نمایش مبدأ برای سلطنت قاجاریه

{{درشت|'''قاجاریه؛'''}} سلسهٔ پادشاهی ایرانی در سده‌های سیزدهم و چهاردهم هجری.

قاجاریه، نام سلسلهٔ پادشاهی است که به دست [[آقامحمدخان قاجار]] بنیان نهاده شد و بر [[ایران]] حکومت کرد. این سلسله که ریشه در [[ایل قاجار]] داشت، با یکپارچه‌سازی مجدد سرزمین ایران و ایجاد ثبات نسبی پس از دورهٔ هرج‌ومرج، توانست مرزهای پایداری را تثبیت کند. از مهم‌ترین رویدادهای دورهٔ قاجار می‌توان به جنگ‌های ایران و روس، واگذاری امتیازات به بیگانگان، اصلاحات [[امیرکبیر]] و صدور فرمان مشروطیت اشاره کرد. با وجود دستاوردهایی چون گسترش مناسبات با غرب و آشنایی با علوم نوین، کاستی‌هایی نظیر نفوذ بیگانگان، ناکارآمدی دولت و نارضایتی عمومی، زمینه‌ساز تزلزل این سلسله گردید. سرانجام قاجاریه در ۱۳۰۴ش با رأی [[مجلس شورای ملی]] به انقراض انجامید و قدرت به دودمان پهلوی منتقل شد.

== معرفی ==
قاجاریه خاندانی پادشاهی بود که از سال ۱۲۱۰ق (۱۷۹۶م) با به قدرت رسیدن [[آقامحمدخان قاجار]] آغاز شد و تا سال ۱۳۴۴ق (۱۹۲۵م) با خلع آخرین شاه قاجار و روی کار آمدن رضاخان پهلوی ادامه یافت. در این میان، شش شاه دیگر از این دودمان بر ایران حکومت کردند: [[فتحعلی‌شاه]]، [[محمدشاه]]، [[ناصرالدین‌شاه]]، [[مظفرالدین‌شاه]]، [[محمدعلی‌شاه]] و [[احمدشاه]]. این سلسله حدود ۱۳۰ سال دوام آورد.<ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار (قرن سیزدهم و نیمهٔ اول قرن چهاردهم)، ۱۳۸۷ش، ص۴۱، ۱۱۷ و ۵۱۹.</ref>

== بنیانگذار ==
بنیانگذار سلسلهٔ قاجار، آقامحمدخان قاجار (حدود ۱۱۵۵–۱۲۱۱ق)، فرزند محمدحسن‌خان قوانلو، در استرآباد زاده شد.<ref>اعتمادالسّلطنه، منتظم ناصری، ۱۳۰۰ق، ج۳، ص۲۳.</ref> پس از کشته‌شدن پدرش در ۱۱۷۲ق، ریاست تیرهٔ قوانلو را بر عهده گرفت<ref>ملکم، تاریخ ایران، ۱۳۰۳ق، ج۲، ص۳۳۶.</ref> و حدود ۱۶ سال را در دربار [[کریم‌خان زند]] با احترام سپری کرد و از اوضاع سیاسی آگاهی یافت.<ref>ساسانی، سیاستگران دوره قاجار، ۱۳۳۸ش، ص۲۹۶؛ [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2143080/جریان-شناسی-نخبگانی-در-ایران-معاصر-مطالعه-موردی-دوره-قاجار پریزاد و هادی‌منش، «جریان‌شناسی نخبگانی در ایران معاصر؛مطالعه موردی دورۀ قاجار»، 1402ش، ص۲۵.]</ref> وقتی از بیماری و مرگ نزدیک کریم‌خان آگاه شد، در ۱۱۹۳ق از [[شیراز]] گریخت و به [[شمال ایران]] رفت و با بهره‌گیری از اختلافات داخلی زندیان، بر [[گیلان]]، [[مازندران]] و [[زنجان]] چیره شد.<ref>پیرنیا و اقبال، تاریخ ایران از آغاز تا انقراض قاجاریه، ۱۳۸۰ش، ص۷۵۴–۷۵۹.</ref><ref>دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۱، ص۴۷۶.</ref> او با متحد کردن تیره‌های گوناگون قاجار و سرکوب رقیبان ایلی، ازجمله برادرش مرتضی‌قلی‌خان، بیشتر ایالات ایران را به‌دست آورد و [[تهران]] را پایتخت خود قرار داد.<ref>سپهر، ناسخ التواریخ، ۱۳۵۸ق، ج۱، ص۳۴</ref> سرانجام در ۱۲۰۹ق [[لطف‌علی‌خان زند]] را شکست داد و به قدرت برتر کشور تبدیل شد<ref>ملکم، تاریخ ایران، ۱۳۰۳ق، ج۱، ص۳۳۷.</ref> و در ۱۲۱۰ق در تهران تاج‌گذاری کرد و دودمان قاجاریه را بنیان نهاد.<ref>پاکروان، آغا محمد خان قاجار، ۱۳۴۸ش، ص۳۱؛ اعتمادالسلطنه، منتظم ناصری، ۱۳۰۰ق، ج۲، ص۳۱۶</ref>

== عوامل پیروزی ==
پژوهشگران دلایل گوناگونی برای پیروزی قاجارها و سلطۀ آنها بر ایران برشمرده‌اند؛ ازجمله: 

