نمایش مبدأ برای صفه تخت جمشید

[[پرونده:صفه تخت جمشید.jpg|جایگزین=تصویر نمای کلی از مجموعه تخت‌جمشید|بندانگشتی|نمای کلی از مجموعه تخت‌جمشید]]
{{درشت|'''صفه تخت جمشید'''}}، سطح یا صفحه‌ای عظیم که تخت جمشید بر آن ساخته شده است.

تخت جمشید را تخت صفه بزرگ و مقدسی می‌دانند که منسوب به جمشید پیشدادی (از پادشاهان اسطوره‌ای ایران) است. با توجه به اشاره [[داریوش]] اول، ارگ و کاخ‌های موجود در [[تخت جمشید]]، در دامنه غربی کوه رحمت (کوه مهر) بنا گردیده، در حالی‌که هیچ نشانی از سکونت انسان در این منطقه نبوده است.<ref>Schmidt, Persepolis, 1953, V.I, P63.</ref>

==معماری صفه (تالار) تخت جمشید==
باستان‌شناسان بر این باورند که بخش زیادی از مجموعه بناهای محوطه تخت جمشید، روی صفه‌ای به وسعت ۱۳۵٬۰۰۰ مترمربع قرار گرفته است. ارتفاع این صفه، بین ۸ تا ۱۸ متر از سطح دشت اطراف آن، متغیر است و در دوره هخامنشیان، بالاتر بوده زیرا سطح دشت به‌مرور زمان بالا آمده است.<ref>هرتسفلد، اطلال شهر پارسه، ۱۹۲۹م، ص۳؛{{سخ}}
سامی، پایتخت‌های شاهنشاهان هخامنشی (شوش_هگمتانه_ تخت جمشید)، ۱۳۴۸ش، ص65؛{{سخ}}
تجویدی، دانستنی‌های نوین دربارهٔ هنر و باستان‌شناسی عصر هخامنشی، بر بنیاد کاوش‌های پنج سالهٔ تخت جمشید، ۱۳۵۵ش، ص58-59.
Schmidt, Persepolis, 1953, V.I, P61-62.</ref> این اختلاف سطح در صفه، به‌دلیل قرار گرفتن آن در منطقه کوهستانی است و معماران تخت جمشید، از آن بهره برده‌اند. تاریخ دقیق ساخت این صفه، به سال‌های ۵۱۸–۵۲۰ پیش از میلاد برمی‌گردد.<ref>هرتسفلد، اطلال شهر پارسه، ۱۹۲۹م، ص16؛{{سخ}}
موسوی، «باستان‌شناسی در پنجاه سالی که گذشت»، ۱۳۶۹ش، ص۲۱۱؛
Dandamaev, The Culture and Social Institutions of Ancient Iran, 1994, P248.</ref>

شکل ظاهری این صفه، یک چندوجهی با ۴۳ پهلو است که ۱۲۵٬۰۰۰ مترمربع از آن، با بریدن سنگ‌های کوهستان مسطح شده است.<ref>Schmidt, Persepolis, 1953, V.I, P61;{{سخ}}
Dandamaev, The Culture and Social Institutions of Ancient Iran, 1994, P249.
شهبازی، شرح مصور تخت جمشید، ۱۳۵۵ش، ص6-7.</ref> ترکیب صفه و کوه، پس از ۲۵۰۰ سال هنوز مانند عنصری واحد به‌نظر می‌رسد. در اتصال اجزای این صفه، از هیچ نوع مصالحی استفاده نشده و سنگ‌ها فقط با استفاده از بست‌های فلزی (دم چلچله) به یکدیگر وصل شده‌اند.

