نمایش مبدأ برای شیردهی مادر

[[پرونده:شیردهی (2).jpg|جایگزین=شیردهی|بندانگشتی|مادر در حال شیردهی به نوزاد]]
'''{{درشت|شیردهی؛}}''' فرایندی که در آن، مادرْ کودک را با شیر خود، سیر می‌کند.

شیردهی مادر، نه تنها حق و سنت الهی است بلکه نقش حیاتی در سلامت [[کودک]] و مادر دارد. [[شیر مادر]] با ترکیب متغیر و حاوی آنتی‌بادی‌ها، نیازهای تغذیه‌ای و ایمنی کودک را تأمین کرده و از بیماری‌ها و مرگ زودرس پیشگیری می‌کند؛ همچنین رشد ذهنی و شناختی کودک را تقویت می‌کند. برای مادر، شیردهی بازگشت رحم به حالت طبیعی، کاهش فشار خون، کاهش خطر دیابت، بیماری‌های قلبی و سرطان را به همراه دارد. تغذیه مناسب، استراحت کافی و حمایت روانی [[خانواده]] از مادر، کیفیت شیردهی و سلامت کودک را تضمین می‌کند. قوانین حمایتی ایران، شامل [[مرخصی زایمان]] و تسهیلات شیردهی برای مادران شاغل است تا امکان ادامه شیردهی تا دوسالگی فراهم شود. این فرایند، هم پیوندی عاطفی و هم محافظتی میان مادر و کودک ایجاد می‌کند.

== مدت زمان شیردهی ==
فرایند شیردهی توسط مادر و مدت زمان آن، در نقاط مختلف جهان با توجه به آئین و آداب و رسوم هر منطقه، متفاوت است. مدت زمان شیردهی در میان [[مسلمان|مسلمانان]]، مستند به نص [[قرآن]] است. قرآن، دوره کامل شیردهی مادر به فرزند را دو سال بیان نموده است.<ref>سوره بقره، آیه 233.</ref>

== ارتباط شیردهی با سلامت ==
پژوهش‌های صورت گرفته نشان داده است که شیردهی مادر هم با سلامتی کودک و هم با سلامتی مادر، در ارتباط مستقیم است و آنها را در برابر برخی بیماری‌ها مصون می‌کند.

== سلامت مادر ==
شیردهی اثرات مثبت متنوعی برای سلامتی مادر دارد؛ از جمله:

'''برگرداندن رحم به حالت طبیعی؛''' مکیدن شیر توسط نوازد در ساعات اولیه بعد از [[زایمان]] باعث می‌شود از غده هیپوفیز، هورمون اکسی‌توسین ترشح شود. این هورمون علاوه بر تحریک ترشح شیر، باعث بروز انقباضاتی در رحم می‌شود. انقباضات مذکور افزون بر جلوگیری از خون‌ریزی بیشتر رحم، منجر به تسریع برگشت رحم به شکل قبل از [[بارداری]] می‌شود.<ref>[https://madarsho.com/article/postpartum-breastfeeding-basics-breastfeeding-مزایای-شیردهی-به-نوزاد-برای-مادران «مزایای شیردهی به نوزاد برای مادران»، وب‌سایت مادرشو، تاریخ بازدید: 13 تیر 1401ش.]</ref>

'''افزایش آرامش و کاهش فشار خون؛''' در مدت شیردهی ترشح هورمون اکسی‌توسین و پرولاکتین، باعث آرامش مادران شیرده می‌شود. این آرامش متأثر از کاهش فشار خون است. بر اساس مطالعات صورت گرفته، شیردادن به‌طور میانگین کاهش ۱۲ درصدی فشار خون مادران را به ارمغان می‌آورد.<ref>[https://www.pooralimd.com/مطلب-اثرات-مثبت-شیردهی-بر-سلامت-مادر پورعلی، «اثرات مثبت شیردهی بر سلامت مادر»، وب‌سایت دکتر رقیه پورعلی، تاریخ بازدید: 12 تیر 1401ش.]</ref>

