نمایش مبدأ برای شاهنامه‌‌خوانی

<big>'''شاهنامه‌خوانی'''</big>؛ خواندن اشعار شاهنامه با آواز و حالت مخصوص.

شاهنامه‌خوانی، شغل و عمل شاهنامه‌خوان<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87+%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه شاهنامه‌خوانی، سایت واژه‌یاب.]</ref>  و نیز به‌معنای خواندن [[شاهنامه]]، به آواز بلند، لحنی گیرا و آهنگی خوش در میان جمع است.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87+%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه شاهنامه‌خوانی، سایت واژه‌یاب.]</ref>  شاهنامه‌خوانی، همواره به‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم با دو نوع ادبی دیگر یعنی [[نقالی]] و قصه‌خوانی در ارتباط بوده است. خواندن داستان‌های پهلوانی و اخلاقی، به‌منظور سرگرمی شنوندگان و گاهی برای تعلیم و تنبیه آنها، از دوران صدر اسلام در ایران، رایج بوده است.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/257876/%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87%E2%80%8E%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C امیدسالار، «شاهنامه‌خوانی»، سایت دایره‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> 
==پیشینه== 
شاهنامه‌خوانی، در طول تاریخ، به یک سنت ایرانی تبدیل شده و از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شود.
===شاهنامه‌خوانی پیش از اسلام=== 
کارشناسان بر این باورند که آشنا بودن برخی از اعراب در دوران پیش از اسلام با اسامی و داستان‌های حماسی ایرانی، پادشاهان و پهلوانان و نیز فرهنگ ایرانی، نشان از مرسوم بودن روایت این نوع از داستان‌های حماسی، از روی متن، در دوران پیش از اسلام دارد.<ref>آذرنوش، راه‌های نفوذ فارسی در فرهنگ و زبان تازی (پیش از اسلام)، ۱۳۵۴ش، ص۲۳۹-۲۴۰.</ref>  گروهی دیگر از پژوهشگران معتقدند که اگر شاهنامه را به‌معنیِ مطلق کتاب‌هایی بدانیم که در آن به ذکر داستان‌های پهلوانی و حماسیِ باستان پرداخته شده، شاهنامه‌خوانی در ایران، قدمتی بسیار دارد. به این موضوع، در شاهنامۀ فردوسی نیز اشاره شده<ref>فردوسی، شاهنامه، ۱۳۸۶ش، ج8، ص243.</ref>  و او، دو مرتبه به داستان‌خوانی پادشاهان از روی کتاب‌های حماسی اشاره کرده است؛ مانند:<ref>فردوسی، شاهنامه، ۱۳۸۶ش، ج8، ص5-6.</ref><br>
{{آغاز نستعلیق}}
 {{شعر|نستعلیق}}
 {{ب|نبشته یکی دفتر آرد مرا|بدان، درد و سختی سرآرد مرا}}
 {{پایان شعر}}
 {{پایان نستعلیق}}

===شاهنامه‌خوانی پس از اسلام=== 
برخی از روایات، از خواندن داستان‌های رستم و اسفندیار، توسط نضر بن حارث از اشراف قریش، در دوران صدر اسلام خبر داده‌اند. او که از پیامبر اسلام، کینه به دل داشت، در پی موقعیتی بود تا در نزدیکی مجلس سخنرانی پیامبر، افرادی را به خود جذب کرده و از داستان‌های پهلوانی و حماسی برای آنها بخواند.<ref>ابن‌اسحاق، سیرة سیدنا محمد رسول‌الله (ص)، ۱۸۵۸م، ص۱۹۱.</ref>  نضر، این شیوۀ قصه‌گویی را از قصه‌گوهای سرزمین حیره یاد گرفته و در مکه روایت می‌کرد.<ref>تقی‌زاده، فردوسی و شاهنامۀ او، ۱۳۴۹ش، ص۷۲؛ <br>
صفا، حماسه‌سرایی در ایران، ۱۳۸۴ش، ص45؛ <br>