معماران تخت جمشید، برای هدایت و ذخیره [[آب]] باران، چاه‌هایی تا ۲۴ متر عمق، حفر کرده‌اند که آب شُرب ساکنان این مجموعه را فراهم می‌کرده است. طراحان این چاه‌ها، جویبارهایی را نیز در دل کوه کنده بودند تا آب‌های جاری به آبراهه‌های جنوبی و شمالی صفه رسیده و در نهایت به خندقی در اطراف تخت جمشید هدایت شود.<ref>سامی، پایتخت‌های شاهنشاهان هخامنشی (شوش_هگمتانه_ تخت جمشید)، ۱۳۴۸ش، ص65؛{{سخ}}
شهبازی، شرح مصور تخت جمشید، ۱۳۵۵ش، ص8.</ref>

در غرب و جنوب این صفه، دیوارهای سنگی و بلند، مانند دژی مستحکم بنا شده بود<ref>Tilia, Studies and Restorations at Persepolis and other Sites of Fārs, 1972, V.II, P27.</ref> و راه ورود به قسمت بالای این صفه، از طریق پلکان سنگی گوشه غربی آن بوده است. این پلکان سنگی، دو باله داشته و هر بال شامل ۱۱۱ پله می‌شود. در کنار پلکان نیز نرده‌های سنگی و کنگره‌ای شکل ساخته شده که امروزه، تنها قطعاتی از آن برجای‌مانده است.<ref>بصیری، راهنمای تخت جمشید، ۱۳۲۵ش، ص۹؛{{سخ}}
شهبازی، شرح مصور تخت جمشید، ۱۳۵۵ش، ص12.</ref> محققان، ساختار این پله‌ها را طوری توصیف کرده‌اند که امکان بالا رفتن اسب از آن‌ها نیز وجود داشته است.<ref>Olmstead, History of the Persian Empire, 1948, P176.</ref>

==آثار ساخته‌شده بر روی صفه تخت جمشید==
مورخان، بیشتر بناهای ساخته‌شده بر روی صفه تخت جمشید را به دوران حکومتی داریوش اول و خشایارشا نسبت می‌دهند. از جمله این آثار می‌توان به یادمان‌ها و بناهای عظیم مانند دو کاخ آپادانا و صد ستون، بناهای مسکونی و اختصاصی مانند کاخ زمستانی داریوش، بناهای دیوانی و اداری مانند کاخ خزانه و کاخ مرکزی، بناهای خدماتی و تشریفاتی مانند دروازه ملل و سربازخانه و نیز آرامگاه‌ها اشاره کرد.

===کاخ آپادانا===
[[پرونده:صفه تخت جمشید۱.jpg|جایگزین=کاخ آپادانای تخت‌جمشید|بندانگشتی|کاخ آپادانای تخت‌جمشید]]
بلندترین بنای تخت جمشید است. ساخت آپادانا، در زمان داریوش اول شروع شد و در زمان حکومت پسر او (خشایارشا) به اتمام رسید.<ref>Schmidt, Persepolis, 1953, V.I, P41;{{سخ}}
Dandamaev, The Culture and Social Institutions of Ancient Iran, 1994, P249;{{سخ}}
Vanden Berghe, Archéologie de l’ Irān Ancien, 1959, V.I, P31.</ref> در این کاخ، تالاری بزرگ به مساحت ۳۶۰۰ مترمربع ساخته شده که از اطراف به تعدادی اتاق، نگهبانی و فضاهای خدماتی منتهی می‌شود. سقف کاخ نیز در ارتفاع ۲۰ متری بوده و از الوارها و تیرهای چوبی درختان سدر ساخته شده است. در کاخ آپادانا، ۷۲ ستون سنگی وجود داشته که امروزه تنها ۱۴ ستون باقی‌مانده است.<ref>Tilia, Studies and Restorations at Persepolis and other Sites of Fārs, 1972, V.II, P43-46.</ref>

تالار مرکزی، توسط یک دیوار خشتی به ضخامت ۵٫۳۲ متر از اجزا و فضاهای دیگر محوطه جدا شده است. درب‌های تالار نیز از جنس چوب، با روکشی از طلا بوده‌اند.<ref>Schmidt, Persepolis, 1953, V.I, P78;
سامی، پایتخت‌های شاهنشاهان هخامنشی (شوش_هگمتانه_ تخت جمشید)، ۱۳۴۸ش، ص135.</ref> این کاخ، در ارتفاع ۳ متری از سطح صفه و حیاط مجاور آن بنا شده است. پلکان‌های این بنا، دارای نقوش برجسته زیبا و پراهمیتی هستند. سنگ‌نبشته‌هایی از خشایارشا نیز به ۳ زبان و خط میخی [[زبان فارسی|فارسی]] باستان، ایلامی و بابلی در این کاخ وجود دارد. نقوش سربازان مادی و پارس، صحنه نبرد شیر و گاو، نقش نیم فروهر و اهوره‌مزدا، اشاره به آیین باستانی [[نوروز]] و سنگ‌تراشی‌های مختلف دیگری نیز در کاخ آپادانا وجود دارند.<ref>Ghirshman, "Notes Iraniennes VII: à Propos de Persèpolis» , 1957, P267;{{سخ}}
Calmeyer, " Textual Sources for the Interpretation of Achaemenian Palace Decorations» , 1980, P56.</ref>

