نمایش مبدأ برای خانواده پدرسالار

[[پرونده:پدرسالار (3).jpg|جایگزین=فیلم سینمایی پیرپسر|بندانگشتی|بازنمایی پدرسالاری در فیلم سینمایی پیرپسر]]
<big>'''پدرسالاری؛'''</big> الگویی از نظام خانواده با محوریت پدر به‌عنوان صاحب‌اختیار همسر و فرزندان.

پدرسالاری، شکلی از نظام [[خانواده]] است که در آن پدر یا مسن‌ترین مرد خانواده (پدربزرگ) در مقایسه با دیگر اعضا از موقعیت برتر برخوردار است. این مفهوم در فرایند زمان دستخوش تحولات فراوانی شده و برای آن، کارکردهای مثبت و منفی ذکر شده است. از نگاه [[اسلام]]، [[پدر]] جایگاه والایی دارد، اما خودرأی نیست و همچون بقیۀ اعضا ملزم به رعایت دستورالعمل‌های اخلاقی و حقوقی در [[خانواده]] است. 
==مفهوم‌شناسی پدرسالاری==
[[پدرسالاری]]، نوعی نظام خانوادگی است که در آن پدر یا مسن‌ترین فرد ذکور، سرپرستی خانواده را بر عهده دارد.<ref> [https://vajehyab.com/moein/%D9%BE%D8%AF%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B1%DB%8C معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه پدرسالاری؛] انوری، فرهنگ بزرگ سخن، 1381ش، ج2، ص1284. </ref> درجامعه‌شناسی این اصطلاح به انگاره‌ای اشاره دارد بر اساس آن، ریاست و قدرت خانواده، از آنِ مردان است و نسب فرزندان از طریق مرد مشخص می‌شود؛ از همین رو پدرتبار نیز خوانده شده است.<ref> [https://rasekhoon.net/article/show/1098936/%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B9-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D9%88-%D9%85%D9%81%D8%A7%D9%87%DB%8C%D9%85-%D8%A2%D9%86 فکوهی، «انواع خانواده و مفاهیم آن»، وب‌سایت راسخون.]</ref> در مفهوم گسترده‌تر، پدرسالاری نه‌تنها حکومت و برتری مرد در [[خانه]] است، بلکه حکومت مردان در جامعه را نیز می‌رساند. در این مفهوم پدران و مردان از قدرت سیاسی، نظامی، اقتصادی، تربیتی و فرهنگی نیز برخوردار هستند.<ref>[https://engare.net/patriarchy/ پدرسالاری»، وب‌سایت انگاره.]</ref>

==پیشینه پدرسالاری==
[[پرونده:پدرسالار (2).jpg|جایگزین=رساله پدرسالار-سر رابرت فیلمر|بندانگشتی|رساله «پدرسالار» اثر سر رابرت فیلمر]]
با شکل‌گیری نظام ابتدایی خانواده، پدرسالاری نیز شکل گرفته که در آن پدر از قدرت بی‌حدوحصر در خانه برخوردار بوده ‌است.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/239487/%D9%BE%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B1%DB%8C جانب‌الهی، «پدرسالاری»، مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> در دهه هفتاد میلادی، این اصطلاح مورد توجه ویژه جریان [[فمینیسم]] قرار گرفت و به‌عنوان مفهوم دارای اهمیت سیاسی، به‌طور گسترده‌ به‌کار رفت.<ref> بستان، اسلام و جامعه‌شناسی خانواده، 1383ش، ص148.</ref>  به‌نظر فمینیست‌ها، پدرسالاری ریشه در نظام [[مردسالاری]] دارد که هدف آن، سلطۀ بیشتر مردان، بر منابع و امتیازات ساختاری، در داخل و خارج از خانه است.<ref>مگی و گمیل، فرهنگ نظریه‌های فمینیستی، 1382ش، ص323.</ref>
==سیر تحول الگوی پدرسالاری==
مطابق ادبیات جامعه‌شناسی، پدرسالاری در خانواده‌ها از جوامع سنتی شروع شده اما امروزه در اکثر جوامع مدرن، تضعیف‌ شده است.<ref>«[http://www.asemankafinet.ir/tag/%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87+%D9%87%D8%A7%DB%8C+%D9%BE%D8%AF%D8%B1+%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B1 خانواده‌های پدرسالار»، وب‌سایت آسمان.]</ref> به‌نظر برخی محققان، پدرسالاری شکل غالب خود را حفظ کرده و هنوز در تمام جوامع، مرد از موقعیت برتر در خانواده برخوردار است.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1098936/%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%B9-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D9%88-%D9%85%D9%81%D8%A7%D9%87%DB%8C%D9%85-%D8%A2%D9%86 فکوهی، «انواع خانواده و مفاهیم آن»، وب‌سایت راسخون]. </ref>