'''کاهش خطر ابتلا به دیابت؛''' تحقیقات نشان داده است، شیردهی باعث کاهش ۲۵ تا ۴۷ درصدی ابتلا به دیابت از طریق بهبود علائم تحمل گلوکز و بهبود حساسیت به انسولین می‌شود.<ref>[https://lashgaraklab.ir/اثرات-مثبت-شیر-دهی-بر-سلامت-مادران/ معرف، «اثرات مثبت شیردهی بر سلامت مادران»، وب‌سایت آزمایشگاه پاتوبیولوژی لشگرک، تاریخ بازدید: 13 تیر 1401ش.¬]</ref>

'''کاهش بیماری‌های قلبی؛''' شیردهی به مدت ۶ ماه، باعث کاهش چشم‌گیر سکته و بیماری‌های قلبی ـ عروقی می‌شود.<ref>[https://lashgaraklab.ir/اثرات-مثبت-شیر-دهی-بر-سلامت-مادران/ معرف، «اثرات مثبت شیردهی بر سلامت مادران»، وب‌سایت آزمایشگاه پاتوبیولوژی لشگرک، تاریخ بازدید: 13 تیر 1401ش.]</ref>

'''کاهش ابتلا به سرطان؛''' ترشح هورمون استروژن در مدت شیردهی به کمترین حد خود می‌رسد درنتیجه باعث کاهش ابتلا به سرطان تخمدان، دهانه رحم و سینه می‌شود.<ref>[https://madarsho.com/article/postpartum-breastfeeding-basics-breastfeeding-مزایای-شیردهی-به-نوزاد-برای-مادران «مزایای شیردهی به نوزاد برای مادران»، وب‌سایت مادرشو، تاریخ بازدید: 13 تیر 1401ش.]</ref>

== ویژگی‌ها و مزایای شیر مادر برای نوزاد ==
=== ترکیب متغیر و انطباقی شیر مادر ===
شیر مادر در طول زمان شیردهی تغییراتی را با توجه به نیاز کودک در هر دوره دارد. شیر مادر در ابتدای تولد نوزاد رقیق است تا رفع تشنگی از نوزاد کند و به مرور، هرچه از زمان تغذیه نوازد بگذرد، چرب‌تر می‌شود. شیر مادر با بزرگ‌تر شدن کودک نیز تغییر می‌کند تا نیازهای کودک را طی روند رشدش تأمین کند. اجزای شیر هر زمان به‌گونه‌ای تغییر می‌کند تا همیشه هر نوع آنتی‌بادی مورد نیاز بدن کودک را تأمین کند؛ از این‌رو همه آنچه را بدن کودک نیاز دارد به‌لحاظ ایمنی با شیر مادر حاصل می‌شود. گفته شده شیر مادر در طول روز هم تغییر می‌کند و در شب خاصیت آرام‌بخش‌تر و خواب‌آورتر دارد.<ref>[https://madarsho.com/article/postpartum-breastfeeding-basics-breastfeeding-and-weaning-تغییرات-و-هماهنگی-بدن-مادران-برای-شیردهی «تغییرات و هماهنگی بدن مادران برای شیردهی»، وب‌سایت مادرشو، تاریخ بازدید: 13 تیر 1401ش.]</ref>

=== تأمین کامل نیازهای اولیه و نقش حیاتی ===
شیر مادر، هدایت‌گر اعضای بدن کودک به‌سمت بیماری یا سلامتی، قوت یا ضعف و باهوشی یا کند ذهنی است؛ زیرا در ۶ ماه اول زندگی کودک تمام ویتامین‌ها و مواد مغذی کودک را فقط شیر تأمین می‌کند؛ آنتی-بادی‌های مورد نیاز نوزاد در زمان شیردهی با شیر مادر تأمین می‌شود. شیر مادر به مدت ۶ ماه بیشترین محافظت را از کودک به عمل می‌آورد.