* پیشینهٔ طولانی آنان در مناصب نظامی و اداری در دوره‌های [[صفوی]] و افشاری که تجربهٔ حکومت و سازماندهی نیروهای رزمی را برای‌شان به‌همراه داشت؛<ref>سینایی، ''دولت مطلقه، نظامیان و سیاست در ایران (1357ــ1299)،'' 1384ش، ص101.</ref>
* ساختار ایلی منسجم و سواره‌نظام توانمند که آنان را از رقیبان پراکنده برتر می‌کرد؛<ref>کاتوزیان، تضاد دولت و ملت، نظریهٔ تاریخ و سیاست در ایران، 1380ش، ص۲۸.</ref>
* همچنین بهره‌گیری هوشمندانه از خلأ قدرت پس از سقوط صفویه و هرج‌ومرج دوره‌های افشاریه و زندیه؛ 
* موقعیت استرآباد، پایگاه اولیهٔ قاجارها، که دوری از مراکز قدرت رقیب و دسترسی به منابع انسانی ترکمن را برای آنان فراهم و به استقلال عمل‌شان کمک کرد؛<ref>دائرة المعارف بزرگ اسلامی، آقامحمدخان قاجار، ۱۳۶۹ش، ج۱، ص۴۷۷.</ref>
* رهبری آقامحمدخان در سرکوب مدعیان محلی و شکست زندیان<ref>پیرنیا؛ تاریخ ایران، 1375ش، ص76</ref> و نبود رقیبی یکپارچه و نیرومند پس از مرگ کریم‌خان که خلأ سیاسی بزرگی پدید آورده بود.<ref>ساسانی، سیاستگران دوره قاجار، ۱۳۳۸ش، ص۲۷۴.</ref>

== اقتدار سیاسی ==
مشروعیت و اقتدار سیاسی قاجاریه بر سه اصل استوار بود: 

* قدرت نظامی و غلبه: قاجارها با شمشیر به قدرت رسیدند و تسخیر حاکمیت را دلیل حقانیت خود تلقی می‌کردند.<ref>[https://www.bloghnews.com/news/176770/گذری-مبانی-چهار-گانه-مشروعیت-سلسله-قاجار «گذری بر مبانی چهارگانه مشروعیت سلسله قاجار»، وب‌سایت بلاغ.]</ref> 
* ساختار عمودی قدرت: نظریهٔ ظل‌اللهی، وراثتی‌بودن قدرت، اطاعت مطلق از فرمان‌های شاه و نگرش تقدیرگرایانه به پدیده حکومت؛<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101000/مبانی-اقتدار-در-فرهنگ-سیاسی-ایران-از-تاسیس-قاجاریه-تا-اواسط-دوره-ناصری رئوفت، «مبانی اقتدار در فرهنگ سیاسی ایران (از تأسیس قاجاریه تا اواسط دوره ناصری)»، ۱۳۸۰ش، ص۱۷۰-۱۷۴.]</ref> 
* فقه سیاسی شیعه: تلاش علمای شیعه برای تبیین همکاری با حکومت‌های موجود در عصر غیبت. شاهان قاجار با تأکید بر شعائر مذهبی درصدد جلب حمایت علمای دین برآمدند، اما با روی کارآمدن محمدشاه و به‌ویژه با گرایش‌های صوفیانهٔ صدراعظم او و سپس غرب‌گرایی ناصرالدین‌شاه، شکاف میان علما و حکومت افزایش یافت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101000/مبانی-اقتدار-در-فرهنگ-سیاسی-ایران-از-تاسیس-قاجاریه-تا-اواسط-دوره-ناصری رئوفت، «مبانی اقتدار در فرهنگ سیاسی ایران (از تأسیس قاجاریه تا اواسط دوره ناصری)»، ۱۳۸۰ش، ص۱۷۴-۱۷۹]</ref>

