نمایش مبدأ برای مسجد در افغانستان

{{درشت|'''مسجد در افغانستان؛'''}} مکان عبادت و گردهمایی‌های دینی و فرهنگی مردم افغانستان در سراسر کشور.

[[مسجد]] در افغانستان کانون اصلی حیات دینی و اجتماعی، نقش بی‌بدیلی در سبک زندگی مردم این سرزمین دارد. این نهاد مقدس که تلفیقی از معماری باشکوه اسلامی و ویژگی‌های بومی است، علاوه‌بر کارکرد عبادی، مرکز آموزش، فرهنگ و تصمیم‌گیری‌های جمعی نیز محسوب می‌شود. در حال‌حاضر مساجد با برگزاری مراسم مختلف مذهبی و اجتماعی، به تقویت همبستگی جامعه و انتقال ارزش‌های دینی و فرهنگی به نسل جوان کمک می‌کند.

==تاریخچه مسجد در افغانستان==
تاریخ مسجدسازی در افغانستان به قرن اول هجری و همزمان با گسترش [[اسلام]] در این سرزمین بازمی‌گردد. نخستین مساجد اغلب با بهسازی و تغییر کاربری معابد پیشین (بودایی و زرتشتی) احداث شد. در دورهٔ غوریان و [[تیموریان]] (قرون ۴-۷ هجری) مسجدسازی به اوج شکوفایی هنری و معماری رسید. [[مسجد جامع هرات]] با تزیینات پیچیدهٔ کاشی‌کاری و گچبری، نمونهٔ برجستهٔ این دوره محسوب می‌شود. در دورهٔ معاصر، مساجدی چون مسجد عبدالرحمن در [[کابل]]، با تلفیق سبک‌های سنتی و عناصر مدرن، ادامه‌دهندهٔ این سنت کهن است.<ref>پویان، جغرافیهٔ عمومی هرات، ۱۳۸۸ش، ص۲۹؛ [https://www.mehrnews.com/news/5183965/ نوری‌زاده قمصری، «قدمت ۸۰۰ ساله مسجد جامع هرات»، خبرگزاری مهر.]</ref>

==ویژگی‌های مسجد در افغانستان==
مسجد در افغانستان به‌عنوان کانون‌های چندعملکردی، نقش حیاتی در زندگی اجتماعی و فرهنگی مردم افغانستان دارد. این بناها علاوه‌بر محل [[عبادت]] مراکز آموزشی، اجتماعی و تصمیم‌گیری‌های جمعی نیز محسوب‌شود. بسیاری از مساجد شهری دارای [[کتابخانه|کتابخانه‌ها]] و [[مدرسه|مدارس]] علوم دینی بوده و مراسم‌های ملی و مذهبی در آن برگزار می‌شود. آیین‌های خاصی مانند [[نذری]] و توزیع خیرات در مناسبت‌های مذهبی، بیانگر پیوند عمیق فرهنگی با باورهای مردمی است. این اماکن همچنین به‌عنوان محل برگزاری جرگه‌های مشورتی و اجتماعات سیاسی تاریخی عمل کرده‌ا است.<ref>[https://www.irna.ir/news/5516090/%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%AC%D8%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D9%88%DB%8C%DA%98%DA%AF%DB%8C%D9%87%D8%A7 «مساجد در افغانستان، کارکردها و ویژگیها»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>

معماری مساجد تاریخی افغانستان مانند [[مسجد]] جامع هرات تلفیقی از سبک‌های اسلامی، ایرانی و مغولی است. این بناها به‌طور معمول دارای گنبدهای عظیم، مناره‌های بلند و ایوان‌های وسیع بوده و تزیینات معماری شامل کاشی‌های معرق فیروزه‌ای، گچبری‌های اسلیمی پیچیده و خوشنویسی آیات قرآنی به خط نستعلیق است. مصالح به کار رفته به‌طور عمده شامل سنگ مرمر، خشت پخته و چوب‌های [[منبت کاری|منبت‌کاری‌]]<nowiki/>شده است که [[همزیستی]] سنت و هنر را نشان می‌دهد.<ref>[http://shabestan.ir/detail/News/1161164 «مسجد جامع هرات، پنجمین مسجد جامع بزرگ جهان با الگوهای هندسی خیره کننده»، خبرگزاری شبستان.]</ref>

