نمایش مبدأ برای لباس مشکی در فرهنگ شیعیان

[[پرونده:لباس مشکی.jpg|بندانگشتی|دسته‌ی عزاداری در [[بازار]] [[تبریز (شهر)|تبریز]]]]
'''<big>لباس مشکی در فرهنگ شیعیان؛</big>''' آداب و شرایط سیاه‌پوشی در سیرۀ شیعیان.<br>

لباس مانند زبان، هویت قومی، اجتماعی و جغرافیایی را مشخص می‌کند.<ref>[https://lib.eshia.ir/12293/14/69 بلوک‌باشی و همکاران، «پوشاک»، دائره المعارف بزرگ اسلامی، 1398ش، ج14، ص 69.] </ref>  انسان‌ها در زندگی اجتماعی و به‌ویژه در آیین‌های سوگواری، برای نشان ‌دادن اندوه خود، مجموعه‌ای از رفتارها را بروز می‌دهند. در بسیاری از فرهنگ‌ها، ترک زینت (حِداد) و پوشیدن جامه‌ای به رنگ سیاه،<ref>[http://lib.eshia.ir/40682/8/15/%D8%AB%D9%90%D9%8A%D8%A7%D8%A8%D9%8F واسطی زبیدی، تاج العروس من جواهر القاموس، 1404ق، ج۸، ص۱۵.]</ref> از روشن‌ترین نشانه‌های سوگ و اندوه است.<ref>[http://fa.wikifeqh.ir/پوشیدن_لباس_مشکی «پوشیدن لباس مشکی»، ویکی فقه، تاریخ بازدید: 5 اردیبهشت 1401.]</ref>  در فرهنگ ایرانی و به‌ویژه میان [[شیعیان]] نیز پوشیدن لباس سیاه و افراشتن پرچم‌های سیاه، نماد سوگواری و مصیبت‌زدگی است که معمولا در مراسم سوگواری و مجالس ترحیم بازنمایی می‌شود.<ref>[https://lib.eshia.ir/12293/11/321/%D9%84%D8%A8%D8%A7%D8%B3_%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D9%87 بهرامی، «ترحیم، مجلس»، دائره المعارف بزرگ اسلامی، 1398ش، ج 11، ص321.] </ref> 
==پیشینه لباس مشکی==
پوشیدن لباس سیاه در سرزمین‌های شرقی از دیرباز مرسوم بوده است. در [[ایران]] نیز سوگواران، جامۀ کبودِ نیلی یا سیاه بر تن می‌کردند. اما رخت عزا در دوران رواج [[دین]] زردشتی در ایران باستان، به رنگ سفید بوده و این سبک پوشش حتی در دورۀ اسلامی تا دوران غزنویان نیز ادامه داشته است.<ref>[https://lib.eshia.ir/12293/11/321/%D9%84%D8%A8%D8%A7%D8%B3_%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D9%87 بهرامی، «ترحیم، مجلس»، دائره المعارف بزرگ اسلامی، 1398ش، ج 11، ص321.]</ref>
 
برخی از پژوهشگران لباس اقوام، پیشینه پوشیدن لباس سیاه را به دورۀ هخامنشی و ساسانی رسانده‌اند و معتقدند رنگ سیاه دو معنا دارد؛ یکی حزن و دیگری پلیدی که از هر دو معنا در سیاه‌پوشی استفاده می‌شود؛ در عین حال، برخی جریان‌های اجتماعی مانند نهضت سربداران و سیاه‌جامگان، به رنگ سیاه نگاه مثبت داشته و از سیاه‌پوشی برای قدرت‌افزایی و ایجاد ثبات شخصیت استفاده کرده‌اند.<ref>[https://www.isna.ir/news/95090905434/ بهرامی، «رخت عزا چطور وارد فرهنگ ایرانی شد؟»، خبرگزاری دانشجویان ایران، تاریخ بازدید: 6 تیر 1401ش.]</ref> 

در گستره جغرافیایی فرهنگ ایرانی ـ اسلامی، غالبا رنگ سیاه نماد و نشانه مرگ و ماتم بوده و معمولا در قالب پوشش‌هایی با رنگ سیاه، کبود، نیلگون و آسمانی، جلوه‌گر شده است. در گزارشی تاریخی به سیاه‌پوشی حاکم شهر [[تبریز]] پس از زلزله سال 434ق و مرگ هزاران شهروند تبریزی، اشاره شده است. پادشاهان آل بویه نیز هنگام سوگواری، جامه سیاه به تن می‌کردند. در بین ایل‌نشینان و عشایر [[ایران]] مرسوم است که هنگام عزا و ماتم، زنان از یک قطعه لباس سیاه مثل [[روسری]]، و مردان از جامه یا کلاه سیاه استفاده می‌کنند.<ref>[https://lib.eshia.ir/12293/14/69 بلوک‌باشی و همکاران، «پوشاک»، دائره المعارف بزرگ اسلامی، 1398ش، ج14، ص 69.]</ref> 