== ساختار قدرت ==
ساختار قدرت در دورهٔ قاجار بر دو پایهٔ اصلی استوار بود: تمرکز قدرت در شخص شاه و دیوان‌سالاری سنتی. شاه در رأس هرم قدرت قرار داشت<ref>مستوفی، شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دورهٔ قاجاریه، ۱۳۸۴ش، ج1، ص394.</ref> و صدراعظم و مستوفی‌الممالک از مناصب کلیدی به شمار می‌رفتند.<ref>[https://www.tebyan.net/news/244735/تشکیلات-اداری-ایران-در-عصر-قاجار «تشکیلات اداری ایران در عصر قاجار»، وب‌سایت تبیان.]</ref> از دورهٔ ناصرالدین‌شاه، وزارتخانه‌های خارجه، داخله، مالیه و علوم و فوائد عامه ایجاد شد و نظام اداری به تدریج دگرگون گردید.<ref>[https://www.tebyan.net/news/244735/تشکیلات-اداری-ایران-در-عصر-قاجار «تشکیلات اداری ایران در عصر قاجار»، وب‌سایت تبیان.]</ref> با [[انقلاب مشروطه]]، ساختار سیاسی به‌سوی تفکیک قوا، تدوین قانون اساسی و تأسیس [[مجلس شورای ملی]] پیش رفت. مجلس با تصویب نظام‌نامه و متمم قانون اساسی، زمینه‌های حکومت قانون‌محور را فراهم کرد، اما مجالس این دوره به‌دلیل مداخلات خارجی، اختلافات داخلی و کودتا نتوانستند ثبات و استقلال واقعی را برای کشور به ارمغان آورند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2148746/مجلس-شورای-ملی شریعت‌جو، «مجلس شورای ملی»، ۱۴۰۰ش، ج۹، ص۸۳.]</ref><ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/تاثیر-مولفه-های-سرمایه-اجتماعی-بر-روند-شکل-گیری-و-پیروزی-انقلاب-مشروطه-ایران همراهی، «تأثیر مولفه‌های سرمایه اجتماعی بر روند شکل‌گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، ''جامعه‌شناسی سیاسی ایران''، <bdi>۲۷۹</bdi>.]</ref> از نمادهای این ساختار، پرچم ایران بود که در دورهٔ قاجار از شکل سه‌گوش به چهارگوش تغییر یافت و نشان شیر و خورشید با شمشیر در دست شیر تثبیت شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1226689/سیر-تاریخی-استفاده-از-پرچم-در-ایران-از-دوره-اسلامی-تا-دوران-معاصر رضوان قهرخی، «سیر تاریخی استفاده از پرچم در ایران، از دوره اسلامی تا دوران معاصر»، 1393ش، ص119.]</ref> در دوران صدارت امیرکبیر، پرچم مستطیلی با زمینهٔ سفید و نوارهای سبز و سرخ در بالا و پایین و نشان شیر و خورشید در میانه به عنوان الگوی اصلی تعیین شد<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1873116/روند-تغییر-پرچم-ایران-از-عصرصفوی-تا-دوران-معاصر-با-بررسی-عناصر-رنگ-نشان-و-طراحی-پرچم-ایران موسوی خرد، «روند تغییر پرچم ایران از عصو صفوی تا دوران معاصر با بررسی عناصر رنگ، نشان و طراحی پرچم ایران»، 1400ش، ص56.]</ref> و پس از مشروطه، این ترکیب سه‌رنگ در اصل پنجم متمم قانون اساسی به‌عنوان پرچم ایران به رسمیت شناخته شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1873116/روند-تغییر-پرچم-ایران-از-عصرصفوی-تا-دوران-معاصر-با-بررسی-عناصر-رنگ-نشان-و-طراحی-پرچم-ایران موسوی خرد، «روند تغییر پرچم ایران از عصو صفوی تا دوران معاصر با بررسی عناصر رنگ، نشان و طراحی پرچم ایران»، 1400ش، ص57.]</ref>

== شیوهٔ حکمرانی ==
شیوهٔ کشورداری قاجارها بر نظام خاندان‌سالاری و پیوندهای [[خویشاوندی]] استوار بود. شاهزادگان قاجار، که جمعیت زیادی داشتند، ایالات و ولایات را اداره می‌کردند و این نظام، اگرچه ظرفیت سیاسی ایجاد می‌کرد، اما به رقابت‌های درونی، هزینه‌های سنگین و بحران‌های مالی نیز انجامید. انتخاب ولیعهد بر اساس دیدگاه آقامحمدخان و با تأکید بر اصالت مادری از طایفهٔ قاجار انجام می‌شد تا سلطنت در خاندان قوانلو باقی بماند، اما به‌دلیل نبود قانون روشن، شاهزادگان مدعی اعتراض می‌کردند و بحران جانشینی به چالشی ساختاری تبدیل شد. در این میان، دولت‌های خارجی، به‌ویژه روسیه و انگلستان، با گنجاندن حمایت از ولیعهد در عهدنامه‌های [[عهدنامه گلستان|گلستان]] و [[عهدنامه ترکمانچای|ترکمانچای]]، به‌تدریج در امور داخلی دخالت کردند و مشروعیت جانشینی را به پشتوانهٔ خارجی پیوند زدند.<ref>[https://jhr.ui.ac.ir/article_16510.html قدیمی قیداری، «بحران جانشینی در دولت قاجار (از تأسیس تا جلوس محمد شاه قاجار)»، ۱۳۸۹ش، ص۱۰۳-۱۰۴]</ref>

ابزار اعمال قدرت نظامی نیز بر پایهٔ ساختار ایلی استوار بود. رهبران ایلات با تکیه بر سواره‌نظام و تفنگ‌داران قبیله‌ای، نیروهای خود را سازمان می‌دادند؛ اما این نیروها فاقد نظم، لباس متحدالشکل، آموزش نظامی استاندارد و سلاح‌های کارآمد بودند.<ref>[https://psri.ir/?id=ef5jgx1w «قوای نظامی در دوره قاجار»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.]</ref>