مساجد روستایی در افغانستان به‌طور عمده در مرکز روستا و با مصالح محلی مانند سنگ، خشت و چوب ساخته می‌شود و از سادگی معماری برخوردار است. این مساجد اغلب فاقد تزیینات هنری پیچیده و عناصر سازه‌ای مساجد شهری است. در سال‌های اخیر، با کمک مهاجران افغانستانی مقیم کشورهای دیگر، تحولی در ساخت مساجد روستایی نیز ایجاد شده است. به‌ویژه در مناطق شیعه‌نشین، مساجد جدید با مصالح مدرن مانند سیمان و گچ و با طراحی شامل گنبد و [[منار|مناره]] ساخته می‌شود. این تغییرات، نمایانگر تأثیرپذیری از معماری مدرن و بهبود امکانات عبادی در مناطق روستایی است.<ref>[https://8am.media/fa/the-role-of-mosques-in-afghanistan-needs-to-be-reviewed/ «نقش مساجد در افغانستان نیاز به بازنگری دارد»، وب‌سایت روزنامۀ ۸ صبح.]</ref>

==آمار مساجد افغانستان==
بر اساس آمار رسمی منتشرشده در ۱۴۰۲ش هم‌اکنون ۹۳٬۳۰۰ مسجد در سراسر افغانستان به ثبت رسیده است. این آمار که از سوی وزارت ارشاد، [[حج]] و اوقاف افغانستان اعلام شده، نشان‌دهندهٔ جایگاه ویژهٔ مساجد در حیات دینی و اجتماعی این کشور است. از این تعداد تنها حدود ۵٬۰۰۰ مسجد به‌صورت رسمی در وزارت ارشاد، حج و اوقاف ثبت شده‌اند. از مجموع مساجد کشور، ۱٬۳۷۵ مسجد در شهر کابل و ۴٬۹۳۸ مسجد در سایر ولایات به‌صورت رسمی ثبت شده است.<ref>[https://swn.af/officials-of-the-ministry-of-hajj-and-endowments-there-are-93300-mosques-across-the-country/ «مسئولان وزارت حج و اوقاف: ۹۳ هزار و ۳۰۰ مسجد در کشور وجود دارد»، وب‌سایت سلام وطن‌دار.]</ref>

بسیاری از مساجد موجود در مناطق روستایی و دورافتاده که خارج از نظام ثبت رسمی فعالیت می‌کنند، در این آمار لحاظ نشده است. فرهنگ مسجدسازی در افغانستان همواره به‌عنوان بخشی از بیان دینداری و تعهد مذهبی جامعه مطرح بوده است. حتی در دورافتاده‌ترین روستاها و کوچک‌ترین سکونتگاه‌ها، وجود مسجد به‌عنوان کانون حیات دینی و اجتماعی امری ضروری تلقی می‌شده و در حال‌حاضر نیز ضرورت تداوم دارد.<ref>[https://swn.af/officials-of-the-ministry-of-hajj-and-endowments-there-are-93300-mosques-across-the-country/ «مسئولان وزارت حج و اوقاف: ۹۳ هزار و ۳۰۰ مسجد در کشور وجود دارد»، وب‌سایت سلام وطن‌دار.]</ref>

بر اساس گزارش رسانه‌های مختلف، در دورهٔ اخیر، با تسلط دوبارهٔ طالبان بر افغانستان، روند احداث مساجد در مناطق تحت نفوذ این گروه با اهداف سیاسی و ایدئولوژیک خاصی شدت یافته است. این مساجد جدید به‌طور عمده با هدف [[تربیت]] نیروهای همسو با ایدئولوژی طالبان و ترویج خوانش خاصی از اسلام احداث می‌شوند. این تحول، بیانگر تغییر در کارکردهای سنتی مساجد از کانون‌های خودجوش مردمی به نهادهای هدفمند ایدئولوژیک در نظام سیاسی فعلی افغانستان است.<ref>[https://8am.media/fa/is-a-city-full-of-mosques-more-islamic/ «آیا شهرِ پر از مسجد، اسلامی‌تر است؟»، وب‌سایت ۸صبح.]</ref>

