نمایش مبدأ برای ربیع‌الاول

[[پرونده:ربیع‌الاول.png|جایگزین=ماه ربیع‌الاول تقویم ۱۴۴۷ قمری|بندانگشتی|ماه ربیع‌الاول تقویم ۱۴۴۷ قمری]]
{{درشت|'''ربیع‌الاول؛'''}} سومین ماه از ماه‌های تقویم قمری در فرهنگ اسلامی.

ربیع‌الاول، سومین ماه از ماه‌های دوازده‌گانة قمری در فرهنگ اسلامی است که بین ماه‌های [[صفر]] و [[ربیع الثانی|ربیع‌الثانی]] قرار گرفته است. به‌دلیل وجود برخی مناسک و مناسبت‌های مذهبی همچون ولادت [[حضرت محمد|پیامبر اسلام]] و [[امام جعفر صادق|امام صادق]]، این ماه از اهمیت و جایگاه بالایی نزد [[مسلمان|مسلمانان]] به‌ویژه [[شیعه|شیعیان]] برخوردار است.

==مفهوم‌شناسی ربیع‌الاول==
ربیع، در لغت به‌معنای بهار، فصل [[بهار]]، اسم عشایر، قبیله و کوه آمده است.<ref>دهخدا، لغت‌نامه، 1373ش، ج7، ص10483.</ref>

==فلسفه نام‌گذاری ربیع‌الاول==
ربیع از مادهٔ «ربع» گرفته شده و معنای اصلی این ماده «چهار» است. در حقیقت، مردم عرب به فصل بهار که یک‌چهارم سال است، ربیع می‌گویند. به‌دلیل این‌که دو ماه ربیع (ربیع‌الاول و ربیع‌الثانی) در آغاز این فصل واقع شده، این ماه را ربیع الاول می‌خوانند.<ref>مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، 1368ش، ج۴، ص۳۲.</ref>

==ماه ربیع‌الاول قبل از اسلام==
در عصر اعراب جاهلی، از این ماه با نام‌های متعددی همچون «طالیق» و «خوَّان» یاد شده است. مدت روزهای این ماه و ماه ربیع‌الثانی قراردادی و تناوبی بوده، بدین صورت که یک سال ماه ربیع الاول ۲۹ روز و ربیع الثانی ۳۰ روز و سال بعد ربیع‌الاول ۳۰ روز و ربیع‌الثانی ۲۹ روز بوده است. این قاعده، بعد از اسلام مانند سایر ماه‌های قمری بر اساس رؤیت هلال ۲۹ یا ۳۰ روزه است. برپایی بازار سالیانه‌ای به‌نام دومةالجَندل از اول تا پانزدهم ربیع‌الاول، از جمله آداب‌ورسوم اعراب جاهلی در این ماه بوده است.<ref>قاسملو، «ربیع»، دانشنامهٔ جهان اسلام، 1393ش، ج19، ص477.</ref>

==فضیلت ماه ربیع‌الاول==
ماه ربیع‌الاول، بعد از دو ماه [[ماه محرم|محرم]] و صفر که ماه غم و اندوهِ [[شیعه|شیعیان]] است واقع شده و به‌دلیل قرار گرفتن ولادت پیامبر، [[امام جعفر صادق|امام صادق]] و آغاز امامت امام زمان، به ماه [[شادی]] و سرور [[اهل‌بیت]] در میان شیعیان معروف است. از این ماه، همچنین، به ماه نزول رحمت و برکات الهی و «بهار ماه‌ها» یاد می‌شود.<ref>ملکی، المراقبات، 1416ق، ص43.</ref>

==وقایع تاریخی ربیع‌الاول==
در ربیع‌الاول حوادث و وقایع مهمی واقع شده است، همچون:

#ترک کردن مکه توسط پیامبر و خوابیدن [[امام علی]] در بستر او (۱ ربیع‌الاول: لیلة المبیت).
#شهادت امام حسن عسکری (۸ ربیع‌الاول ۲۶۰ق).
#به امامت رسیدن امام زمان (۹ ربیع‌الاول ۲۶۰ق).
#ولادت حضرت محمد (۱۷ ربیع‌الاول: عام‌الفیل).
#ولادت امام صادق (۱۷ ربیع‌الاول ۸۳ق)؛<ref>قمی، مفاتیح‌الجنان، 1370ش، اعمال ربیع‌الاول.</ref>

==ربیع‌الاول در فرهنگ مسلمانان==
[[پرونده:ربیع‌الاول۱.jpg|جایگزین=هفته وحدت با جشن میلاد پیامبر(ص) در مسجد جامع شافعی کرمانشاه|بندانگشتی|هفته وحدت با جشن میلاد پیامبر(ص) در مسجد جامع شافعی کرمانشاه]]
در تقویم اسلامی، روز دوازدهم (به روایت اهل تسنن) و هفدهم ربیع‌الاول (به روایت اهل تشیع)، ولادت [[پیامبر اسلام]] است. در این روز مسلمانان با تزئین و چراغانی‌کردن [[مساجد]] و اماکن مذهبی، برپایی مراسم سخنرانی، مدیحه‌سرایی، شعرخوانی، مولودی‌خوانی و پخش شیرینی، [[چای]] و [[شربت]]، [[جشن]] می‌گیرند. برگزاری جشن‌های عقد [[ازدواج]] و [[مراسم عروسی]] از دیگر برنامه‌های مسلمانان در این ایام است.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/3012985/مراسم-جشن-میلاد-پیامبر-ص-و-امام-صادق-ع-درخارج-کشور-برگزار-شد «مراسم جشن میلاد پیامبر و امام صادق در خارج کشور برگزار شد»، خبرگزاری مهر.]</ref>

