
* بیضایی، بهرام، نمایش در ایران، تهران، روشنگران و مطالعات زنان، ۱۳۴۴ش.
* جعفری، بهادر و جعفری، راضیه، لپویی ستاره درخشان فارس، شیراز، ایلاف، ۱۳۹۱ش.
* «حاجی‌فیروز»، سامانه جامع گردشگری تهران، تاریخ بازدید: ۱۴ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
* خیام، عمر بن ابراهیم، نوروزنامه، تهران، چشمه، ۱۳۷۹ش.
* دمشقی، محمد، نخبه الدهر فی عجائب البرّ و البحر، به‌ترجمه حمید طبیبیان، تهران، [بی‌نا]، ۱۳۵۷ش.
* شریعت‌زاده، علی‌اصغر، فرهنگ مردم شاهرود، تهران، علی‌اصغر شریعت‌زاده، ۱۳۷۱ش.
* شعبانی، رضا، آداب و رسوم نوروز، تهران، الهدی، ۱۳۷۹ش.
* شکورزاده، ابراهیم، عقاید و رسوم مردم خراسان، تهران، سروش، ۱۳۶۳ش.
* شهری، جعفر، تاریخ اجتماعی تهران در قرن سیزدهم، تهران، رسا، ۱۳۷۸ش.
* شهری، جعفر، طهران قدیم، تهران، معین، ۱۳۸۳ش.
* صفری، بابا، اردبیل در گذرگاه تاریخ، تهران، امید، ۱۳۵۳ش.
* عباسی، حسین، «نمایش‌های غیرآگاه در زنجان»، تئاتر، شماره ۴۲–۴۳، ۱۳۸۷ش.
* فتاحی، محمد، «حاجی‌فیروز را بهتر بشناسید»، سایت کجارو، تاریخ درج مطلب: ۶ آبان ۱۳۹۹ش.
* فضایلی، سودابه، «فیروز مقدس: بحثی در نمادشناسی حاجی‌فیروز، طلایه‌دار نوروز و بهار»، آزما، شماره ۶۴، ۱۳۸۸ش.
* فضایلی، سودابه، «همذات‌پنداری فیروز و مبارک: بررسی نمادهای مبارک و حاجی‌فیروز و خاستگاه آن‌ها»، آزما، شماره ۷۲، شهریور ۱۳۸۹ش.
* «متن شعرهای حاجی‌فیروز»، سایت سرسره، تاریخ بازدید: ۱۳ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
* معین، محمد، فرهنگ فارسی، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۴ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
* مهدوی، بتسابه، سفره‌های نذری و سنت‌های کهن ایران‌زمین، تهران، [بی‌نا]، ۱۳۸۷ش.
* نصری‌اشرفی، جهانگیر و دیگران، وازیگاه، تهران، آرون، ۱۳۹۲ش.
* هنری، مرتضی، آیین‌های نوروزی، تهران، فرهنگ و هنر، ۱۳۵۳ش.
{{پایان منابع}}