== رویدادهای مهم ==
{| class="wikitable"
|'''دوره'''
|'''رویدادهای مهم'''
|-
|'''آقامحمدشاه'''
|یکپارچگی مجدد سرزمین ایران پس از چنددستگی دوره افشاریه و زندیه، انتقال پایتخت به تهران<ref>شمیم، ایران در دوره سلطنت قاجار، ۱۳۷۴، ص۴۰.</ref>
|-
|'''فتحعلی‌شاه'''
|جنگ‌های ایران و روس (دو دوره)، عهدنامه‌های گلستان و ترکمنچای و از دست رفتن سرزمین‌های قفقاز، عهدنامه فین‌کن‌اشتاین با فرانسه، عهدنامه ارزروم اول با عثمانی، برقراری مناسبات سیاسی با کشورهای اروپایی<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/8874 «پاره‌پاره شدن خاک ایران با پادشاهی فتحعلی شاه قاجار»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.]</ref>
|-
|'''محمدشاه'''
|لشکرکشی به [[هرات]] و مخالفت انگلستان، عهدنامه ارزروم دوم، آغاز جنبش بابیه، اعتراضات روحانیون شیعه در اصفهان<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2728426/اوضاع-سیاسی-دوره-محمد-شاه-قاجار اسمعیلی خوشمردان، «اوضاع سیاسی دوره محمد شاه قاجار مقاله»،  ۱۳۹۴ش، ص۹-۱۱.]</ref>
|-
|'''ناصرالدین‌شاه'''
|واگذاری امتیاز رویتر، امتیاز تنباکو و نهضت تحریم تنباکو، قرارداد گلداسمید، امتیاز بانک استقراضی، عهدنامه آخال و از دست رفتن سرزمین‌های شرق خزر، قتل [[امیرکبیر]]، شورش بابیان، سه سفر به اروپا و افزایش وابستگی به بیگانگان<ref>پیرنیا و اقبال، تاریخ ایران از آغاز تا انقراض قاجاریه، ۸۴۸–۸۶۲.</ref><ref>[https://ensafnews.com/350528/%D8%B9%D9%87%D8%AF%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%B3%D8%8C-%D8%A2%D8%AE%D8%A7%D9%84-%D9%88-%DA%AF%D9%84%D8%AF%D8%A7%D8%B3%D9%85%DB%8C%D8%AA%D8%8C-%D9%82%D8%B1/ «عهدنامه های پاریس، آخال و گلداسمیت، قراردادهای ترکمانچای دیگر»، وب‌سایت انصاف نیوز.]</ref>
|-
|'''مظفرالدین‌شاه'''
|صدور فرمان مشروطیت و تأسیس [[مجلس شورای ملی]]، تدوین نظامنامه و متمم قانون اساسی، تحصن‌های مشروطه‌خواهان (مهاجرت صغری و کبری)، وام‌های خارجی برای سفرهای اروپایی، واگذاری امتیازات گسترده به روس و انگلیس (نفت، راه‌آهن، بانک)<ref>پیرنیا و اقبال، تاریخ ایران از آغاز تا انقراض قاجاریه، ۸۴۸–۸۶۲.</ref>
|-
|'''محمدعلی‌شاه'''
|به توپ بستن مجلس شورای ملی و استبداد صغیر، امضای متمم قانون اساسی، خلع از سلطنت و پناهندگی به سفارت روسیه<ref>[https://www.iichs.ir/fa/news/980/محمدعلی-شاه-قاجار-نخستین-سال-سلطنت معز، «محمدعلی شاه قاجار (نخستین سال سلطنت)»، وب‌سایت پژوهشکده تاریخ معاصر.]</ref>
|-
|'''احمدشاه'''
|اشغال ایران در جنگ جهانی اول، قرارداد ۱۹۱۹م و الغای آن، کودتای ۱۲۹۹ش و به قدرت رسیدن رضاخان، انقراض سلسله قاجار و واگذاری سلطنت به رضاخان پهلوی<ref>[https://www.iichs.ir/fa/gallery/3363/2/preview/ موسوی، «احمدشاه از کودکی تا سلطنت»، وب‌سایت پژوهشکده تاریخ معاصر]</ref>
|}

== دستاوردها و چالش‌ها ==

=== دستاوردها ===
پس‌از سقوط [[صفویه]] و پیش از شکل‌گیری حکومت قاجاریه، ایران درگیر کشمکش‌های داخلی و جنگ‌های پراکنده بود و مرزهای پایداری نداشت؛ اما قاجارها توانستند ثبات نسبی را بازگردانند و مرزهای منسجمی ایجاد کنند که حس هویت ملی را تقویت کرد. قدرت مرکزی با عواملی چون همگرایی اقتصادی، اصلاحات حکومتی، احداث خطوط تلگراف و رشد تهران، پایتخت جدید، تا حدی افزایش یافت. همچنین سیاست خارجی قاجار، به آشنایی ایران با علوم، فناوری و آموزش جدید انجامید.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/بخش-اقتصاد-36/3911890-دستاوردها-کاستی-های-دوره-قاجار «دستاوردها و کاستی‌های دوره قاجار»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.]</ref>

=== چالش‌ها ===
قدرت‌های خارجی، به‌ویژه روسیه و انگلستان، با پیروزی در جنگ‌ها و تنظیم عهدنامه‌ها، ارادهٔ خود را بر ایران تحمیل کردند و بخش‌هایی از کشور، مانند قفقاز را از ایران جدا ساختند. با وجود تلاش‌ها، اصلاحات مؤثر از سوی حکومت صورت نگرفت. ایلات و روسای محلی قدرت مستقل خود را تا حد زیادی حفظ کردند و زیرساخت‌های جدیدی ایجاد نشد. همچنین ورود کالاهای صنعتی از غرب، به صنایع دستی ایران به‌جز فرش، آسیب زد و اقتصاد سنتی را با چالش مواجه ساخت.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/بخش-اقتصاد-36/3911890-دستاوردها-کاستی-های-دوره-قاجار «دستاوردها و کاستی‌های دوره قاجار»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.]</ref>

=== رشد غرب‌گرایی ===
در اواخر قاجار، گرایش به غرب رشد چشمگیری یافت. عباس‌میرزا، ولیعهد فتحعلی‌شاه، پس از شکست از روسیه، بر ضرورت ایجاد ارتش به سبک غربی و اعزام دانشجو به اروپا تأکید کرد. از نیمهٔ دوم قرن نوزدهم میلادی، روشنفکران و تجددخواهان تحصیلکردهٔ غرب، به نقد سنت پرداختند و از طریق روزنامه‌ها، انجمن‌ها و رساله‌های انتقادی، غرب‌گرایی را در ایران ترویج کردند.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/بخش-تاریخ-اقتصاد-31/721115-روزگار-قاجار-مساله-مدرنیته «روزگار قاجار و مسئله مدرنیته»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.]</ref>