سیاه‌پوشی در سوگواری‌ها میان اعراب پیش از [[اسلام]] نیز همانند ایرانیان و یونانیان باستان، رایج بوده است. برخی گزارش‌های تاریخی به سیاه‌پوشی زنان مکه در سوگ کشته‌شدگان خویش در جنگ بدر، اشاره کرده‌اند.<ref>[https://www.soalcity.ir/node/3369 «تاریخچه سیاه‌پوشی در مصیبت و عزا به چه زمانی برمی گردد؟»، سایت شهر سوال، تاریخ بازدید: 6 تیر 1401ش.] </ref>

==پوشیدن لباس مشکی در سیره اهل‌بیت==
بعد از [[شهادت]] [[امام حسین]]، زنان بنی‌هاشم لباس مشکی بر تن کردند و [[امام سجاد]]، به‌علت ماتم‌زده بودن آنان، برای‌شان غذا می‌فرستاد.<ref>[http://lib.eshia.ir/15101/2/420/%D8%A8%D8%B1%D8%AF برقی، المحاسن، 1371ق، ج۲، ص۴۲۰.] </ref>  [[مسلمانان]] در سوگواری عزیزان و آشنایان خود، رخت سیاه بر تن می‌کنند. در روایتی از [[امام صادق]] به تن‌پوش سیاه‌رنگ [[پیامبر اکرم]] در هنگام رحلت، اشاره شده است.<ref>شیخ صدوق، الامالی، 1376ش، ص۱۸۳، [http://fa.wikifeqh.ir/لباس_مشکی به نقل از «لباس مشکی»، ویکی فقه، بازدید 5 اردیبهشت 1401ش.]</ref>  ابن ابی‌الحدید نیز در گزارشی از رخدادهای پس از شهادت [[امام علی]]، به حضور [[امام حسن]] در میان مردم با جامه سیاه، اشاره کرده است.<ref>[http://lib.eshia.ir/15335/16/22/%D8%AB%D9%8A%D8%A7%D8%A8 ابن ابی‌الحدید، شرح نهج البلاغة، 1404ق، ج۱۶، ص۲۲.] </ref> 
==سیاه‌پوشی زنان برای امام حسین==
[[علامه مجلسی]] به گزارشی از هند، همسر یزید اشاره کرده که در شام به میان خاندان [[امام حسین]] آمده و تمام زنان هاشمی و قریشی را سیاه‌پوش و در حالت گریه و زاری بر [[امام حسین]] دیده است.<ref>[http://lib.eshia.ir/11008/45/195/%D8%AB%D9%8A%D8%A7%D8%A8 مجلسی، بحار الانوار، 1403ق، ج۴۵، ص۱۹۵–۱۹۶.]</ref>  در روایتی از [[امام باقر]] نیز به سیاه‌پوشی زنان بنی‌هاشم در عزای امام حسین اشاره شده است.<ref>[http://lib.eshia.ir/10013/7/118/%D8%A8%D8%B1%D8%AF بحرانی، الحدائق الناظرة فی احکام العترة الطاهرة، ج۷، ص۱۱۸.] </ref> 
==کراهت لباس مشکی==
از برخی روایات چنین بر می‌آید که پوشیدن لباس مشکی مکروه است،<ref>[http://lib.eshia.ir/11026/3/397/%D8%A7%D9%84%D9%84%D8%A8%D8%A7%D8%B3 کلینی، فروع کافی، ج۳، ص۳۹۷.]</ref>  اما این [[کراهت]] برای همه افراد و همیشگی نیست و برخی لباس‌ها در برخی ایام از این حکم استثنا شده‌اند. در گزارشی از سیره [[رسول خدا]] آمده است که او از پوشش سیاه کراهت داشت، مگر در سه مورد: خف (نوعی کفش چرمی نازک)، [[عمامه]] و کِساء (روپوش).<ref>[http://lib.eshia.ir/11026/6/449/%D8%AB%D9%84%D8%A7%D8%AB کلینی، فروع کافی، ج۶، ص۴۹۹، ح۱.]</ref>  