مینوی، نقد حال، ۱۳۵۸ش، ص۱۱۵؛ فردوسی، شاهنامه، ۱۳۸۶ش، ج8، ص50.</ref>  نضر، به روایت بسیاری، داستان‌های پهلوانی خود را از روی منابع مکتوب می‌خواند.<ref>امیدسالار، «علامۀ قزوینی، شاهنامه و اشاعۀ داستان‌های حماسی ایران در میان اعراب جاهلی»، ۱۳۷۸ش، ص۹۳.</ref>  این داستان‌های حماسی، بعدها در شاهنامه‌های مختلفی مدون شدند. منابع بسیاری به رایج شدن داستان‌های مدونِ پهلوانی در ایران و سایر کشورهای همسایه، در سال‌های نخست اسلام، خبر داده‌اند.<ref>بیهقی، المحاسن و المساوی، ۱۳۸۰ق، ج1، ص448-450 و ج2، ص203؛ <br>
جاحظ، الحیوان، ج1، ص95 و ج7، ص53 و 179؛ <br>
حسن بن حسین، البیزرة، ۱۴۰۹ق، ص۲۹-۳۰؛ <br>
تفضلی، تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام، ۱۳۷۶ش، ص۲۶۷-۲۷۸؛ <br>
محمدی، فرهنگ ایرانی پیش از اسلام و آثار آن در تمدن اسلامی و ادبیات عربی، ۱۳۷۴ش، ص۱۴۹-۱۷۷ و ۱۷۹-۲۰۲؛ <br>
نولدکه، حماسۀ ملی ایـران، ۱۳۶۹ش، ص۱۵-۲۰.</ref> 
==کارکردها==
از آن‌جایی که بسیاری از داستان‌های [[شاهنامه]]، دارای مفاهیمی همچون پیروزی نیکی بر بدی و استیلای نیروی خیر بر نیروی شر است، از اصلی‌ترین انگیزه‌های شاهنامه‌خوانی توسط پادشاهان و درباریان و گوش فرادادن به داستان‌های شاهان پیشین، پی‌بردن سلاطین به کارهای نیک و بد گذشتگان، پیروی از اعمال و رفتار نیک آنها و نیز دوری از اعمال بدِ آنها بوده است.<ref>اسدی طوسی، گرشاسب‌نامه، ۱۳۵۴ش، ص۲۶۴.</ref><br>
  
این سنت، به پادشاهان و دربار خلفای پس از اسلام نیز نفوذ کرده بود. از آن جمله می‌توان به سلطان محمود غزنوی اشاره کرد که بسیار در پی تقلید از کردار و اعمال شاهان گذشته بود<ref>بیهقی، تاریخ، ۱۳۵۶ش، ص660.</ref>  و علاقۀ بسیار به گوش‌دادن به شاهنامه‌خوانان و سایر دفترخوانان داشته است.<ref>ریاحی، سرچشمه‌های فردوسی‌شناسی، ۱۳۷۲ش، ص194-195.</ref><br>
  
مردمِ عادی نیز از شنیدن شاهنامه‌خوانی لذت برده و به‌منظور سرگرمی گوش می‌دادند. پژوهشگران بر این باورند که روایت این داستان‌ها، خصلت‌های پاکدامنی، سلحشوری و پهلوانی را در میان مردم زنده نگه داشته و همچون پندِ پیران عمل می‌کرده است. شاهنامه‌پژوهان، از جمله انگیزه‌های امروزی برای شاهنامه‌خوانی را آشنایی شنوندگان با آثار حماسی و پهلوانی و نیز آشنایی نسل جدید با ارزش‌های والای جوانمردی می‌دانند.<ref> [http://agahimarket.com/%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D8%9F/ «شاهنامه‌خوانی چیست؟»، وبلاگ آگهی مارکت، تاریخ بارگذاری: 25 آبان 1400ش.]</ref>

==شیوه و آداب شاهنامه‌خوانی==
# مکان اجرا: در بسیاری از منابع، به خواندن [[شاهنامه]] در میان جمع‌های کوچک و بزرگ اشاره شده است. برای مثال، در داراب‌نامه، عبارت «خواندیم در حضور دوستان»، به شاهنامه‌خوانی در میان جمع اشاره دارد.<ref>بیغمی، داراب‌نامه، ۱۳۳۹ش، ج1، ص271.</ref>  گاهی، خواندن شاهنامه در کوچه و بازار نیز صورت می‌گرفته که هدف از آن، بیشتر استفاده‌های تبلیغاتی بوده است.<ref>قزوینی رازی، نقض، ۱۳۵۸ش، ص67.</ref>  از جمله اماکن مشهور برای شاهنامه‌خوانی، از دورۀ صفویان به بعد نیز قهوه‌خانه‌ها بوده است.<ref>نصرآبادی، تذکره، ۱۳۷۸ش، ج1، ص207.</ref>  
# شیوه مجلس‌آرایی: برخی از شاهنامه‌خوانان، به‌صورت نشسته و برخی دیگر نیز به‌صورت ایستاده به شاهنامه‌خوانی می‌پرداختند.