==کارکردهای مسجد در افغانستان==

===عبادت===

*مسجد در افغانستان به‌عنوان اصلی‌ترین مکان مقدس، کارکردهای متعددی در حوزهٔ جامعه‌پذیری [[عبادت]] دارد. پخش مستمر اذان‌های یومیه، برگزاری نمازهای پنجگانهٔ روزانه و اقامهٔ نماز جمعه از مهم‌ترین کارکردهای عبادی مسجد در افغانستان است.
*مراسم نمازهای تراویح اهل‌سنت، نمازهای احیای شب‌های قدر در ماه [[رمضان]]، مراسم نماز [[عید فطر]] و [[عید قربان|قربان]] با حضور گستردهٔ مومنان در مساجد برگزار می‌شود. همچنین، مسجد به‌عنوان مکانی برای انجام مراسم [[دعا]]، ذکر و مناجات نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد.<ref>[https://8am.media/fa/the-role-of-mosques-in-afghanistan-needs-to-be-reviewed/ «نقش مساجد در افغانستان نیاز به بازنگری دارد»، وب‌سایت روزنامۀ ۸ صبح.]</ref>

===آموزش===
مساجد در افغانستان از دیرباز به‌عنوان نخستین مراکز آموزشی عمل کرده است. از این بناها در ابتدا به‌عنوان [[مکتب‌خانه|مکتب‌خانه‌های]] سنتی استفاده می‌شد که پایه‌های ابتدایی سواد و معارف اسلامی را به کودکان می‌آموختند. در مناطقی مانند هزاره‌جات، مساجد تنها مراکز آموزشی قابل دسترس تا دهه ۱۳۲۰ش محسوب می‌شد. این نقش تاریخی باعث شد بسیاری از علمای برجستهٔ دینی کشور تحصیلات ابتدایی خود را در مساجد آغاز کنند.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20130617152426-9825-14.pdf اصغری، «تعلیم و تربیت در افغانستان»،  1390ش، ص180.]</ref>

امروزه مسجد در افغانستان به آموزش مباحث اساسی دینی و علمی می‌پردازند. برنامهٔ آموزشی شامل تدریس قرآن (به‌ویژه در ماه رمضان)، اصول و فروع [[دین]]، [[نماز]] و احکام شرعی است. در گذشته دروس [[زبان فارسی]]، ریاضیات مقدماتی و صرف و نحو عربی نیز در مسجد به‌عنوان مکتب‌خانه تدریس می‌شد. این نقش مسجد امروزه نیز در بسیاری از مناطق روستایی تداوم پیدا کرده است.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20130617152426-9825-14.pdf اصغری، «تعلیم و تربیت در افغانستان»،  1390ش، ص180.]</ref>

در دوران [[جنگ]] و ناامنی، مساجد پناهگاه امن آموزشی باقی ماندند. هنگام تجاوز شوروی و تعطیلی مدارس رسمی، مساجد به‌طور غیررسمی به آموزش ادامه دادند. این مراکز با وجود کمبود منابع و تهدیدات امنیتی، با مقاومت قابل تحسین به فعالیت خود ادامه دادند. این پایداری، نقش حیاتی مساجد در حفظ آموزش در بحران‌ها را نشان می‌دهد. امروزه مساجد به‌عنوان نهادهای مکمل آموزشی عمل می‌کنند. وزارت معارف افغانستان در ۱۳۹۹ش مساجد را به‌طور رسمی به محیط آموزشی وارد کرد. بر اساس این طرح، دانش‌آموزان پایه ابتدایی می‌توانند در مساجد محل خود تحصیل کنند. این همکاری نشان‌دهندهٔ به رسمیت شناختن نقش آموزشی مساجد توسط نهادهای دولتی است.<ref>[https://www.shabestan.news/news/1001013/%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4-%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%A8%D8%AA%D8%AF%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%AC%D8%AF-%D8%AF%D8%B1%D8%B3-%D9%85%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%D9%86%D8%AF «دانش‌آموزان ابتدایی افغانستان در مساجد درس می‌خوانند»، خبرگزاری شبستان.]</ref>