===پدرسالاری در ایران===
در [[ایران]] باستان، خانواده‌ها، تحت نظام پدرسالاری اداره می‌شد و پدر نسبت به اعضای خانواده با استبداد مطلق رفتار می‌کرد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/239487/%D9%BE%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B1%DB%8C جانب‌الهی، «پدرسالاری»، مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی.] </ref> این نظام خانوادگی در دوران پادشاهان [[ساسانیان|ساسانی]] به پدرشاهی نیز معروف بوده است.این نظام تا اواخر قرن نوزدهم میلادی، الگوی غالب در خانواده ایرانی بود، اما با گذشت زمان کم‌رنگ شد.<ref>[http://www.birjandtoday.ir/1395/09/%D9%85%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B3%D9%87-%D8%B3%DB%8C%D8%B1-%D9%BE%D8%AF%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%DB%80-%D8%BA ناطقی، «مقایسۀ سیر پدرسالاری در ایران و جامعۀ غرب»، وب‌سایت خراسان امروز]</ref>امروزه در ایران، در میان خانواده‌های عشایر [[ایل بختیاری|بختیاری]]، [[ایل قشقایی|قشقایی]]، [[قوم ترکمن|ترکمن]] و برخی مناطق همچون [[قشم]] و [[کیش]] همچنان نظام پدرسالاری حاکم است.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/239487/%D9%BE%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B1%DB%8C جانب‌الهی، «پدرسالاری»، وب‌سایت مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی]</ref>گسترۀ ادبیات و ضرب‌المثل‌های سازگار با انگارۀ پدرسالاری، نشانۀ نفوذ و پیشینۀ کهن آن در خرده‌فرهنگ‌های ایرانی است.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/239487/%D9%BE%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B1%DB%8C جانب‌الهی، «پدرسالاری»، وب‌سایت مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی]</ref>

===پدرسالاری در کشورهای آسیایی===
آسیای میانه و حاشیۀ جنوبی [[خلیج‌فارس]]، از جمله مناطقی هستند که نظام پدرسالاری در میان خانواده‌ها حاکم است.<ref>[https://tahlilirani.ir/%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D8%B1%D8%A8%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%D8%AF%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF/ اخلاصی، «حکومت‌های عربی و پدرسالاری جدید»، وب‌سایت تحلیل ایرانی].</ref>
[[پرونده:پدرسالار (1).jpg|جایگزین=کتاب خلق پدرسالاری -گردا لرنر|بندانگشتی|کتاب «خلق پدرسالاری» اثر گردا لرنر درباره منشأ زن‌ستیزی در تمدن‌های باستانی و جهان غرب (۱۹۸۶)]]

===پدرسالاری در کشورهای غربی===
در روم باستان، [[پدر]]، مالک تمام حقوق مذهبی و اقتصادی خانواده بود. با مرگ پدر، اسم، اموال و قدرت او به وارثان ذکور، می‌رسید. با صنعتی‌شدن اروپا و نیز تصویب قوانین مدنی و اجتماعی، نظام پدرسالاری کم‌رنگ شد،<ref>[http://www.birjandtoday.ir/1395/09/%D9%85%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B3%D9%87-%D8%B3%DB%8C%D8%B1-%D9%BE%D8%AF%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%DB%80-%D8%BA ناطقی، «مقایسۀ سیر پدرسالاری در ایران و جامعۀ غرب»، وب‌سایت خراسان امروز.]</ref>  اما به‌صورت کامل از میان نرفته و هنوز موقعیت برتر مردان در برخی حوزه‌ها وجود  دارد.<ref>بستان، اسلام و جامعه‌شناسی خانواده، 1383ش، ص57. </ref>
==آداب‌ورسوم در نظام پدرسالاری==
[[پرونده:عیال-واری.jpg|جایگزین= سریال پدر سالار|بندانگشتی|سریال پدر سالار]]
در نظام پدرسالاری، امر همسرگزینی فرزندان در اختیار پدر است. دخترها به انتخاب پدر شوهر داده می‌شوند و پسرها نیز با انتخاب او، زن می‌گیرند. تعیین مکان و شیوۀ زندگی فرزند نیز بر عهدۀ پدر است. اطاعت و فرمانبرداری مطلق فرزندان از او و متعلق بودن تمام دارایی‌های خانواده به پدر، از دیگر آداب‌ورسوم نظام پدرسالاری است.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/239487/%D9%BE%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B1%DB%8C جانب‌الهی، «پدرسالاری»، وب‌سایت مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>
==آثار و پیامدهای پدرسالاری==

