نمایش مبدأ برای صنعت ترجمه در ایران

[[پرونده:صنعت ترجمه در ایران (1).jpg|بندانگشتی|تصویری از نشست «ترجمه در ایران» به مناسبت روز جهانی ترجمه با حضور ایوب دهقانکار، مدیرعامل مؤسسه خانه کتاب و ادبیات ایران؛ مهر ۱۳۹۹ش]]
'''{{درشت|صنعت ترجمه در ایران}}'''، وضعیت ترجمه حرفه‌ای در ایران.

ترجمه به زبان فارسی از زبان‌های سانسکریت، یونانی، لاتین و سریانی در دوره [[ساسانیان|ساسانی]]، ترجمه متون عربی به [[زبان فارسی]] در سده‌های نخست اسلامی و دوره [[صفویه]] و ترجمه از زبان‌های اروپایی در دوره متأخر، نقاط فراز ترجمه در [[ایران]] بوده است. ترجمه به شکل کنونی از زمانی اوج گرفت که صنعت چاپ رونق گرفت.

== تاریخچه ترجمه در ایران ==
=== در زمان ساسانی ===
با تشکیل سلسله ساسانی در ایران (۲۲۴–۶۵۲م) و ظهور زبان فارسی میانه معروف به زبان پهلوی، تبادل فرهنگی زبان‌های مختلف به اوج خود رسید. آثار بسیاری از زبان‌های سانسکریت، یونانی، لاتین و سریانی در مراکز علمی آن دوره مانند سلوکیه، تیسفون و [[جندیشاپور|جندی‌شاپور]] به پهلوی ترجمه شد.<ref>[https://eshraghtrans.com/.post/tarikhche-va-siereh-trajomeh-dar-iran «تاریخچه و سیر ترجمه در ایران با قدمت بیش از 1000 سال»، وب‌سایت شبکه مترجمین اشراق.]</ref>

=== در آغاز زمان ورود اسلام به ایران ===
پدیده ترجمه به شکل نوین در میان ایرانیان در اولین سده‌های [[اسلام]] با برگرداندن [[قرآن]] کریم به زبان [[فارسی دری]] در بین مردم رایج شد. در آن زمان هنوز ترجمه شکل نظام‌مندی نداشت، اما ضرورت ایجاب می‌کرد توده مردم برای آشنایی و شناخت [[کتاب]] مقدسی که به آن ایمان آورده بودند، مفاهیمی را دریابند و آن را حس کنند. برخی پژوهشگران نخستین ترجمه فارسی قرآن را به قرن چهارم هجری در عصر سامانیان ربط می‌دهند.<ref>اسفراینی، تاج‌التراجم فی تفسیر القرآن للاعاجم، 1357ش، ج1، ص8.</ref>

=== دوره صفویه ===
در دوره صفویه، [[شیعه|تشیع]] به‌عنوان دین رسمی ایران شناخته شد و بسیاری از دانشمندان فارسی‌زبان عربی‌دان بر آن شدند که برای ترویج آثار شیعی، کتب مربوط به علوم قرآنی، حدیث، کلام و فقه را به فارسی برگردانند. عده‌ای دیگر از دانشمندان این دوره به ترجمه مهم‌ترین منابع تاریخ، جغرافیا، علوم فلسفی و پزشکی پرداختند.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/135419/نظریه-پردازان-ترجمه بهرامی، «نظریه پردازان ترجمه»، پژوهش‌های قرآنی، 1384ش.]</ref>

=== تأسیس دارالفنون ===
[[پرونده:صنعت ترجمه.jpg|جایگزین=نمایی از محوطه داخلی دارالفنون|بندانگشتی|نمایی از محوطه داخلی دارالفنون]]
با تأسیس دارالفنون در سال ۱۲۶۸ق و ورود اساتید خارجی به دارالفنون، ترجمه درایران شتابی بیشتر یافت. در گزارش رؤسای دارالفنون در ۱۲۸۲ق، توجه دارالفنون به امر آموزش و ترجمه زبان‌های خارجی نمایان است.<ref>صفایی، اسناد سیاسی، 1355ش، ص58.</ref>

== آغاز ساده‌نویسی در ترجمه ==
ترجمه در عصر [[قاجاریه|قاجار]] کمک بسیاری به ساده‌نویسی نثر فارسی کرد و در حقیقت، زبان نیز به سادگی و خلوص گرایید و از پیرایه‌های لفظی و هنرنمایی‌های شاعرانه که به نام فصاحت و بلاغت به‌کار می‌رفت، به مقدار زیادی کاسته شد. ترجمه‌های رمان از زبان‌های فرانسه، انگلیسی، ترکی و عربی در این میان نقش بسزایی داشت.<ref>آریان‌پور، از صبا تا نیما، 1357ش، ج2، ص237.</ref>