===تربیت===
در گذشته مساجد در افغانستان به پرورش طلاب علوم دینی و نیروهای فرهنگی می‌پرداختند. بسیاری از مدارس دینی و حوزوی در مجاورت مساجد فعالیت داشت. این مراکز به امامان جماعت، مبلغان دینی و معلمان مورد نیاز جامعهٔ دینی را آموزش [[تربیت]] می‌کردند. امروزه نیز این نقش در برخی از مناطق روستایی ادامه دارد. این نقش تربیتی باعث حفظ و تداوم سنت‌های دینی و فرهنگی در جامعه افغانستان شده است.<ref>[https://avapress.com/fa/news/203500/%D9%87%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D8%AA%D8%AD%D9%88%D9%84-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4%DB%8C-%D9%85%DA%A9%D8%AA%D8%A8-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%AC%D8%AF-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D9%82%D9%85-%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1 «همایش تحول در نظام آموزشی مکتب‌خانه‌های مساجد افغانستان با حضور جمعی از اهالی حوزه و دانشگاه، در سالن شهید مطهری مدرسه حجتیه شهر مقدس قم برگزار شد.»، خبرگزاری آوا.]</ref>

===همبستگی اجتماعی===

*مسجد در افغانستان کانون تجمعات بوده و فضایی برای تعامل و همبستگی میان اقشار مختلف جامعه فراهم می‌آورد. در مناطق روستایی، مسجد اولین جایی است که مردم برای حل مشکلات محلی به آن مراجعه می‌کنند. به‌ویژه در فصل [[زمستان]]، بسیاری از روستاییان که کار کشاورزی را تعطیل می‌کنند، در مساجد گرد هم آمده و به بحث و تبادل نظر در مورد مسائل دینی، فرهنگی و اجتماعی می‌پردازند. این اماکن همچنین پناهگاهی برای مسافران و نیازمندان بوده و در بحران‌های طبیعی، به‌عنوان مراکز امدادرسانی عمل می‌کنند.
*امروزه مساجد در افغانستان به محل اصلی برگزاری انواع مراسم و آیین‌های اجتماعی یادبود درگذشتگان است. بیشتر آیین‌های مذهبی و فرهنگی مانند [[ختم قرآن]] و یادبودهای سوم، هفتم، چهلم و سالگرد درگذشت افراد در مسجد برگزار می‌شود. این کارکردهای اجتماعی مساجد به تقویت پیوندها و همبستگی اجتماعی کمک شایانی می‌کند و نقش محوری در ایجاد و حفظ ارتباط بین نسل‌های مختلف دارد.<ref>[https://www.irna.ir/news/5516090/%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%AC%D8%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D9%88%DB%8C%DA%98%DA%AF%DB%8C%D9%87%D8%A7 «مساجد در افغانستان، کارکردها و ویژگیها»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>

*در دوران جهاد با شوروی، مساجد به پایگاه‌های فرماندهی و برنامه‌ریزی تبدیل و بسیاری از تصمیمات مهم در این مکان‌ها گرفته می‌شد. در حال‌حاضر نیز مساجد به‌عنوان بستر طبیعی برای تجمعات مردمی و بیان خواسته‌های اجتماعی عمل می‌کنند.

===هویت‌سازی===

*مساجد در افغانستان به‌عنوان نهادهای فرهنگی و معنوی، نقش اساسی در شکل‌دهی و تقویت هویت جمعی ایفا می‌کنند. در مناسبت‌های مختلف مذهبی و ملی، مراسم گوناگون در مسجد برگزار می‌شود که به تقویت همبستگی اجتماعی و هویت فرهنگی کمک می‌کنند. برای مثال برگزاری مراسم اعیاد فطر و قربان، مراسم افطار و شب‌های قدر درماه رمضان، جشن‌های میلاد [[پیامبر اسلام]] و امامان (در میان [[شیعیان]]) در این فضاها، موجب تحکیم پیوندهای اجتماعی و تقویت باورهای دینی می‌شود.
*در ایام [[محرم]] و [[عاشورا]]، مسجد به کانون اصلی برگزاری مراسم سوگواری تبدیل می‌شود. در این ایام، مجالس [[عزاداری]]، [[روضه‌خوانی]] و سینه‌زنی با حضور پرشور مردم در مساجد برگزار شده که علاوه بر جنبه‌های مذهبی، به حفظ و انتقال فرهنگ عاشورایی و ارزش‌های [[ایثار]] و [[شهادت]] نیز کمک می‌کند.
*از بعد معماری، مساجد تاریخی افغانستان گویای غنای هنری و فرهنگی این سرزمین بوده و سبک‌های معماری متنوع، تزئینات هنری ظریف و کتیبه‌های نفیس در مساجد جامع و تاریخی مانند مسجد جامع هرات و مسجد پل‌خشتی کابل نشان‌دهندهٔ تلفیق هنر اسلامی با ویژگی‌های بومی افغانستان است. این آثار معماری نمادهای فرهنگی و میراث هنری برای نسل‌های آینده حفظ شده است.