===آثار مثبت پدرسالاری===
تمرکز در تصمیم‌گیری خانواده، نظم و انسجام، حفظ اقتدار پدر در خانواده، وجود امنیت، آرامش، نبود تنش و درگیری در میان اعضا، تقسیم‌کار و مشخص بودن وظایف هرکدام از اعضای خانواده ازجمله آثار مثبت نظام پدرسالاری در خانواده ذکر شده است.<ref>قانعی‌راد، زوال پدرسالاری، فروپاشی خانواده یا ظهور خانوادۀ مدنی، 1396ش، ص158-159. </ref>

===آثار منفی پدرسالاری===
در نظام پدرسالاری، فرزندان (دختر و پسر) در هیچ امری از جمله امور مربوط به خود همچون انتخاب محل سکونت، شغل، همسر و نام‌گذاری فرزند، اختیار ندارند. رفتار با دختران به‌عنوان کالا و وجه‌المصالحه قرار دادن آنها در مخاصمات، دادن دختران به افراد صاحب‌منصب با هدف جلب نظر آنها و رسیدن به یک مقام و منزلت اجماعی، ازجمله آثار منفی نظام پدرسالاری است.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/239487/%D9%BE%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B1%DB%8C جانب الهی، «پدر سالاری»، وب‌سایت مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی].</ref> رشد نکردن قدرت تصمیم‌گیری در فرزندان، ضعف در اراده، قضاوت و داوری، اختلال روحی روانی و زورگو بار آمدن پسران از دیگر آثار منفی نظام پدرسالاری است.<ref>[http://www.asemankafinet.ir/tag/%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87+%D9%87%D8%A7%DB%8C+%D9%BE%D8%AF%D8%B1+%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B1 «خانواده‌های پدرسالار»، وب‌سایت آسمان.]</ref>
==نگاه اسلام به پدرسالاری==
اسلام پدرسالاری با مفهوم اشاره شده در ادبیات فمینیستی را رد کرده است. در آموزه‌های اسلامی، برای هر عضو خانواده (پدر، مادر، پسر و دختر) جایگاه و حقوق ویژه‌ای تعریف شده است. برای مثال، [[حضرت محمد|پیامبر اسلام]] در متن جامعۀ پدرسالار دوران جاهلیت، «اقرع بن حابس» را که نماد فرهنگ پدرسالاری در آن دوره محسوب می‌شد و دختران را زنده به گور می‌کرد، مورد ملامت قرار داد.<ref>طبرسی، مکارم الاخلاق، 1408ق،ص231.</ref> 

مجموعۀ آموزه‌های اسلامی، در تبیین سویه‌های حقوقی و اخلاقی اعضای خانواده، استحکام و اعتلای خانواده را هدف‌گذاری کرده است؛ پدر، از جایگاه بلندی برخوردار است و رضایت او موجب کسب رضای خدا<ref>نوری، مستدرک الوسایل، 1408ق، ج15، ص177.</ref> و بی‌احترامی به او، گناه دانسته شده است.<ref>سورۀ اسراء آیۀ 23.</ref> 

اما در عین حال، ولایت او نسبت به امور شخصی فرزندان همچون ازدواج تا زمانی پذیرفته است که مصلحت آنها رعایت شود و پدر از استبداد پرهیز کند. همچنین تصرف در امور مالی و اقتصادی فرزندان تا زمانی برای پدر جایز است که مصلحت فرزندان را در نظر بگیرد.<ref> بنی‌هاشمی، توضیح المسائل مراجع، 1383ش، ج2، ص458-460.</ref> 