<ref> [https://www.cgie.org.ir/fa/article/257876/%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87%E2%80%8E%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C امیدسالار، «شاهنامه‌خوانی»، سایت دایره‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>   
# زمان اجرا: پادشاهان، از دیرباز، پیش از خواب شبانۀ خود، به شاهنامه‌خوان گوش می‌دادند. در میان عشایر و سایر اقوام نیز شاهنامه‌خوانی پیش از شروع جنگ، به‌منظور تهییج افراد، رواج داشت.<ref>لایارد، سفرنامه، ۱۳۶۷ش، ص۱۶۱-۱۶۲؛ <br>
صفی‌نژاد، عشایر مرکزی ایران، ۱۳۶۸ش، ص۵۷۹.</ref>

==طبقه‌بندی شاهنامه‌خوانی==
شاهنامه‌خوانی، از جمله آیین‌های سنتی ایرانیان است که از دیرباز به سه صورت در فرهنگ ایران رایج بوده است:   
# شاهنامه‌خوانی زورخانه‌ای؛ در این نوع شاهنامه‌خوانی، مرشد همراه با تمبک و زنگ زورخانه، در زمان اجرای ورزش باستانی در زورخانه‌ها، به خوانش شاهنامه می‌پردازد.    
# شاهنامه‌خوانی قهوه‌خانه‌ای؛ در این نوع شاهنامه‌خوانی، نقالان در قهوه‌خانه و محل‌های اجتماع مردم جمع شده و شاهنامه می‌خواندند.    
# شاهنامه‌خوانی مجلسی؛ بیشتر در روستاها، ایلات و شهرهای کوچک رایج بوده و در مراسم‌هایی همچون شب‌نشینی‌ها اجرا می‌شود. در شاهنامه‌خوانی مجلسی، برخلاف دو نوع دیگر آن، خواندن شاهنامه، به‌عنوان شغل تلقی نمی‌شود.<ref>[https://www.mahoor.com/fa/cd/592-sh%C3%A2hn%C3%A2meh-kh%C3%A2ni-in-iranian-folk-music «شاهنامه‌خوانی در مناطق مختلف ایران (موسیقی نواحی ایران 46)»، سایت ماهور.]</ref>  
همچنین، شاهنامه و دفاتر و اشعار مشابه با آن، در مناطق مختلف ایران، با آهنگ‌های محلی و متفاوتی خوانده می‌شود. این کار، در برخی از مناطق مانند کهگیلویه و بویراحمد با نواختن نی و در برخی نقاط دیگر بدون همراهی ادوات موسیقی انجام می‌شود.<ref>طاهری بویراحمدی، کوچ، کوچ (تجربۀ نیم قرن زنـدگی در کهگیلویه و بویـراحمد)، ۱۳۸۸ش، ص113؛ <br>
کریمی، سفر به دیار بختیاری، ۱۳۶۸ش، ص۱۱۹.</ref> 
==شاهنامه‌خوانان مشهور==
از معروف‌ترین شاهنامه‌خوانان سدۀ 5ق «کاراسی شاهنامه‌خوان» بوده که در آثار تاریخی و ادبی بسیاری به نام او اشاره شده است.<ref>اقبال آشتیانی، مجموعه‌مقالات، ۱۳۸۲ش، ج3، ص253-256.</ref>  در دوره [[صفویه]] نیز افرادی همچون «یکه‌سوار» شاهنامه‌خوان معروف صفوی،<ref>نصرآبادی، تذکره، ۱۳۷۸ش، ج1، ص207.</ref>  نجاتی بافقی و ملا بیخود جنابدی شاهنامه‌خوانی می‌کردند.<ref>نصرآبادی، تذکره، ۱۳۷۸ش، ج1، ص435.</ref>  امروزه نیز شاهنامه‌خوانی دارای مشاهیری همچون ساقی عقیلی (نخستین زن شاهنامه‌خوان ایرانی) معروف به ندا آفرید<ref>[https://parsiandej.ir/%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%86-%D8%B2%D9%86-%D9%86%D9%82%D8%A7%D9%84-%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AA%D8%B5/ «نخستین زن نقال، شاهنامه‌خوان ایرانی»، سایت پارسیان دژ.]</ref>  و مرشد عباس زریری اصفهانی<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/%D9%85%D8%B1%D8%B4%D8%AF_%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3_%D8%A8%D9%86_%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86_%D8%B2%D8%B1%DB%8C%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C «مرشد عباس بن حسین بن زریری اصفهانی»، ویکی فقه.]</ref>  است.