=== پیشگیری از بیماری‌ها و کاهش خطر مرگ ===
پژوهش‌های متعددی نشان داده است که بیماری‌های تنفسی، عفونت‌های گوش و مننژیت، اسهال و بیماری معده در نوزادانی که با شیر مادر تغذیه می‌شوند کمتر است یا به‌صورت خفیف رخ می‌دهد. خطر مرگ در بین کودکانی که تا یک سالگی با شیر مادر تغذیه می‌شوند، کمتر از کودکانی است که با شیر مادر تغذیه نمی‌شوند، این ارتباط برای شیردهی بعد از یک‌سال نیز برقرار است.<ref>[https://madarsho.com/Article/postpartum-breastfeeding-basics-breastfeeding-مزایای-شیر-مادر-برای-نوزادان «مزایای شیر مادر برای نوزادان»، وب‌سایت مادرشو، تاریخ بازدید: 13 تیر 1401ش.]</ref>

=== مکانیسم ایمنی‌بخشی: ایمونوگلوبولین A ===
ایمنی‌بخشی شیر مادر، وابسته به ماده‌ای به نام ایمونوگلوبولین ترشحی A است که در مقادیر زیاد در [[آغوز]] (اولین شیر مادر در ۴۸ ساعت بعد از زایمان) وجود دارد. بدن مادر با توجه به عوامل بیماری‌زایی که در بدن او موجودند یک ایمونوگلوبولین ترشحی A می‌سازد که ویژهٔ مقابله با آن عوامل بیماری‌زا است و همان را به نوزاد انتقال می‌دهد. این ماده با تشکیل یک لایهٔ محافظ روی غشاهای مخاطی در روده، بینی و گلوی کودک، از او در مقابل میکروب‌های مهاجم محافظت می‌کند.<ref>[https://madarsho.com/Article/postpartum-breastfeeding-basics-breastfeeding-مزایای-شیر-مادر-برای-نوزادان «مزایای شیر مادر برای نوزادان»، وب‌سایت مادرشو، تاریخ بازدید: 13 تیر 1401ش.]</ref>

=== تأثیر بر رشد شناختی و هوش کودک ===
از نظر محققان شیر مادر با رشد شناختی کودک نیز ارتباط دارد. در پژوهشی که هزاران نوزاد را از بدو تولد تا شش‌ونیم سالگی دنبال کرد، با گرفتن تست هوش و دیگر آزمون‌ها به این نتیجه رسیدند که تغذیهٔ طولانی‌مدت با شیر مادر، رشد شناختی کودک را به میزان قابل توجهی بهبود می‌دهد. نوزادان نارسی که با شیر مادر تغذیه شدند، در مقایسه با نوزادان زودرسی که شیر مادر را دریافت نکردند، در ۱۸ ماهگی میزان رشد ذهنی بالاتری داشتند.<ref>[https://madarsho.com/Article/postpartum-breastfeeding-basics-breastfeeding-مزایای-شیر-مادر-برای-نوزادان «مزایای شیر مادر برای نوزادان»، وب‌سایت مادرشو، تاریخ بازدید: 13 تیر 1401ش.]</ref>

پیشگیری از چاقی کودک، الگوی غذایی مناسب و انسولین کم از دیگر مزایای شیر مادر برای کودک است.

== ارتباط تغذیه مادر با شیردهی ==
بهترین راه برای غنی‌سازی شیر مادر، تغذیه خود مادر است و مادر می‌تواند از راه تغذیه، شیر خود را تقویت و غنی سازد تا علاوه بر سلامت خود، سلامت کودک را تأمین کند. مادر در مدت شیردهی نباید برای به‌دست آوردن تناسب اندام، بی‌دلیل پرهیز غذایی داشته باشد. از طرفی نباید در خوردن افراط کند؛ فقط کافی است که کمی بیش از معمول بخورد تا دچار اضافه وزن و چاقی نشود.