===تالار تخت (کاخ صد ستون)===
دومین بنای مهم تخت جمشید، از نظر وسعت و استفاده، کاخ صد ستون است. این کاخ دارای ۱۰۰ ستون سنگی در ۱۰ ردیف ۱۰ تایی بوده است. تحقیقات صورت‌گرفته، ارتفاع این ستون‌ها را در حدود ۱۴ متر، پایه ستون‌ها را به‌شکل زنگوله، ساقه‌های آن‌ها را شیاردار و سرستون‌ها را با شکل گاو دو سر نشان می‌دهند. از سر ستون‌های این تالار، تنها دو عدد به‌یادگار مانده است. کاخ صد ستون، دارای تالاری مربعی‌شکل به مساحت ۷۰۰٬۴ مترمربع است.<ref>سامی، پایتخت‌های شاهنشاهان هخامنشی (شوش_هگمتانه_ تخت جمشید)، ۱۳۴۸ش، ص182.</ref> در سمت شرق و شمال شرق تالار نیز اتاق، انبار و تالاری دیگر با ۳۲ ستون و ایوانی با ۱۶ ستون قرار دارد.<ref>شهبازی، شرح مصور تخت جمشید، ۱۳۵۵ش، ص75؛{{سخ}}
سامی، پایتخت‌های شاهنشاهان هخامنشی (شوش_هگمتانه_ تخت جمشید)، ۱۳۴۸ش، ص210.</ref>

===کاخ مرکزی (تالار شورا)===
نام دیگر این تالار «کاخ سه‌دری» است که در سمت جنوب‌شرقی آپادانا قرار گرفته است. از آن‌جایی که این کاخ، در میان چند کاخ دیگر واقع شده، نام آن را کاخ مرکزی نهاده‌اند.<ref>Schmidt, Persepolis, 1953, V.I, P107.</ref> بر روی بدنه و نقاط بسیاری از این تالار، نقوشی از نجیبان پارسی و مادی حک‌شده، به‌همین دلیل، مورخان این تالار را تالار شورا، محل شور و دفتر مخصوص تشکیل شورای نظامیان دانسته‌اند.<ref>سامی، پایتخت‌های شاهنشاهان هخامنشی (شوش_هگمتانه_ تخت جمشید)، ۱۳۴۸ش، ص171.</ref> شکل ظاهری این تالار، مربعی‌شکل بوده و هر ضلع آن در حدود ۱۵٫۵ متر است. همچنین، کاخ مرکزی دارای ۴ ستون سنگی و ۳ درب سنگی بزرگ بوده است. نقش برجسته‌ای از پادشاه، ولیعهد او و ۲۸ نفر از نمایندگان ملل مختلف بر روی درگاه شرقی این تالار حجاری شده است. تالار شورا، به‌دلیل قرار گرفتن بر بلندی، بر سایر تالارها و کاخ‌های مجاور خود، اشراف کامل دارد.<ref>شهبازی، شرح مصور تخت جمشید، ۱۳۵۵ش، ص59.</ref>