== ترجمه تحت‌اللفظی و آزاد ==
اندیشمندان ترجمه در ابتدای امر، ترجمه تحت‌اللفظی را برای برگردان کتب مقدس پیشنهاد کردند و ترجمه آزاد را به نقد گذاشتند. به اعتقاد آنان، ترجمه آزاد برای متون عادی و زمینی خوب است و رضایت‌آمیز می‌تواند باشد اما در برگردان کتب مقدس موفق نیست و نمی‌تواند رمز پنهان در واژگان و عبارات را انتقال دهد.<ref>[https://motarjemjournal.ir/2020/07/2669 رابینسون، «تئوری ترجمه در غرب»، 1376ش.]</ref>

در حمایت از این گروه، عده‌ای از مترجمان، وفاداری به ظاهر متن مبدأ را هدف ترجمه خواندند و ترجمه تحت‌اللفظی را ترجمه وفادار نامیدند. حامیان ترجمه تحت‌اللفظی، این شیوه ترجمه را بهترین راه بیان مقصود صاحب متن معرفی کردند.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/135419/نظریه-پردازان-ترجمه بهرامی، «نظریه پردازان ترجمه»، پژوهش‌های قرآنی، 1384ش.]</ref> اما در برابر این گروه، برخی حامی ترجمه آزاد هستند و معتقدند مترجم نمی‌تواند متن مبدأ را جزءبه‌جزء و بدون مخدوش نمودن فصاحت و زیبایی کلام به زبان مقصد برگرداند و ترجمه تحت‌اللفظی، شیوایی و [[زیبایی]] متن را از بین می‌برد.<ref>[https://motarjemjournal.ir/2020/07/2669 رابینسون، «تئوری ترجمه در غرب»، 1376ش.]</ref>

استمرار روابط میان افراد و فرهنگ‌ها، در محیطی که دائما در حال تغییر است، مستلزم مذاکرهٔ «مستمر مرزبندی‌ها و برداشت‌ها از خود و دیگری است». به‌طورکلی، صاحب‌نظران معتقدند که جایگاه فرهنگ، جایگاهی «در میان و وسط» است و به تبع آن، هویت‌های فرهنگی نیز هویت‌های درمیان و التقاطی یا هیبریدی هستند.

به اعتقاد برخی کارشناسان وقتی تمام نظام‌ها و نمودهای فرهنگی در فضای دوسویهٔ بیان (فضای سوم) سازوکار یابند، ادعاهای نژادی و تاریخی درخصوص خلوص یا اصالت ذاتی فرهنگ‌ها غیرقابل دفاع هستند و نمی‌توان برای هویت و صورت‌های فرهنگی تمایزی قائل شد، بلکه باید آنها را فرآیندی با پایان باز و پیوسته در حال بازتعریف و «شدن» دانست. در ترجمه هم به‌نوعی [[مهاجرت]] معنا به این فضای سوم شکل می‌گیرد. موضع مترجم نیز اساساً به‌نوعی بینابین و درمیان است. نکتهٔ مهم دیگر این است که ترجمه همواره در فضای سوم صورت می‌گیرد.<ref>[https://motarjemjournal.ir/2020/09/4824 فرهمندفر، «ترجمه و فضای سوم»، فصل‌نامه مترجم، 2020م.]</ref>

== لزوم ترجمه در ایران ==
برخی پژوهشگران در ضرورت نظام ترجمه‌ای فراگیر و جامع، به فقر یا ضعف منابع تاریخی و آنتولوژیکی، هستی‌شناسی و معرفت‌شناسی موجود در هر [[جامعه]]، جهت ارزیابی علمی متون مختلف در حوزه‌های ادبی، علمی و تخصصی، اشاره کرده‌اند.<ref>[https://www.irna.ir/news/84632924/آسیب-شناسی-ترجمه-در-ایران جهانی، «آسیب‌شناسی ترجمه در ایران»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> به همین ترتیب، وجود مترجم نیز ضروری است و اگر مترجم نباشد، جامعه در دایره جغرافیایی و زبانی محصور و محبوس خواهد بود و این حصار باعث می‌شود تا دنیا و حتی فراتر از مرز شناخته نشود. مترجمان، مردمان ملل گوناگون را با فرهنگ و ادبیات دیگر نقاط و کشورها آشنا می‌کنند.<ref>[https://www.ibna.ir/fa/report/296566/دغدغه-ها-چالش-های-مترجمان-ایران-قانون-کپی-رایت-بازار-آشفته-ترجمه-ساماندهی-می-کند «دغدغه‌ها و چالش‌های مترجمان در ایران/ قانون کپی‌رایت، بازار آشفته ترجمه را ساماندهی می‌کند»، خبرگزاری ایبنا.]</ref>