== فهرست شاهان قاجار ==
{| class="wikitable"
|'''نام'''
|'''تولد و والدین'''
|'''حکومت'''
|'''صدراعظم‌ها'''
|'''تاریخ و علت مرگ'''
|'''مدفن'''
|-
|'''آقامحمدشاه'''
|۲۷ خرداد ۱۱۲۱ش در استرآباد

محمدحسن‌خان و جیران خانم<ref>اعتمادالسّلطنه، منتظم ناصری، ۱۳۰۰ق، ج۳، ص۲۳.</ref>
|۱۴ سال مدعی پادشاهی و ۱ سال سلطنت رسمی

۱۱۹۳–۱۲۱۰ق (۱ فروردین ۱۱۶۱–۱ فروردین ۱۱۷۵ش)

رمضان ۱۲۱۰–۲۱ ذی‌الحجه ۱۲۱۱ق (۱ فروردین ۱۱۷۵–۲۸ خرداد ۱۱۷۶ش) (رسمی)<ref>باسورث، سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی. ۱۳۸۱ش، ۲۶۴.</ref>
|حاج ابراهیم اعتمادالدوله<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/445244/اولین-صدر-اعظم-قاجار-حاج-ابراهیم-خان-کلانتر-اعتماد-الدوله امیری، «اولین صدر اعظم قاجار حاج ابراهیم خان کلانتر (اعتماد الدوله)»،  ۱۳۵۳ش، ص۹۱۳.]</ref>
|۲۸ خرداد ۱۱۷۶ش در شوشی

توسط خدمتکارانش کشته شد.<ref>امداد، تاریخ رجال ایران، ۱۳۴۷–۱۳۵۰ش، ج۱، ص۲۵۴.</ref>
|حرم علی بن ابی‌طالب، نجف<ref>[https://fararu.com/fa/news/871878/قبر-شاهان-ایرانی-کجاست «قبر شاهان ایرانی کجاست؟»، خبرگزاری فرارو.]</ref>
|-
|'''فتحعلی‌شاه'''
|۴ بهمن ۱۱۵۰ش در دامغان

حسینقلی‌خان جهانسوز و آسیه خانم


|۳۷ سال 


۲۱ ذی‌الحجه ۱۲۱۱–۱۹ جمادی‌الثانی ۱۲۵۰ق

(۲۸ خرداد ماه ۱۱۷۶–۱ آبان ۱۲۱۳ش)<ref>باسورث، سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی. ۱۳۸۱ش، ۲۶۴.</ref>
|حاج ابراهیم اعتمادالدوله

میرزا شفیع مازندرانی

محمدحسین‌خان صدر اصفهانی<ref>سپهر، ناسخ التواریخ، ۱۳۵۳ش، ج۱، ص۳۱۰.</ref>

عبدالله خان امین‌الدوله

الله‌یار خان آصف‌الدوله

عبدالله خان امین‌الدوله<ref>سپهر، ناسخ التواریخ، ۱۳۵۳ش، ج۲، ص۲۰.</ref>
|۱ آبان ۱۲۱۳ در اصفهان

مرگ طبیعی
|حرم فاطمه معصومه، قم<ref>[https://fararu.com/fa/news/871878/قبر-شاهان-ایرانی-کجاست «قبر شاهان ایرانی کجاست؟»، خبرگزاری فرارو.]</ref>
|-
|'''محمدشاه'''
|۱۴ دی ۱۱۸۶ش در تبریز

عباس میرزا و گلبین خانم
|۱۴ سال

۱۹ جمادی‌الثانی ۱۲۵۰ق - ۶ شوال ۱۲۶۴ق

(۱ آبان ۱۲۱۳–۲۲ شهریور ۱۲۲۷ش)<ref>باسورث، سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی. ۱۳۸۱ش، ۲۶۴.</ref>
|قائم‌مقام فراهانی

حاجی میرزا آقاسی<ref>افشاری، صدراعظم‌های سلسله قاجاریه، 1376ش، ص۱۰۱–۱۰۶</ref>
|۲۲ شهریور ۱۲۲۷ش در تجریش

نقرس<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/بخش-اقتصاد-36/1115211-مرگ-محمدشاه-به-دلیل-بیماری «مرگ محمدشاه به دلیل بیماری»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.]</ref>
|حرم فاطمه معصومه، قم<ref>[https://fararu.com/fa/news/871878/قبر-شاهان-ایرانی-کجاست «قبر شاهان ایرانی کجاست؟»، خبرگزاری فرارو.]</ref>
|-
|'''ناصرالدین‌شاه'''
|۲۵ تیر ۱۲۱۰ش در تبریز

محمدشاه و ملک‌جهان خانم
|۴۸ سال

۶ شوال ۱۲۶۴–۱۷ ذی‌القعده ۱۳۱۳ق

(۲۲ شهریور ۱۲۲۷–۱۲ اردیبهشت ۱۲۷۵ش)<ref>سپهر، ناسخ التواریخ، ۱۳۵۳ش، ج۳، ص۱۴۵.</ref>
|[[امیرکبیر]]

میرزا آقاخان نوری<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/356118/میرزا-آقاخان-نوری-و-مرده-ریگ-اصلاحات-امیر-کبیر شعبانی و صنعتی، «میرزا آقاخان نوری و مرده ریگ اصلاحات امیر کبیر»، 1395ش، ص۲۰۸.]</ref>