===مجموعه خزانه===
مورخان، مجموعه خزانه را اولین بنای ساخته‌شده بر روی صفهٔ تخت جمشید می‌دانند.<ref>Schmidt, Persepolis, 1953, V.I, P200; Olmstead, History of the Persian Empire, 1948, P178.</ref> این مجموعه دارای دو تالار، اولی مستطیل‌شکل با ۱۰۰ ستون و دومی مربعی‌شکل با ۹۹ ستون است. علاوه‌بر آن‌ها، فضاهای کوچک‌تری نیز در مجموعه خزانه وجود دارند که در مجموع ۱۰٬۳۸۵ مترمربع مساحت دارند. امروزه، از ستون‌های این مجموعه، تنها تعدادی پایه ستون باقی‌مانده و در کاوش‌های صورت‌گرفته نیز اشیاء مختلفی مانند مجسمه‌های سرشیر برنزی، تندیس زنی ساخته‌شده از سنگ مرمر، انواع ظروف سنگی و فلزی، زین‌افزار اسب، سکه‌های یونانی و سنگ‌های وزنهٔ کتیبه‌دار پیدا شده است.<ref>شهبازی، شرح مصور تخت جمشید، ۱۳۵۵ش، ص66.</ref> از دیگر یافته‌های باارزش این مجموعه، می‌توان به حدود ۷۵۰ لوح گلی اشاره کرد که به زبان و خط ایلامی نوشته‌شده و به دوران سلطنت داریوش اول تا اوایل سلطنت اردشیر اول برمی‌گردند.

===تچر===
کاخی در جنوب کاخ آپادانا و ۲٫۵ متر بالاتر از آن است. این بنا، با توجه به اطلاعات به‌دست آمده از کتیبه‌های موجود در آن، در زمان داریوش ساخته شده و تنها بنای تخت جمشید است که رو به سمت جنوب دارد. به‌همین دلیل، از این بنا، در فصل [[زمستان]] نیز استفاده می‌کردند.<ref>هرتسفلد، اطلال شهر پارسه، ۱۹۲۹م، ص13.</ref> معماران در ساخت این کاخ، از سنگ‌های بسیار مرغوب با تراشی صیقلی استفاده کرده‌اند، در نتیجه، برخی آن را «تالار آینه» نیز نامیده‌اند. این تالار، دارای ابعاد ۴۰ × ۳۰ متر و تالاری با ستون و اتاق‌های متعدد است. سنگ‌های این بنا، نسبت به سایر کاخ‌ها، صاف‌تر و سالم‌تر بوده و درنتیجه کتیبه‌ها و یادگاری‌های متعددی بر روی آن‌ها، از طرف جهانگردان و اشخاص مشهور ایرانی و غیرایرانی کنده‌کاری شده است، مانند کتیبه‌های شاپور سکانشاه، ابراهیم بن شاهرخ تیموری و ناصرالدین شاه.<ref>شهبازی، شرح مصور تخت جمشید، ۱۳۵۵ش، ص51-52.</ref> کاخ تچر، که به‌معنی «نشیمن» و «کوشک» آمده، کاخ اختصاصی خشایارشا بوده است.<ref>سامی، پایتخت‌های شاهنشاهان هخامنشی (شوش_هگمتانه_ تخت جمشید)، ۱۳۴۸ش، ص266؛{{سخ}}
شهبازی، شرح مصور تخت جمشید، ۱۳۵۵ش، ص53.</ref>

===مجموعه حرمسرا===
[[پرونده:صفه تخت جمشید۲.jpg|جایگزین=کاخ حرمسرا در مجموعه تخت‌جمشید|بندانگشتی|کاخ حرمسرا در مجموعه تخت‌جمشید]]
این مجموعه وسیع، به‌صورت پیچ‌درپیچ بوده و در سمت غربی مجموعه خزانه و سمت جنوبی صفه قرار دارد. مجموعه حرمسرا، به عمارت اندرونی یا حرمسرای خشایارشا مشهور بوده است. محققان، طرح کلی این بنا را به‌شکل حرف L لاتین می‌دانند که یک ضلع آن در سمت غرب خزانه و ضلع دیگر آن در قسمت جنوبی تچر قرار دارد. [[حرم‌سرا|حرمسرا]]، دارای راهروها و اتاق‌های بزرگ و کوچک متعدد و تالاری با ۱۲ ستون و ایوانی ۸ ستونی است. هر ۴ درب این مجموعه، منقش به تصاویری از شاه و خدمه‌های او هستند. امروزه، موزه [[تخت جمشید]] در همین مجموعه قرار دارد.