== تغذیه لازم ==
=== تامین‌کننده‌های آهن ===
جوی دو سر دارای مقادیر زیادی از ویتامین‌های خانواده «ب» است. این ماده غذایی کم‌خونی مادر باردار را برطرف می‌کند، به تقویت اعصاب و برطرف نمودن مشکلات روحی و روانی مادر بعد از [[زایمان]] کمک می‌کند، به علت داشتن فیبر باعث تسهیل حرکات گوارشی می‌شود و شیر مادر را از طریق افزایش تولید هورمون اکسی‌توسین، زیاد می‌کند.<ref>[https://www.pooralimd.com/مطلب-راهکارهای-افزایش-شیر-مادر پورعلی، «راهکارهای افزایش شیر مادر»، وب‌سایت دکتر رقیه پورعلی، تاریخ بازدید: 13 تیر 1401ش.]</ref>

=== میوه و سبزی ===
هویج دارای مقادیر زیادی ویتامین «آ» و پیش‌سازنده آن یعنی «آلفا و بتاکاروتن» می‌باشد؛ از این‌رو در تقویت شیر به عنوان یک ویتامین محلول در چربی خاصیت آنتی‌اکسیدانی دارد و تا حدودی مانع از رشد بافت سرطانی در سینه می‌گردد. میوه‌هایی مثل طالبی، هندوانه، زردآلو و [[انگور]] ویتامین «آ» مورد نیاز مادر را تأمین می‌کنند. مویز، [[خرما]]، شیره خرما، انجیر و انگور بهتر است مابین وعده‌های غذایی و هم‌چنین در وعده صبحگاهی مصرف گردد.<ref>[https://www.pooralimd.com/مطلب-راهکارهای-افزایش-شیر-مادر پورعلی، «راهکارهای افزایش شیر مادر»، وب‌سایت دکتر رقیه پورعلی، تاریخ بازدید: 13 تیر 1401ش.]</ref> مصرف سبزیجاتی که دارای برگ‌های سبز هستند نیز به مادران شیرده توصیه شده است.

=== چربی‌های غیر اشباع ===
امگا۳ و چربی‌های غیر اشباع که در ماهی‌هایی مانند ماهی سالمون، قزل‌آلا و روغن‌های گیاهی مانند روغن نارگیل به فراوانی یافت می‌شود، برای تقویت سیستم ایمنی و تأمین ویتامین «د» بدن مادر مناسب هستند. این چربی‌ها در مغزهای خوراکی مانند [[بادام]] نیز وجود دارند.<ref>[https://www.pooralimd.com/مطلب-راهکارهای-افزایش-شیر-مادر پورعلی، «راهکارهای افزایش شیر مادر»، وب‌سایت دکتر رقیه پورعلی، تاریخ بازدید: 13 تیر 1401ش.]</ref>

=== پروتئین ===
[[تخم مرغ|تخم‌مرغ]]، منبع مناسبی برای تأمین پروتئین است. تخم‌مرغ، افزون بر تأمین انرژی بدن، دارای املاح و ویتامین‌هایی از قبیل کولین، لوتئین، ویتامین د و ب۱۲ است. کولین همچنین بر عملکرد رشد جنینی مؤثر است.<ref>[https://www.pooralimd.com/مطلب-راهکارهای-افزایش-شیر-مادر پورعلی، «راهکارهای افزایش شیر مادر»، وب‌سایت دکتر رقیه پورعلی، تاریخ بازدید: 13تیر 1401ش.]</ref>

[[شیر]]، ماست و لبنیات، کلسیم مورد نیاز مادر را تأمین می‌کنند.

== تغذیه غیرلازم ==
مواد غذایی کافئین‌دار؛ این گونه نوشیدنی‌ها باعث بروز عوارضی در کودک مانند بی‌اشتهایی، کم‌خوابی و تحریک‌پذیری می‌شود. [[قهوه]]، چای خصوصاً غلیظ، کولا و شکلات دارای کافئین هستند.<ref>[https://mom.ir/mag/categories/baid-o-nbaid-hai-tghthih-ai-doran-shirdhi شهبازی، «باید و نبایدهای تغذیه‌ای دوران شیردهی»، وب‌سایت مام، مهد آگاهی مادران، تاریخ بازدید: 13 تیر 1401ش.]</ref>