[[قوامیت مردان بر زنان در آموزه‌های اسلامی|قوامیت مردان بر زنان]] نیز که در قرآن به آن تصریح شده است<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/%D8%A2%DB%8C%D9%87_34_%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%87_%D9%86%D8%B3%D8%A7%D8%A1 سوره نساء، آیه 34].</ref> ناظر به تـوانايى بیشتر مرد در مسائل اجتمـاعـى، اقتصادى و تلاش براى تحصيل مال و اداره زندگى در مقایسه با زن است. از این منظر، [[سرپرستی خانواده]] توسط مرد، نباید به‌عنوان مزيت از سوی مردان، مورد سوء استفاده قرار گیرد.<ref>[https://lib.wrc.ir/Download.php?ID=15046&fn=49216eb8ac5ccf98e8a90e9a87f0a33c.pdf مظاهری، «قیمومت و شخصیت زن»، 1391ش، ص14].</ref>

==نقش الگویی پیامبر اسلام به‌عنوان پدر==
در فرهنگ اسلامی، سیرۀ عملی و اخلاقی پیامبر اسلام برای [[مسلمانان]] جنبۀ الگویی دارد و سیرۀ او در خانواده نیز مبنای تنظیم تعاملات سازندۀ اعضای خانوادۀ مسلمان است. بر اساس گزارش‌های تاریخی،  پیامبر اسلام در خانواده، سرچشمه [[محبت در خانواده|محبت]] و مهربانی بود. او نسبت به فرزندان ابراز محبت می‌کرد و دست نوازش بر سر آنها می‌کشید.<ref>مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج101، ص99.</ref> 

از نظر پیامبر اسلام، بهترین افراد نزد خداوند، کسانی هستند که رفتار خوب و محبت‌آمیز با فرزندان و همسر خود در خانه داشته باشند.<ref>طبرسی، مکارم الاخلاق، 1408ق،ص231 و 46.</ref>
==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
{{آغاز منابع}}
*قرآن.
*اخلاصی، ابراهیم، «حکومت‌های عربی و پدرسالاری جدید»، وب‌سایت تحلیل ایرانی، تاریخ درج مطلب: ۲۷ مهر ۱۴۰۱ش.
*انوری، حسن، فرهنگ بزرگ سخن، تهران، سخن، چاپ اول، ۱۳۸۱ش.
*بستان (نجفی)، حسین، اسلام و جامعه‌شناسی خانواده، قم، پژوهشکدۀ حوزه و دانشگاه، ۱۳۸۳ش.
*بنی‌هاشمی، محمدحسن، توضیح المسائل مراجع، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دهم، ۱۳۸۳ش.
*«پدرسالاری»، وب‌سایت انگاره، تاریخ درج مطلب: ۱۸ تیر ۱۳۹۸ش.
*جانب‌الهی، محمد‌سعید، «پدرسالاری»، مرکز دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۴ دی ۱۳۹۸ش.
*«خانواده‌های پدرسالار»، وب‌سایت آسمان، تاریخ درج مطلب: ۱۴ ارديبهشت ۱۳۹۴ش.
*طبرسی، رضی‌الدین، مکارم الاخلاق، بیروت، دارالحوراء، ۱۴۰۸ق.
*فکوهی، ناصر، «انواع خانواده و مفاهیم آن»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۱۲ شهریور ۱۳۶۴ش.
*قانعی‌راد، سیدمحمدامین، زوال پدرسالاری، فروپاشی خانواده یا ظهور خانوادۀ مدنی، تهران، نقد فرهنگ، چاپ دوم، ۱۳۹۶ش.
*مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ اول، ۱۴۰۳ق.
*معین، محمد، فرهنگ معین، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲۵ خرداد ۱۴۰۲ش.
*مظاهری، حبیب، «قیمومت و شخصیت زن»، فصلنامه بینات، سال ۱۹،  شماره ۲،  شماره ۷۴، تابستان ۱۳۹۱ش.
*مگی، هام و گمیل، سارا، فرهنگ نظریه‌های فمینیستی، ترجمۀ ‌‌فیروزه‌ مهاجر و دیگران، تهران، توسعه، ۱۳۸۲ش.
*ناطقی، مجتبی، «مقایسۀ سیر پدرسالاری در ایران و جامعۀ غرب»، وب‌سایت خراسان امروز، تاریخ بازدید: ۴ خرداد ۱۴۰۲ش.
*نوری، حسین، مستدرک الوسایل، قم، مؤسسۀ آل البیت، چاپ اول، ۱۴۰۸ق.
{{پایان منابع}}