با ابتکار [[امام خمینی]]، این هفته (از دوازدهم تا هفدهم ربیع‌الاول)، در برخی کشورهای اسلامی به هفتهٔ وحدت مشهور شده است. به همین مناسبت هر سال در ایران، کنفرانس بین‌المللی وحدت اسلامی برگزار می‌شود. اندیشمندان و صاحب‌نظران از کشورهای مختلف در این کنفرانس شرکت کرده و دربارهٔ الگوگیری [[مسلمانان]] از سیرهٔ اخلاقی و عملی پیامبر اسلام سخن گفته و بر لزوم تقریب و اتحاد میان مسلمان جهان و پرهیز از هرگونه اختلاف و تفرقه‌افکنی میان مسلمانان، تبادل‌نظر می‌کنند.<ref>[https://www.irna.ir/news/84091329/هفته-وحدت-یادآور-ولادت-بشارت-دهنده-وحی-و-پیام-آور-اخلاق «هفته وحدت؛ یادآور ولادت بشارت‌دهنده وحی و پیام‌آور اخلاق»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>

ولادت [[امام جعفر صادق]] در هفدهم ربیع‌الاول، یکی دیگر از مناسبت‌های مذهبی در این ماه است که شیعیان جهان در کشورهای مختلف، آن را جشن می‌گیرند و علاوه بر برنامه‌های شاد و مفرح چون مولودی‌خوانی، پخش شربت و شیرینی، برخی از سخنرانان به بیان سیرهٔ اخلاقی و نقش تربیتی و آموزشی امام صادق می‌پردازند.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/3012985/مراسم-جشن-میلاد-پیامبر-ص-و-امام-صادق-ع-درخارج-کشور-برگزار-شد «مراسم جشن میلاد پیامبر و امام صادق در خارج کشور برگزار شد»، خبرگزاری مهر.]</ref>

==اعمال عبادی ربیع‌الاول==
ماه ربیع‌الاول ازجمله ماه‌های با فضیلت به‌شمار می‌رود که در روایات اسلامی به [[عبادت]] و [[روزه|روزه‌داری]] در آن توصیه شده است. استحباب روزهٔ روز اول، پوشیدن لباس نو، اطعام و غذا دادن به مؤمنین در روز نهم، دو رکعت نماز شب دوازدهم که در رکعت اول بعد از حمد سه مرتبه سورهٔ «قُلْ یا أَیُّهَا الْکافِرُونَ» و در رکعت دوم بعد از حمد سه مرتبه سورهٔ توحید خوانده می‌شود، از اعمال مستحبی در این ماه است. غسل کردن و روزه گرفتن در روز هفدهم از دیگر اعمال این ماه است که در روایات اسلامی برای روزهٔ این روز ثواب و فضیلتی برابر با یک سال [[عبادت]] ذکر شده است.<ref>قمی، مفاتیح‌الجنان، 1370ش، اعمال ربیع‌الاول.</ref>

==ماه ربیع‌الاول در ادبیات فارسی==
در ادبیات و اشعارِ شاعران فارسی‌زبان نیز واژهٔ ربیع و ربیع‌الاول به کار رفته است؛ برای مثال، [[نظامی گنجوی|نظامی]] می‌گوید:<ref>دهخدا، لغت‌نامه، 1373ش، ج7، ص10483.</ref>
{{آغاز نستعلیق}}
 {{شعر|نستعلیق}}
 {{ب| ربیع نخست، ربیع‌الاول | بود حقیقت ز شمار درست}}
 {{پایان شعر}}
 {{پایان نستعلیق}}
{{آغاز نستعلیق}}
 {{شعر|نستعلیق}}
 {{ب| بیست‌و چهارم ز ربیع نخست | محرم زر است و صفر آینه}}
 {{پایان شعر}}
 {{پایان نستعلیق}}
[[مولانا|مولوی]] می‌گوید:<ref>مولوی، مثنوی معنوی،1401ش، دفتر چهارم، «بیت 2585».</ref>
{{آغاز نستعلیق}}
 {{شعر|نستعلیق}}
 {{ب| احمد آخر زمان را انتقال | در ربیع‌الاول آید بی‌جدال}}
 {{پایان شعر}}
 {{پایان نستعلیق}}

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
{{آغاز  منابع}}
*دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۳ش.
*قاسملو، فرید، «ربیع»، دانشنامهٔ جهان اسلام، تهران، بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، ۱۳۹۳ش.
*قمی، شیخ عباس، مفاتیح الجنان، تهران، فرهنگ اسلامی، چ۵، ۱۳۷۰ش.
*«مراسم جشن میلاد پیامبر و امام صادق در خارج کشور برگزار شد»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج: ۹ دی ۱۳۹۴ش.
*مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۶۸ش.
*ملکی تبریزی، میزاجواد، المراقبات، قم، مؤسسة دار الاعتصام، ۱۴۱۶ق.
*مولوی، جلالدین محمد بلخی، مثنوی معنوی، تهران، نگاه، چ۸، ۱۴۰۱ش.
*«هفته وحدت؛ یادآور ولادت بشارت‌دهنده وحی و پیام‌آور اخلاق»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج: ۸ آبان ۱۳۹۹ش.
{{پایان  منابع}}