میرزا محمدخان سپهسالار

میرزا یوسف مستوفی‌الممالک

میرزا حسین‌خان سپهسالار

میرزا یوسف مستوفی‌الممالک

امین‌السلطان<ref>[https://www.psri.ir/?id=h4pkse9x «ناصرالدین شاه»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.]</ref>
|۱۲ اردیبهشت ۱۲۷۵ش در ری

به دست میرزا رضا کرمانی ترور شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/876533/زندگی-نامه-ی-تنی-چند-از-شاهان-قاجار کرمانی، «زندگی‌نامه ی تنی چند از شاهان قاجار»، 1389ش، ص۲۰۶.]</ref>
|[[حرم عبدالعظیم حسنی]]، شهرری<ref>فرهمند، «گذری بر امتیازات پی در پی انگلیس در عهد ناصری»، ۱۳۸۷ش، ص۱۲۸.</ref>
|-
|'''مظفرالدین‌شاه'''
|۳ فروردین ۱۲۳۲ش در تبریز

ناصرالدین‌شاه و شکوه‌السلطنه
|۱۰ سال

۱۷ ذی‌القعده ۱۳۱۳–۲۴ ذی‌القعده ۱۳۲۴ق

(۱۲ اردیبهشت ۱۲۷۵–۱۲ دی ۱۲۸۵ش)<ref>باسورث، سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی. ۱۳۸۱ش، ۲۶۴.</ref>
|امین‌السلطان

امین‌الدوله<ref>امین‌الدوله، خاطرات سیاسی میرزا علی‌خان امین الدوله، 1341ش، ص424.</ref>

محسن مشیرالدوله

امین‌السلطان

عین‌الدوله<ref>[https://psri.ir/?id=po0i47mn «زندگی و زمانه مظفرالدین شاه»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.]</ref>
|۱۲ دی ۱۲۸۵ش در تهران

حمله قلبی<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/876533/زندگی-نامه-ی-تنی-چند-از-شاهان-قاجار کرمانی، «زندگی‌نامه ی تنی چند از شاهان قاجار»، 1389ش، ص۲۰۹.]</ref>
|حرم امام حسین، کربلا<ref>[https://fararu.com/fa/news/871878/قبر-شاهان-ایرانی-کجاست «قبر شاهان ایرانی کجاست؟»، خبرگزاری فرارو.]</ref>
|-
|'''محمدعلی‌شاه'''
|۱ تیر ۱۲۵۱ش در تبریز

مظفرالدین‌شاه و تاج‌الملوک
|۲ سال و ۷ ماه

۲۴ ذی‌القعده ۱۳۲۴–۲۷ جمادی‌الثانی ۱۳۲۷ق

(۱۲ دی ۱۲۸۵–۲۵ تیر ۱۲۸۸ش)<ref>باسورث، سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی. ۱۳۸۱ش، ۲۶۴.</ref>
|نصرالله مشیرالدوله

افخم

امین‌السلطان

احمد مشیرالسلطنه

ناصرالملک

نظام‌السلطنه

احمد مشیرالسلطنه

کامران میرزا<ref>[https://www.iichs.ir/fa/news/980/محمدعلی-شاه-قاجار-نخستین-سال-سلطنت معز، «محمدعلی شاه قاجار (نخستین سال سلطنت)»، وب‌سایت پژوهشکده تاریخ معاصر.]</ref>

سعدالدوله<ref>شمیم، ایران در دوره سلطنت قاجار، ۱۳۷۴، ص۵۹۶، ۶۱۰َ، ۶۱۳، ۶۱۴ و ۶۱۷.</ref>
|۱۶ فروردین ۱۳۰۴ش در سانرمو، ایتالیا

مرگ طبیعی<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/876533/زندگی-نامه-ی-تنی-چند-از-شاهان-قاجار کرمانی، «زندگی‌نامه ی تنی چند از شاهان قاجار»، 1389ش، ص۲۱۱.]</ref>
|حرم امام حسین، کربلا<ref>[https://www.entekhab.ir/fa/news/92820/کدام-پادشاهان-و-رجال-ایرانی-در-کربلا-دفن-شده اند «کدام پادشاهان و رجال ایرانی در کربلا دفن شده اند؟»، وب‌سایت روزنامۀ انتخاب.]</ref>
|-
|'''احمدشاه'''
|۱۲ بهمن ۱۲۷۵ش در تبریز

محمدعلی‌شاه و ملکه جهان
|۱۶ سال

۲۷ جمادی‌الثانی ۱۳۲۷–۱۳ ربیع‌الثانی ۱۳۴۴ق

(۲۵ تیر ۱۲۸۸–۹ آبان ۱۳۰۴ش)<ref>باسورث، سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی. ۱۳۸۱ش، ۲۶۴.</ref>
|فهرست رئیس‌الوزراهای ایران در عهد احمدشاه
|۸ اسفند ۱۳۰۸ش در پاریس، فرانسه

ورم کلیه<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/بخش-اقتصاد-36/3359657-مرگ-آخرین-شاه-قاجار «مرگ آخرین شاه قاجار»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.]</ref>
|حرم امام حسین، کربلا<ref>[https://www.entekhab.ir/fa/news/92820/کدام-پادشاهان-و-رجال-ایرانی-در-کربلا-دفن-شده اند «کدام پادشاهان و رجال ایرانی در کربلا دفن شده اند؟»، وب‌سایت روزنامۀ انتخاب.]</ref>
|}