===یاریگری اجتماعی===

*در بسیاری از مناطق، مساجد به‌عنوان مراکز حل و فصل اختلافات محلی عمل می‌کند. علمای دینی و موسفیدان محلی در این مکان‌ها به داوری و [[میانجی‌گری]] پرداخته و با استناد به احکام شرعی یا عرف محلی به حل اختلافات می‌پردازند. این نقش نشان‌دهندهٔ اعتماد عمیق جامعه به نهاد مسجد و کارکردهای آن است.
*مسجد در افغانستان در برخی موارد به‌عنوان مراکز جمع‌آوری و توزیع کمک‌های مردمی عمل کرده و در تأمین نیازهای نیازمندان جامعه مشارکت می‌کنند. همچنین، در زمان‌های بحرانی مانند حادثهٔ وقوع سیل یا [[زلزله]]، این مکان‌ها به عنوان پایگاه‌های امدادی مورد استفاده قرار می‌گیرند.<ref>[https://iqna.ir/fa/news/1830600/%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%AC%D8%AF-%D9%82%D8%AF%D9%8A%D9%85%DB%8C-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%83%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4-%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C- «مساجد قدیمی افغانستان؛ کانون آموزش علوم اسلامی»، خبرگزاری بین‌امللی قرآن.]</ref>

==مسجدهای تاریخی افغانستان==

===مسجد نه‌گنبد===
مسجد نه‌گنبد که با نام‌های نه‌گنبدان و [[مسجد]] حج پیاده نیز شناخته می‌شود، یکی از کهن‌ترین مساجد افغانستان محسوب می‌شود. این بنا در ۳ کیلومتری جنوب شهر [[بلخ]] در قریه «ده رازی» واقع شده و به باور بسیاری از مردم منطقه، نخستین مسجد ساخته شده در افغانستان است. این مکان در گذشته بخشی از مجموعه بزرگ نیایشگاه‌های بودایی بوده که حدود ۳۰۰ اتاق کوچک برای آموزش و اسکان زائران داشته است. دلیل نام‌گذاری این مسجد به تعداد ۹ گنبد آن اشاره دارد که در معماری اولیه وجود داشته‌اند. نام حج پیاده نیز به‌طور احتمالی به زیارتگاه‌بودن آن در ادوار تاریخی مربوط می‌شود. قدمت این بنا به دوره پیش از [[اسلام]] و به عنوان نیایشگاه بوداییان (نوبهار) بازمی‌گردد. پس از اسلام، این مکان به مسجد تبدیل شد. تاریخ دقیق ساخت آن مورد اختلاف است؛ برخی آن را به قرن دوم هجری و دوران ابوخالد برمک یا فضل پسر یحیای برمکی نسبت می‌دهند، برخی دیگر آن را مربوط به دوره سامانیان (قرن سوم و چهارم هجری) می‌دانند.

این مسجد با مساحتی حدود ۴۰۰ متر مربع، از خشت پخته، گل پخته، سنگ، گچ و چوب ساخته شده است. معماری آن تلفیقی از سبک‌های بودایی، [[ساسانیان|ساسانی]] و اسلامی است و دارای ۱۶ ستون اصلی (۶ ستون داخلی و ۱۰ ستون متصل به دیوار) بوده است. تزئینات گچبری با نقش‌های گیاهی مانند برگ‌های توت، پیچک تاک و گل نیلوفر از ویژگی‌های بارز این بنا است. عمق برخی از این گچبری‌ها به بیش از دو سانتیمتر می‌رسد. ابن بطوطه، جهانگرد مشهور، آن را از نظر زیبایی با مسجد الحمراء در اسپانیا مقایسه کرده است. همچنین، این بنا نمونه‌ای از تحول فرهنگی و مذهبی منطقه از دوران بودایی به اسلامی را نشان می‌دهد. بخش‌های زیادی از این بنای تاریخی در اثر حوادث طبیعی و گذر زمان از بین رفته است. با این حال، بقایای به جا مانده، هنوز هم جلوه‌ای از هنر و معماری اصیل دوره‌های کهن را به نمایش می‌گذارد.<ref>[https://ofoghandisha.com/%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%DB%8C/%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%AC%D8%AF/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%AC%D8%AF-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-9-%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF-%D9%86%D9%87-%DA%AF%D9%86%D8%A8/ «آشنایی با مساجد افغانستان-۹| مسجد نه گنبد(مسجد حج پیاده) بلخ»، وب‌سایت افق اندیشه، تاریخ درج مطلب: ۲۹ بهمن ۱۴۰۳ش.]</ref>