همچنین از [[امام صادق]] روایت شده است که حِداد (پوشیدن لباس عزا و دوری از زینت) در غم از دست دادن عزیزان، نباید بیش از سه روز باشد.<ref>[http://lib.eshia.ir/11025/3/271/%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%AF%D8%A7%D8%AF شیخ حر عاملی، وسائل الشیعة، 1409ق، ج۳، ص۲۷۱.] </ref>  فقهای [[شیعه]] این نهی امام را به [[کراهت]]، معنا کرده‌اند.<ref>[http://fa.wikifeqh.ir/پوشیدن_لباس_مشکی «پوشیدن لباس مشکی»، ویکی فقه، تاریخ بازدید: 5 اردیبهشت 1401.]</ref>  پوشیدن لباس سیاه در نماز نیز اگرچه در فقه اسلامی، مکروه دانسته شده اما برخی فقها استفاده از [[عمامه]] و عبای سیاه در نماز را مکروه نمی‌دانند.<ref>بهجت، محمدتقی، جامع المسائل، ج۱، ص۳۱۴. </ref>  امروزه مراجع و فقهای [[شیعه]]، لباس مشکی از جمله چادر مشکی را برای زنان، مکروه نمی‌دانند.<ref>[http://fa.wikifeqh.ir/لباس_مشکی «لباس مشکی»، ویکی فقه، بازدید 5 اردیبهشت 1401ش.]</ref>  در کتاب فقهی «جواهر الکلام» نیز کراهت پوشش سیاه، مختص مردان دانسته شده و پوشش مشکی برای زنان توصیه شده است.<ref>[http://lib.eshia.ir/10088/8/235/%D8%A3%D8%A8%D9%84%D8%BA نجفی جواهری، جواهرالکلام فی شرح شرایع الاسلام، ج۸، ص۲۳۵.]</ref>

==سیاه‌پوشی در ادبیات فارسی==
[[فردوسی]] در [[شاهنامه]] در داستان رستم و شغاد به پوشیدن لباس سیاه اشاره می‌کند:<ref>[https://ganjoor.net/ferdousi/shahname/shqad/sh6 فردوسی، «شاهنامه»، سایت گنجور، تاریخ بازدید: اول تیرماه 1401ش.]</ref>
 {{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
 {{ب|به یک سال در سیستان سوگ بود|همه جامه‌هاشان سیاه و کبود }}
 {{پایان شعر}}  
 {{پایان نستعلیق}}
او در داستان فریدون سروده است:<ref>[https://ganjoor.net/ferdousi/shahname/fereydoon/sh11 فردوسی، «شاهنامه»، سایت گنجور، تاریخ بازدید: اول تیرماه 1401ش.]</ref>
 {{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
 {{ب|همه جامه کرده کبود و سیاه|نشسته به اندوه در سوگ شاه}}
 {{پایان شعر}}  
 {{پایان نستعلیق}}

سنایی نیز در باب دوم حدیقه الحقیقه چنین می‌سراید:<ref>[https://ganjoor.net/sanaee/hadighe/hdgh02/sh7 سنایی، حدیقه الحقیقه و شریعه الطریقه، سایت گنجور، تاریخ بازدید: اول تیرماه 1401ش.]</ref>
 {{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
 {{ب|حنجره در سرود نیک آید|جامۀ غم کبود نیک آید }}
 {{پایان شعر}}  
 {{پایان نستعلیق}}

==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع==
* ابن ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغة، قم، مکتبة آیةالله العظمی المرعشی النجفی، 1404ق.
* بحرانی، یوسف، الحدائق الناضرة في أحكام العترة الطاهرة، قم، مؤسسة النشر الاسلامي، بی‌تا.
* برقی، احمد بن محمد، المحاسن، قم، دار الکتب الاسلامیة، 1371ق.
* بلوک‌باشی، علی و همکاران، «پوشاک»، دائره المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، 1398ش. 
* بهرامی، عسکر، «ترحیم، مجلس»، دائره المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، 1398ش.
* بهرامی، فاطمه، «رخت عزا چطور وارد فرهنگ ایرانی شد؟»، تاریخ درج مطلب: 10 آذر 1395ش.
* «پوشیدن لباس مشکی»، ویکی فقه، تاریخ بازدید: 5 اردیبهشت 1401.
* « تاریخچه سیاه‌پوشی در مصیبت و عزا به چه زمانی برمی گردد؟»، سایت شهر سوال، تاریخ درج مطلب: 1 مهر 1396ش.
* حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، قم، مؤسسة آل البيت عليهم السلام لإحياء التراث، 1409ق.
* سنایی،  مجدود بن آدم، حدیقة الحقیقة و شریعة الطریقة، سایت گنجور، تاریخ بازدید: 1 تیر 1401ش
* فردوسی، شاهنامه، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: 1 تیر 1401ش.
* کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار الكتب الإسلامية، 1367ش.
* «لباس مشکی»، ویکی فقه، تاریخ بازدید: 5 اردیبهشت 1401ش.
* مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
* نجفی، محمدحسن، جواهر الكلام في شرح شرائع الإسلام، بیروت، دار إحياء التراث العربي، 1362ش.