== انقراض ==
سلسله قاجار با کودتای نظامی اسفند ۱۲۹۹ش به رهبری رضاخان و با حمایت انگلستان، قدرت را از دست داد. رضاخان که پیشتر با سمت‌هایی چون فرماندهٔ قوای قزاق و سردار سپه، به‌تدریج قدرت را به دست گرفته بود، در [[۳ آبان|سوم آبان]] ۱۳۰۲ش به نخست‌وزیری رسید و احمدشاه را مجبور به ترک کشور و سفر به اروپا کرد. او در غیاب شاه، با سرکوب شورش‌های داخلی ازجمله قیام شیخ خزعل در خوزستان و شورش کردها و ترکمن‌ها و تبلیغات گسترده علیه احمدشاه، زمینه را برای خلع او فراهم ساخت. در [[۹ آبان|نهم آبان]] ۱۳۰۴ش، مجلس پنجم با تصویب ماده‌واحده‌ای، احمدشاه را خلع و حکومت موقت را به رضاخان سپرد. سرانجام در [[۲۲ آذر]] ۱۳۰۴ش، مجلس مؤسسان با تغییر اصول متمم قانون اساسی، سلطنت را به رضاخان واگذار کرد.<ref>[https://psri.ir/?id=ef5jgx1w «انحلال سلسه قاجار»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.]</ref> ناکارآمدی، ظلم، نارضایتی گسترده، ناامنی، فقر و رویگردانی نخبگان، از عوامل زوال سلسله قاجاریه دانسته شده است.<ref>آوری، تاریخ معاصر ایران، 1369ش، ج۱، ص372.</ref><ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/106995/انتقال-قدرت-از-قاجاریه-به-پهلوی واعظ، «انتقال قدرت از قاجاریه به پهلوی (مقاله پژوهشی حوزه)»، ۱۳۸۲ش، ص۱۳۷-۱۴۲.]</ref><ref>[https://www.iichs.ir/fa/news/230/برخی-زمینه-های-سقوط-سلسله-قاجار پورقنبر، محمدحسن، «برخی زمینه‌های سقوطِ سلسله قاجار»، وب‌سایت پژوهشکده تاریخ معاصر، تاریخ درج مطلب: ۶ تیر ۱۳۹۴ش.]</ref> 