===دروازه‌های دوگانه===
یکی از دو دروازهٔ تخت جمشید، دروازه ملل (دروازه خشایارشا) است که در فاصله ۲۲ متری از لبه صفه واقع شده است. این دروازه، نخستین بنایی است که به‌محض ورود به صفه، در معرض دید بازدیدکننده قرار می‌گیرد. این ساختمان سنگی باشکوه، ورودی و اتاق انتظار کاخ آپادانا و صد ستون بوده که از محوطه سرپوشیده‌ای تشکیل شده و در آن، نشیمنگاهی را برای نشستن منتظران تعبیه کرده بودند. در فاصله کمی از درگاه شمالی دروازه ملل و در قسمت شمال‌غرب حیاط آپادانا، یک ورودی دیگری از سنگ یکپارچه به ارتفاع دو متر ساخته‌شده که مورخان مورد استفادهٔ آن را در مراسم خاص و تطهیر پیش از ورود به بارگاه دانسته‌اند.<ref>سامی، پایتخت‌های شاهنشاهان هخامنشی (شوش_هگمتانه_ تخت جمشید)، ۱۳۴۸ش، ص99-100.</ref>

===آرام‌گاه‌های سه‌گانه===
در میانه کوه رحمت، دو آرامگاه مشرف به محوطه تخت جمشید منسوب به اردشیر دوم و سوم و در پشت دماغهٔ کوه، آرامگاهی ناتمام منسوب به [[داریوش]] سوم بنا شده است.<ref>هرتسفلد، اطلال شهر پارسه، ۱۹۲۹م، ص17-18.</ref> نمای بیرونی آرامگاه‌های سه‌گانه مشابه با هم و نیز مشابه با آرامگاه‌های صخره‌ای هخامنشیان در نقش رستم است. این آرام‌گاه‌ها دارای درب‌های سنگی کشویی هستند که پس از بسته شدن، دیگر امکان باز شدن آن‌ها وجود نداشته است. این درب‌ها، در طول زمان، شکسته و از بین رفته‌اند. درون آرامگاه‌ها، تابوت‌های سنگی در دل کوه کنده شده‌اند.<ref>هرتسفلد، اطلال شهر پارسه، ۱۹۲۹م، ص15-16؛{{سخ}}
شهبازی، شرح مصور تخت جمشید، ۱۳۵۵ش، ص78-80.</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
{{آغاز منابع}}
* بصیری، حسین، راهنمای تخت جمشید، تهران، بنیاد پژوهشی پارسه، ۱۳۲۵ش
* تجویدی، اکبر، دانستنی‌های نوین دربارهٔ هنر و باستان‌شناسی عصر هخامنشی، بر بنیاد کاوش‌های پنج سالهٔ تخت جمشید، تهران، وزارت فرهنگ و هنر، ۱۳۵۵ش.
* سامی، علی، پایتخت‌های شاهنشاهان هخامنشی (شوش_هگمتانه_ تخت جمشید)، شیراز، پازینه، ۱۳۴۸ش.
* شهبازی، علیرضا شاپور، شرح مصور تخت جمشید، شیراز، سازمان میراث فرهنگی کشور، ۱۳۵۵ش.
* موسوی، محمود، «باستان‌شناسی در پنجاه سالی که گذشت»، میراث فرهنگی، تهران، س ۱، شماره ۲، ۱۳۶۹ش.
* هرتسفلد، ارنست، اطلال شهر پارسه، ترجمهٔ مجتبی مینوی، برلین، بی‌نا، ۱۹۲۹م.
* Calmeyer, P. , «Textual Sources for the Interpretation of Achaemenian Palace Decorations", Iran, 1980.
* Dandamaev, M. A. and V. G. Lukonin, The Culture and Social Institutions of Ancient Iran, Cambridge, 1994.
* Ghirshman, R. , «Notes Iraniennes VII: à Propos de Persèpolis", Artibus Asiae, New York, 1957.
* Olmstead, A. T. , History of the Persian Empire, Chicago, 1948.
* Schmidt, E. F. , Persepolis, Chicago, 1953.
* Tilia, A. B. , Studies and Restorations at Persepolis and other Sites of Fārs, Rome, 1972.
* Vanden Berghe, L. , Archéologie de l’ Irān Ancien, Leiden, 1959.
{{پایان منابع}}