==شاهنامه‌خوانی در میان اقوام ایرانی== 
عشایر، از دیرباز، به شاهنامه‌خوانی اهمیت داده و به آن علاقه داشتند. شاهنامه در میان مردم بختیاری و بویراحمدی به «کتاب هفت لشکر» و «شهنومه» معروف است. تا مدتی پیش شاهنامه‌خوانی، در میان زنان، خوانین و کلانتران بسیار رایج بوده است.<ref>طاهری بویراحمدی، کوچ، کوچ (تجربۀ نیم قرن زنـدگی در کهگیلویه و بویـراحمد)، ۱۳۸۸ش، ص105 و 113.</ref>  شاهنامه‌خوانی در میان عشایر، برای روان‌درمانی، تسکین درد خود، در زمان جنگ و زخمی شدن افراد<ref>موسوی‌نژاد، «شاهنامه و شاهنامه‌خوانی در عشایر لر»، ۱۳۸۳ش، ص۱۲۹.</ref>  و نیز در مراسم سوگواری رواج داشته است.<ref> [https://www.cgie.org.ir/fa/article/257876/%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87%E2%80%8E%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C امیدسالار، «شاهنامه‌خوانی»، سایت دایره‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>  
==وضعیت کنونی==
شاهنامه‌خوانی که تا پیش از رواج وسایل ارتباط‌جمعی در ایران، مانند تلویزیون، از سرگرمی‌های شبانه و شب‌نشینی‌های زمستانی مردم ایران به‌شمار می‌رفت، هنوز هم در بسیاری از نقاط ایران، از جمله شهرهای کوچک، روستاها و نیز در میان عشایر مرسوم است.<ref>رحیمی، جام ارسنجان‌نما، ۱۳۸۸ش، ج1، ص759؛ <br>
شایسته‌رخ، جلوه‌های آیینی شب یلدا، ۱۳۹۱ش، ص۷۸-۸۰؛ <br>
انجوی شیرازی، جشن‌ها و آداب و معتقدات زمستان، ۱۳۸۹ش، ج2، ص230؛ <br>
جعفری (قنواتی)، «کتاب و کتاب‌خوانی در فرهنگ عامۀ ایرانیان»، ۱۳۸۸ش، ص۱۵۲.</ref>  
==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع== 
* آذرنوش، آذرتاش، راه‌های نفوذ فارسی در فرهنگ و زبان تازی (پیش از اسلام)، تهران، ۱۳۵۴ش.
* ابن‌اسحاق، محمد، سیرة سیدنا محمد رسول‌الله (ص)، به‌تحقیق وستنفلد، گوتینگن، ۱۸۵۸م.
* اسدی طوسی، علی، گرشاسب‌نامه، به‌تحقیق حبیب یغمایی، تهران، ۱۳۵۴ش.
* اقبال آشتیانی، عباس، مجموعه‌مقالات، به‌تحقیق محمد دبیرسیاقی، تهران، ۱۳۸۲ش.
* امیدسالار، محمد، «شاهنامه‌خوانی»، سایت دایره‌المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: 22 مرداد 1401ش.
* امیدسالار، محمود، «علامۀ قزوینی، شاهنامه و اشاعۀ داستان‌های حماسی ایران در میان اعراب جاهلی»، فصلنامۀ گلستان، تهران، س 3، شماره 3 و 4، ۱۳۷۸ش.