===مسجد جامع هرات===
این مسجد که به مسجد جمعهٔ هرات<ref> [https://www.musalla.ir/news/112/ «مسجد جامع هرات»، وب‌سایت مصلای امام خمینی تهران.]</ref> و «مسجد آبی» نیز شهرت دارد<ref>[https://atis.af/%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9-%D9%87%D8%B1%D8%A7%D8%AA/ محمدی، «مسجد جامع هرات، مسجد آبی»، وب‌سایت سیستم معلوماتی گردشگری افغانستان.] </ref> از مساجد قدیمی افغانستان محسوب می‌شود و در قسمت شمال شرق شهر قدیم هرات<ref>خلیلی، آثار هرات، ۱۳۰۹ش، ج۱، ص۲۷.</ref> و در ناحیهٔ دوم شهر فعلی هرات واقع شده است.<ref>[https://doorbin.af/?p=3573 «مسجد جامع بزرگ شهر هرات»، وب‌سایت دوربین دانشنامه هرات.]</ref> برخی محققین معتقدند مکان فعلی مسجد جامع، معبد بزرگ آریایی‌ها و خانهٔ اهورامزدا بوده و قدمتی چند هزار ساله دارد.<ref>پویان، جغرافیهٔ عمومی هرات، ۱۳۸۸ش، ص۲۹؛ [https://www.mehrnews.com/news/5183965/ نوری‌زاده قمصری، «قدمت ۸۰۰ ساله مسجد جامع هرات»، خبرگزاری مهر.]</ref>  پس از فتح هرات به دست [[مسلمان|مسلمانان]] در ۲۹ق و تشرف مردم به [[دین]] اسلام، این بنا، از حالت معبد خارج و به مسجد مسلمانان تبدیل شده است.<ref>پویان، جغرافیهٔ عمومی هرات، ۱۳۸۸ش، ص۲۹؛ [http://shabestan.ir/detail/News/1161164 «مسجد جامع هرات، پنجمین مسجد جامع بزرگ جهان با الگوهای هندسی خیره کننده»، خبرگزاری شبستان.]</ref>  بنای اولیهٔ مسجد در قرن‌های اول تا پنج هجری چوبین و منقّش بوده است.<ref>عظیمی، افغانستان و نقاط شگفت‌انگیز آن، 1390، ص۲۰۵.</ref>

در ۳۷۲ق به نقل از مؤلف کتاب حدود العالم، این مسجد از آبادترین مسجدها بوده و خواجه عبدالله انصاری نیز در آن کرسی تدریس داشته است.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/5183965/ نوری‌زاده قمصری، «قدمت ۸۰۰ ساله مسجد جامع هرات»، خبرگزاری مهر.]</ref>  در سال ۴۱۴ق بر اثر آتش‌سوزی نیمی از مسجد که بیشتر از جنس چوب بوده، سوخته است.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/5183965/ نوری‌زاده قمصری، «قدمت ۸۰۰ ساله مسجد جامع هرات»، خبرگزاری مهر.]</ref> مسجد جامع را به‌شکل کنونی سلطان غیاث‌الدین محمد غوری در  ۵۹۷ق<ref>عظیمی، افغانستان و نقاط شگفت‌انگیز آن، 1390، ص۲۰۵.</ref>  با استفاده از خشت پخته و گچ<ref>پویان، جغرافیهٔ عمومی هرات، ۱۳۸۸ش، ص۲۴۹.</ref> طرح‌ریزی کرد اما موفق به تکمیل آن نشد. مقبرهٔ او در پشت ایوان شمالی مسجد قرار دارد.<ref>[http://shabestan.ir/detail/News/1161164 «مسجد جامع هرات، پنجمین مسجد جامع بزرگ جهان با الگوهای هندسی خیره کننده»، خبرگزاری شبستان.]</ref>  پسر او سلطان محمود کارهای باقی‌ماندهٔ [[پدر]] را تکمیل کرد.<ref>پویان، جغرافیهٔ عمومی هرات، ۱۳۸۸ش، ص۲۹.</ref>