=== الکل ===
از مصرف هر مقدار الکل در دوران شیردهی باید اجتناب شود. اگر مادر الکل مصرف کند باید تا پاک شدن کامل اثرات آن در شیر، از شیردهی به فرزندش خودداری کند. دوشیدن و دور ریختن شیر هیچ تأثیری بر افزایش سرعت پاک شدن الکل از شیر ندارد.<ref>[https://mom.ir/mag/categories/baid-o-nbaid-hai-tghthih-ai-doran-shirdhi شهبازی، «باید و نبایدهای تغذیه‌ای دوران شیردهی»، وب‌سایت مام، مهد آگاهی مادران، تاریخ بازدید: 13 تیر 1401ش.]</ref>

=== شیرین‌کننده‌های مصنوعی ===
به‌طور کلی توصیه می‌شود مادران در زمان شیردهی تا آنجا که ممکن است از مصرف مواد مصنوعی پرهیز و از مواد طبیعی استفاده کنند.<ref>[https://mom.ir/mag/categories/baid-o-nbaid-hai-tghthih-ai-doran-shirdhi شهبازی، «باید و نبایدهای تغذیه‌ای دوران شیردهی»، وب‌سایت مام، مهد آگاهی مادران، تاریخ بازدید: 13 تیر 1401ش.]</ref>

=== ادویه‌ها ===
این مواد می‌توانند سبب تغییر طعم شیر و بی‌قراری کودک شوند.<ref>[https://mom.ir/mag/categories/baid-o-nbaid-hai-tghthih-ai-doran-shirdhi شهبازی، «باید و نبایدهای تغذیه‌ای دوران شیردهی»، وب‌سایت مام، مهد آگاهی مادران، تاریخ بازدید: 13 تیر 1401ش.]</ref>

=== برخی سبزیجات نفاخ ===
مادر باید تا حد امکان از خوردن سبزیجات خام اجتناب کند یا این سبزیجات را به صورت بخارپز میل کند. سبزی‌هایی مانند کلم بروکلی و گل کلم باعث دردهای کولیکی و بی‌قراری در کودک می‌شوند.<ref>[https://mom.ir/mag/categories/baid-o-nbaid-hai-tghthih-ai-doran-shirdhi شهبازی، «باید و نبایدهای تغذیه‌ای دوران شیردهی»، وب‌سایت مام، مهد آگاهی مادران، تاریخ بازدید: 13 تیر 1401ش.]</ref> جعفری نیز باعث کاهش تولید شیر می‌شود و بهتر است در دوران شیردهی مصرف نشود.<ref>[https://mom.ir/mag/categories/baid-o-nbaid-hai-tghthih-ai-doran-shirdhi شهبازی، «باید و نبایدهای تغذیه‌ای دوران شیردهی»، وب‌سایت مام، مهد آگاهی مادران، تاریخ بازدید: 13 تیر 1401ش.]</ref>

=== سیر و پیاز ===
این مواد، باعث تغییر طعم شیر می‌شوند. گرچه سیر تأثیر مثبتی بر تولید شیر دارد. توصیه می‌شود اگر کودک به دلیل تغییر طعم شیر از شیر خوردن امتناع کرد، مادر این مواد غذایی را مصرف نکند.<ref>[https://mom.ir/mag/categories/baid-o-nbaid-hai-tghthih-ai-doran-shirdhi شهبازی، «باید و نبایدهای تغذیه‌ای دوران شیردهی»، وب‌سایت مام، مهد آگاهی مادران، تاریخ بازدید: 13 تیر 1401ش.]</ref>

== اهمیت حمایت روانی و عملی از مادر شیرده ==
[[پرونده:شیردهی (3).jpg|جایگزین=زایمان-بیمارستان آل جلیل آق قلا|بندانگشتی|دیدار با مادران پس از زایمان؛ بیمارستان آل جلیل آق قلا]]

=== نیاز به راهنمایی و حمایت اولیه ===
مادر در روزهای اول پس از زایمان، مخصوصاً در اولین زایمان خود، به راهنمایی و دلگرمی زنان باتجربه احتیاج دارد. مادرانی که از نظر روحی روانی مشکل پیدا می‌کنند و در شرایط استرس‌زا قرار می‌گیرند، نیاز به کمک و حمایت بیشتری نسبت به باقی مادران دارند تا بتوانند به شیردهی ادامه دهند. [[افسردگی]] و [[اضطراب فراگیر|اضطراب]] معمولاً به شکست شیردهی می‌انجامد.