* انجوی شیرازی، ابوالقاسم، جشن‌ها و آداب و معتقدات زمستان، تهران، ۱۳۸۹ش.
* بیغمی، محمد، داراب‌نامه، به‌تحقیق ذبیح‌الله صفا، تهران، ۱۳۳۹ش.
* بیهقی، ابراهیم، المحاسن و المساوی، به‌تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ۱۳۸۰ق.
* بیهقی، ابوالفضل، تاریخ، به‌تحقیق علی‌اکبر فیاض، مشهد، ۱۳۵۶ش.
* تفضلی، احمد، تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام، به‌تحقیق ژاله آموزگار، تهران، ۱۳۷۶ش.
* تقی‌زاده، حسن، فردوسی و شاهنامۀ او، به‌تحقیق حبیب یغمایی، تهران، ۱۳۴۹ش.
* جاحظ، عمرو، الحیوان، به‌تحقیق عبدالسلام محمد هارون، قاهره، مکتبة مصطفى البابی الحلبی، بی‌تا.
* جعفری (قنواتی)، محمد، «کتاب و کتاب‌خوانی در فرهنگ عامۀ ایرانیان»، مجلۀ پل فیروزه، تهران، س 6، شماره 18، ۱۳۸۸ش.
* حسن بن حسین، البیزرة، به‌تحقیق محمد کردعلی، دمشق، ۱۴۰۹ق.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، ذیل واژه شاهنامه‌خوانی، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 22 مرداد 1401ش.
* ریاحی، محمدامین، سرچشمه‌های فردوسی‌شناسی، تهران، ۱۳۷۲ش.
* رحیمی، حبیب، جام ارسنجان‌نما، قم، ۱۳۸۸ش.
* «شاهنامه‌خوانی در مناطق مختلف ایران (موسیقی نواحی ایران 46)»، سایت ماهور، تاریخ بازدید: 22 مرداد 1401ش.
* «شاهنامه‌خوانی چیست؟»، وبلاگ آگهی مارکت، تاریخ بارگذاری: 25 آبان 1400ش.
* شایسته‌رخ، الهه، جلوه‌های آیینی شب یلدا، تهران، ۱۳۹۱ش.
* صفا، ذبیح‌الله، حماسه‌سرایی در ایران، تهران، ۱۳۸۴ش.
* صفی‌نژاد، جواد، عشایر مرکزی ایران، تهران، ۱۳۶۸ش.
* طاهری بویراحمدی، عطا، کوچ، کوچ (تجربۀ نیم قرن زنـدگی در کهگیلویه و بویـراحمد)، تهران، ۱۳۸۸.
* کریمی، اصغر، سفر به دیار بختیاری، تهران، ۱۳۶۸ش.
* فردوسی، شاهنامه، به‌تحقیق جلال خالقی مطلق، تهران، ۱۳۸۶ش.
* قزوینی رازی، عبدالجلیل، نقض، به‌تحقیق جلال‌الدین محدث ارموی، تهران، ۱۳۵۸ش.
* لایارد، ا. ه‍ .، سفرنامه، ترجمۀ مهراب امیری، تهران، ۱۳۶۷ش.
* محمدی، محمد، فرهنگ ایرانی پیش از اسلام و آثار آن در تمدن اسلامی و ادبیات عربی، تهران، ۱۳۷۴ش.
* «مرشد عباس بن حسین بن زریری اصفهانی»، ویکی فقه، تاریخ بازدید: 22 مرداد 1401ش.
* موسوی‌نژاد، ابراهیم، «شاهنامه و شاهنامه‌خوانی در عشایر لر»، فصلنامۀ مطالعات ملی، تهران، س 5، شماره 1، ۱۳۸۳ش.
* مینوی، مجتبى، نقد حال، تهران، ۱۳۵۸ش.
* «نخستین زن نقال، شاهنامه‌خوان ایرانی»، سایت پارسیان دژ، تاریخ بازدید: 22 مرداد 1401ش.
* نصرآبادی، محمدطاهر، تذکره، به‌تحقیق محسن ناجی نصرآبادی، تهران، ۱۳۷۸ش.
* نولدکه، تئودر، حماسۀ ملی ایـران، ترجمۀ بـزرگ علوی، تهران، ۱۳۶۹ش.