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
{{آغاز منابع}}
* آوری، پیتر، تاریخ معاصر ایران، تهران، چاپخانه حیدری، ۱۳۶۹ش.
* اسماعیلی خوشمردان، مرتضی، «اوضاع سیاسی دوره محمد شاه قاجار مقاله»، کنفرانس بین‌المللی پژوهش‌های مدیریت و علوم انسانی در ایران مجموعه مقالات
* اعتمادالسّلطنه، محمد حسن، منتظم ناصری، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۶۳ش.
* افشاری، پرویز، صدراعظم‌های سلسله قاجاریه، تهران، مؤسسه چاپ و انتشارات وزارت‌خارجه، ۱۳۷۶ش.
* بیستمین همایش بین‌المللی پژوهش‌های مدیریت و علوم انسانی در ایران، ۱۳۹۴ش.
* امیری، مهراب، «اولین صدر اعظم قاجار حاج ابراهیم خان کلانتر (اعتماد الدوله)»، مجلهٔ گوهر، شمارهٔ ۲۲، ۱۳۵۳ش.
* امین‌الدوله، میرزا علی‌خان، خاطرات سیاسی میرزا علی‌خان امین الدوله، به کوشش حافظ فرمانفرماییان، دانشگاه تهران، ۱۳۴۱ش.
* «انحلال سلسه قاجار»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵ش.
* باسورث، کلیفورد ادموند، سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی. ترجمهٔ فریدون بدره‌ای. تهران، مرکز بازشناسی اسلام و ایران، ۱۳۸۱ش.
* «پاره‌پاره شدن خاک ایران با پادشاهی فتحعلی شاه قاجار»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی، تاریخ بازدید؛ ۱۲ تیر ۱۴۰۵ش.
* پریزاد، رضا و هادی منش، امیر، «جریان‌شناسی نخبگانی در ایران معاصر؛ مطالعه موردی دورهٔ قاجار»، مجلهٔ مطالعات کاربردی در علوم اجتماعی و جامعه‌شناسی، شمارهٔ ۲۷، ۱۴۰۲ش.
* پورقنبر، محمدحسن، «برخی زمینه‌های سقوطِ سلسله قاجار»، وب‌سایت پژوهشکده تاریخ معاصر، تاریخ درج مطلب: ۶ تیر ۱۳۹۴ش.
* پاکروان، آمینه، آغامحمدخان قاجار، تهران، زوار، ۱۳۴۸ش
* پیرنیا، حسن، تاریخ ایران، تهران، انتشارات خیام، ۱۳۷۵ش،
* پیرنیا، حسن و عباس، اقبال‌آشتیانی، تاریخ ایران از آغاز تا انقراض قاجاریه، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، کتابفروشی خیام، چاپ نهم، ۱۳۸۰ش.
* «تشکیلات اداری ایران در عصر قاجار»، وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۱۴ اردیبهشت ۱۳۹۲ش.
* دائرة المعارف بزرگ اسلامی، تحت نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، چاپ دوم، ۱۳۶۹ش.
* «دستاوردها و کاستی‌های دوره قاجار»، وب‌سایت روزنامهٔ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۷ آبان ۱۴۰۱ش.
* رئوفت، رحیم، «مبانی اقتدار در فرهنگ سیاسی ایران (از تأسیس قاجاریه تا اواسط دوره ناصری)»، مجلهٔ علوم سیاسی، شماره ۴، ۱۳۸۰ش.
* رضوان قهرخی، مریم، «سیر تاریخی استفاده از پرچم در ایران، از دوره اسلامی تا دوران معاصر»، پژوهش هنر، شماره ۵، بهار ۱۳۹۳ش.
* «روزگار قاجار و مسئله مدرنیته»، وب‌سایت روزنامهٔ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۱۲ اردیبهشت ۱۳۹۲ش.
* «زندگی و زمانه مظفرالدین شاه»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، تاریخ درج مطلب: ۱۴ مرداد ۱۴۰۰ش.
* ساسانی، احمد، سیاستگران دوره قاجار، بی‌جا، ۱۳۳۸ش.
* سپهر، محمدتقی، ناسخ التواریخ، تهران، اسلامیه، ۱۳۵۳ش.
* سرجان ملکم، تاریخ ایران، ترجمه میرزا اسماعیل حیرت، تهران، سعدی، بی‌تا.
* سینایی، وحید، ''دولت مطلقه، نظامیان و سیاست در ایران (۱۳۵۷–۱۲۹۹)،'' تهران، نشر کویر، ۱۳۸۴ش.
* شریعت‌جو، منیره، «مجلس شورای ملی»، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش.
* شعبانی، رضا و صنعتی، فریبا، «میرزا آقاخان نوری و مرده ریگ اصلاحات امیر کبیر»، مجلهٔ تحقیقات تاریخ اجتماعی، شمارهٔ ۱، ۱۳۹۵ش.
* شمیم، علی‌اصغر، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار (قرن سیزدهم و نیمهٔ اول قرن چهاردهم)، تهران، بهزاد، ۱۳۸۷ش.
* «عهدنامه های پاریس، آخال و گلداسمیت، قراردادهای ترکمانچای دیگر»، وب‌سایت انصاف نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۸ خرداد ۱۴۰۱ش.
* فرهمند، علی، «گذری بر امتیازات پی در پی انگلیس در عهد ناصری، مجله مطالعات تاریخی»، شماره ۲۲، ۱۳۸۷ش.
* «قبر شاهان ایرانی کجاست؟»، خبرگزاری فرارو، تاریخ درج مطلب: ۱۳ خرداد ۱۴۰۴ش.
* قدیمی قیداری، عباس، «بحران جانشینی در دولت قاجار (از تأسیس تا جلوس محمد شاه قاجار)»، مجلهٔ پژوهش‌های تاریخی، شمارهٔ ۱، ۱۳۸۹ش، ص۱۰۳–۱۰۴
* «قوای نظامی در دوره قاجار»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، تاریخ درج مطلب: ۲ آبان ۱۳۹۹ش.
* کاتوزیان، محمدعلی، تضاد دولت و ملت، نظریهٔ تاریخ و سیاست در ایران، ترجمهٔ علیرضا طیب، تهران، نشر نی، ۱۳۸۰ش.
* «کدام پادشاهان و رجال ایرانی در کربلا دفن شده اند؟»، وب‌سایت روزنامهٔ انتخاب، تاریخ درج مطلب: ۵ بهمن ۱۳۹۱ش.
* کرمانی، ناظم الاسلام، «زندگی نامهٔ تنی چند از شاهان قاجار»، مجلهٔ اطلاعات سیاسی - اقتصادی، شماره ۲۷۵ و ۲۷۶، ۱۳۸۹ش.
* «گذری بر مبانی چهارگانه مشروعیت سلسله قاجار»، وب‌سایت بلاغ، تاریخ درج مطلب: ۱۷ اسفند ۱۳۹۴ش.
* «مرگ آخرین شاه قاجار»، وب‌سایت روزنامهٔ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۳۹۶ش.
* «مرگ محمدشاه به دلیل بیماری»، وب‌سایت روزنامهٔ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب؛ ۱۴ شهریور ۱۳۹۶ش.
* مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دورهٔ قاجاریه، تهران، زوار، چاپ پنجم، ۱۳۸۴ش.
* معزی، فاطمه، «مظفرالدین شاه قاجار»، وب‌سایت پژوهشکده تاریخ معاصر، تاریخ درج مطلب: ۹ دی ۱۳۹۳ش.
* معزی، فاطمه، «محمدعلی شاه قاجار (نخستین سال سلطنت)»، وب‌سایت پژوهشکده تاریخ معاصر، تاریخ درج مطلب: ۶ مهر ۱۳۹۳ش.
* موسوی خرد، سیده اعظم، «روند تغییر پرچم ایران از عصو صفوی تا دوران معاصر با بررسی عناصر رنگ، نشان و طراحی پرچم ایران»، پژوهش در هنر و علوم انسانی، سال ششم، شماره ۳۷، آبان ۱۴۰۰ش.
* «ناصرالدین شاه»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، تاریخ درج مطلب: ۱۸ تیر ۱۳۹۳ش.
* واعظ، نفیسه، «انتقال قدرت از قاجاریه به پهلوی (مقاله پژوهشی حوزه)»، مجلهٔ علوم سیاسی ۱۳۸۲ شماره ۲۴، ۱۳۸۲ش.
* همراهی و دیگران، «تأثیر مولفه‌های سرمایه اجتماعی بر روند شکل‌گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران». مجله جامعه‌شناسی سیاسی ایران از ۲۶۶ تا ۲۸۱)، شماره ۱۴، ۱۴۰۰ش.
{{پایان منابع}}