=== نقش حمایتی خانواده در برابر افسردگی پس از زایمان ===
برخی مادران بعد از زایمان دچار مشکلات عاطفی، غمگینی یا [[افسردگی پس از زایمان|افسردگی]] می‌شوند و در [[خواب]]، اشتها، حافظه و تمرکز آنان اختلال به‌وجود می‌آید، یا احساس سردرگمی، بی‌قراری، [[ترس]]، گناه یا ناامیدی می‌کنند و در انجام وظایف مادری و [[نقش همسری زن|همسری]] ناتوان می‌شوند؛ در این مواقع [[پدر]] کودک می‌تواند با حمایت از مادر و کمک در انجام کارهای منزل و مراقبت از سایر کودکان، امکان آرامش و استراحت بیشتر مادر را فراهم آورد. اعضای خانواده و خویشاوندان می‌توانند با اظهار [[محبت در خانواده|محبت]] به روحیه مادر کمک کنند. هریک از اعضای خانواده می‌توانند بخشی از کار منزل را انجام دهند تا مادر فرصت بیشتری برای استراحت داشته باشد.<ref>طلایی، عوامل مؤثر در سلامت مادر و حمایت از مادران شیرده، بی‌تا، ص7ـ8.</ref>

=== اهمیت استراحت فیزیکی مادر ===
مادر شیرده نباید کار سنگین انجام بدهد و خود را خسته کند بلکه نیاز به استراحت دارد؛ زیرا خستگی سبب کم شدن دفعات شیردهی، مکیدن ناکافی کودک و کم شدن جریان شیر می‌شود.

== قوانین حمایتی از شیردهی در ایران ==
=== سیاست‌های کلی و مرخصی زایمان ===
مجلس شورای اسلامی در جمهوری اسلامی ایران، قوانین ویژه‌ای را برای ترویج تغذیه با شیر مادر و حمایت از مادران در دوران شیردهی تصویب کرده است. در این قوانین به مواردی مانند [[مرخصی زایمان]]، مرخصی ساعتی شیردهی و نیز امنیت شغلی مادران توجه شده است. حتی مرخصی استعلاجی و زایمان برای بانوانی که به‌صورت نیمه‌وقت فعالیت می‌کنند همانند کارمندان تمام‌وقت تعیین شده است.<ref>امانی و عبدالهیان، مجموعه تنقیحی احکام قانونی مرتبط با «ترویج تغذیه با شیر مادر و حمایت از مادران در دوران بارداری و شیردهی»، 1398ش، ص2.</ref> همچنین زنان کارگر از مرخصی بارداری و زایمان جمعاً به‌مدت ۹۰ روز برخوردار هستند و این مدت، جزو سوابق خدمت آنان محسوب می‌گردد و حقوق نیز تعلق می‌گیرد.<ref>امانی و عبدالهیان، مجموعه تنقیحی احکام قانونی مرتبط با «ترویج تغذیه با شیر مادر و حمایت از مادران در دوران بارداری و شیردهی»، 1398ش، ص2.</ref>

=== محدودیت تبلیغ و توزیع شیر خشک ===
در راستای حمایت از تغذیه کودک با شیر مادر، تبلیغ و ترویج هرگونه شیر مصنوعی ممنوع است تا شیر مصنوعی فقط در شرایط خاصی که شیرخواران از شیر مادر محروم هستند به مصرف برسد. ورود هر نوع شیرخشک و غذاهای کمکی شیرخوار، تابع قانون است و شیر خشک فقط از طریق داروخانه توزیع می‌شود.<ref>امانی و عبدالهیان، مجموعه تنقیحی احکام قانونی مرتبط با «ترویج تغذیه با شیر مادر و حمایت از مادران در دوران بارداری و شیردهی»، 1398ش، ص4.</ref>