ترجمه از برخی دیدگاه‌ها می‌تواند در حوزه علوم انسانی مؤثر باشد؛ برای مثال در این حوزه نیز مانند دیگر حوزه‌های علوم از جمله ریاضی و طبیعی می‌تواند دستاوردهای نوین تمدن بشری را از زبان‌های دیگر وارد یک حوزه کند.<ref>[https://www.irna.ir/news/84632924/آسیب-شناسی-ترجمه-در-ایران جهانی، «آسیب‌شناسی ترجمه در ایران»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>

== کاستی‌ها در حوزه ترجمه ==
کارشناسان، [[بازار]] ترجمه و انتشار [[کتاب]]، به‌خصوص در زمینه علوم انسانی را رضایت‌آمیزنمی‌دانند. غالب مترجمان فعال، از نظر زمانی به‌روز نیستند. این چالش به‌ویژه در حوزه ادبی، فلسفی و نظری، آشکارتر است؛ تبادلات فرهنگی و ادبی در سطح بین‌الملل با تأخیر و ایستایی و گاهی با غفلت تاریخی همراه بوده است.<ref>[https://www.irna.ir/news/84632924/آسیب-شناسی-ترجمه-در-ایران جهانی، «آسیب‌شناسی ترجمه در ایران»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>

== چالش‌های مترجم ==
یکی از مشکلات مترجم در سطح جهان، انتخاب کتابی است که ترجمه آن بتواند اجازه نشر دریافت کند. چالش مهم‌تر در ایران، سطح آگاهی مترجمان با [[زبان فارسی]] است. زبان فارسی در آثار ترجمه شده، ضعف دارد و فارسی‌دانی مشکلی اساسی است که البته ریشه در آموزش دارد.<ref>[https://www.ibna.ir/fa/report/296566/دغدغه-ها-چالش-های-مترجمان-ایران-قانون-کپی-رایت-بازار-آشفته-ترجمه-ساماندهی-می-کند «دغدغه‌ها و چالش‌های مترجمان در ایران/ قانون کپی‌رایت، بازار آشفته ترجمه را ساماندهی می‌کند»، خبرگزاری ایبنا.]</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
{{آغاز منابع}}
* آریان‌پور، یحیی، از صبا تا نیما، تهران، فرانکلین، ۱۳۵۷ش.
* اسفراینی، شهفور بن طاهر، تاج التراجم فی تفسیر القرآن للاعاجم، تهران، میراث مکتوب علمی و فرهنگی، ۱۳۷۵ش.
* بهرامی، محمد، «نظریه‌پردازان ترجمه»، پژوهش‌های قرآنی، شماره ۴۲ و ۴۳، ۱۳۸۴ش.
* «تاریخچه و سیر ترجمه در ایران با قدمت بیش از ۱۰۰۰ سال»، وب‌سایت شبکه مترجمین اشراق، تاریخ بازدید: ۱۰ اسفند ۱۴۰۱ش.
* جهانی، فرشته، «آسیب‌شناسی ترجمه در ایران، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۲ اسفند ۱۴۰۰ش.
* خرگوشی نیشابوری، ابوسعد عبدالملک، شرف‌النبی، ترجمه نجم‌الدین محمود راوندی، تهران، بابک، ۱۳۶۱ش.
* «دغدغه‌ها و چالش‌های مترجمان در ایران»، خبرگزاری ایبنا، تاریخ درج مطلب: ۱۰ مهر ۱۳۹۹ش.
* رابینسون، داگلاس، «تئوری ترجمه در غرب»، ترجمه عبدالله کوثری و علی خزاعی‌فر، فصلنامه مترجم، شماره ۲۵، زمستان ۱۳۷۶ش.
* صفایی، ابراهیم، اسناد سیاسی، تهران، انجمن تاریخ، ۱۳۵۵ش.
* فرهمندفر، مسعود، «ترجمه و فضای سوم»، فصلنامه مترجم، شماره ۷۱، ۱۳۹۹ش.
* کیهان‌فر، جمشید، ترجمه در عهد قاجار از آغاز تا دوره ناصرالدین شاه، تهران، دانش، بی‌تا.
{{پایان منابع}}