=== تسهیلات برای مادران شاغل ===
مادران شیرده بعد از شروع به‌کار، تا ۲۴ماهگی کودک، روزانه یک ساعت از مرخصی شیردهی بهره‌مند هستند.<ref>امانی و عبدالهیان، مجموعه تنقیحی احکام قانونی مرتبط با «ترویج تغذیه با شیر مادر و حمایت از مادران در دوران بارداری و شیردهی»، 1398ش، ص4ـ5.</ref> کارفرما مکلف است به مادران شیرده تا پایان دوسالگی کودک پس از هر سه ساعت فعالیت، نیم‌ساعت فرصت شیردهی بدهد و نیز مراکز مربوط به نگهداری کودکان (از قبیل شیر خوارگاه و مهد کودک) را ایجاد نماید.<ref>امانی و عبدالهیان، مجموعه تنقیحی احکام قانونی مرتبط با «ترویج تغذیه با شیر مادر و حمایت از مادران در دوران بارداری و شیردهی»، 1398ش، ص3.</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
{{آغاز منابع}}
* امانی، راضیه و امید عبدالهیان، مجموعه تنقیحی احکام قانونی مرتبط با «ترویج تغذیه با شیر مادر و حمایت از مادران در دوران بارداری و شیردهی»، بی‌جا، مرکز ملی تحقیقات حقوق سلامت، معاونت بهداشت وزارت بهداشت، ۱۳۹۸ش.
* انصاریان، حسین، ‏ ترجمه قرآن، قم‏، اسوه‏، ۱۳۸۳ ش. ‏
* پورعلی، رقیه، «اثرات مثبت شیردهی بر سلامت مادر»، وب‌سایت دکتر رقیه پورعلی، تاریخ بازدید: ۱۳ تیر ۱۴۰۱ش.
* پورعلی، رقیه، «راهکارهای افزایش شیر مادر»، وب‌سایت دکتر رقیه پورعلی، تاریخ بازدید: ۱۳ تیر ۱۴۰۱ش.
* پورعلی، رقیه، «راهکارهای افزایش شیر مادر»، وب‌سایت دکتر رقیه پورعلی، تاریخ بازدید: ۱۳ تیر ۱۴۰۱ش.
* «تغییرات و هماهنگی بدن مادران برای شیردهی»، وب‌سایت مادرشو، تاریخ درج مقاله: ۸ آبان ۱۳۹۹ش.
* شهبازی، سپیده، «باید و نبایدهای تغذیه‌ای دوران شیردهی»، مترجم سپیده شهبازی، وب‌سایت مام، مهد آگاهی مادران، تاریخ بازدید: ۱۳ تیر ۱۴۰۱ش.
* طلایی، شهناز، عوامل مؤثر در سلامت مادر و حمایت از مادران شیرده، آذربایجان غربی، معاونت بهداشت استان آذربایجان غربی، بی‌تا.
* فراهانی، وحید، «۷ نکته ضروری که مادران در دوران شیردهی باید بدانند»، سایت خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۲ شهریور ۱۳۹۸ش.
* معرف، مسیح، «اثرات مثبت شیردهی بر سلامت مادران»، وب‌سایت آزمایشگاه پاتوبیولوژی لشگرک، تاریخ درج مقاله: ۲۴ شهریور ۱۳۹۷ش.
* «مزایای شیر مادر برای نوزادان»، وب‌سایت مادرشو، تاریخ درج مقاله: ۲۷ مهر ۱۳۹۹ش.
* «مزایای شیردهی به نوزاد برای مادران»، وب‌سایت مادرشو، تاریخ درج مقاله: ۲۲ مهر ۱۳۹۹ش.
{{پایان منابع}}