مسجد جامع هرات علاوه بر کاربردهای دینی و برگزاری فرایض مذهبی، دارای امکاناتی جهت تدریس، گردهمایی و فعالیت‌های اجتماعی مختلف بوده است.<ref>فدائیان، هرات دیروز، امروز، ۱۳۸۵ش، ص۱۵۰.</ref> علمای بزرگی چون [[پیر هرات|خواجه عبدالله انصاری]]، خواجه محمد تاکی و فخر رازی در آن هم به موعظه مردم پرداخته و هم دروس مختلف را تدریس می‌کردند.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/5183965/ نوری‌زاده قمصری، «قدمت ۸۰۰ ساله مسجد جامع هرات»، خبرگزاری مهر]؛ [https://www.yjc.news/00QK1a «آشنایی با مسجد جامع ۵ هزار سالۀ هرات»، باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref>

در حال حاضر نیز مراسم عبادی و نمازهای عید و جمعه در آن برگزار می‌شود و با توجه به وسعت آن در یک زمان گنجایش بیش از یک‌صد هزار نمازگزار را دارد.<ref> [https://www.mehrnews.com/news/5183965/ «مسجد جامع هرات، پنجمین مسجد جامع بزرگ جهان با الگوهای هندسی خیره کننده»، خبرگزاری شبستان.]</ref>

====بازسازی مسجد جامع هرات====
این مسجد، در دوران‌های مختلف بارها تخریب و دوباره بازسازی و تعمیر شده است:

#در  قرن هفتم هنگام حملهٔ چنگیزخان خسارت‌های زیادی بر آن وارد شد. در زمان ملوک آل‌کرت، ملک غیاث‌الدین (۷۰۷-۷۲۹ق) آن را تعمیر کرده و در سمت شمال آن مدرسه‌ای به‌نام «غیاثیه» ساخت.<ref>گویا اعتمادی، آبدات نفیسه هرات، ۱۳۴۳ش، ص۲۰؛ پویان، جغرافیهٔ عمومی هرات، ۱۳۸۸ش، ص۲۴۹.</ref>
#در دورهٔ ملک معزالدین کرت (۷۳۲-۷۷۱ق) بعد از افزودن تزئینات، در کنار آن خانقاهی برای [[عبادت]] صوفیان ساخته شد.<ref>گویا اعتمادی، آبدات نفیسه هرات، ۱۳۴۳ش، ص۲۰؛ [https://www.musalla.ir/news/112/ «مسجد جامع هرات»، وب‌سایت مصلای امام خمینی تهران.]</ref>
#در دورهٔ شاهرخ میرزا (۸۰۷-۸۵۰ق) از امرای تیموری نیز بازسازی‌هایی صورت گرفت و نقش‌ونگار رواق‌ها و دیوارهای مسجد ترمیم شد.<ref>گویا اعتمادی، آبدات نفیسه هرات، ۱۳۴۳ش، ص۲۰؛ پویان، جغرافیهٔ عمومی هرات، ۱۳۸۸ش، ص۲۴۹.</ref> در سال ۹۰۴ق امیر علی‌شیر نوائی، وزیر سلطان حسین بایقراء، مسجد جامع را تعمیرات اساسی کرد و تمام دیوارها و رواق‌های این مسجد با ستون‌های نفیس، سنگ‌های مرمر و کاشی‌های معرق تزئین شد.<ref>گویا اعتمادی، آبدات نفیسه هرات، ۱۳۴۳ش، ص۲۷؛ فدائیان، هرات دیروز، امروز، ۱۳۸۵ش، ص۱۵۶.</ref> در همین دوره، منبری ۹ پله‌ای از سنگ مرمر طی شش سال در سال ۹۰۹ق توسط استاد شمس‌الدین سنگ‌تراش برای مسجد ساخته شد.<ref>گویا اعتمادی، آبدات نفیسه هرات، ۱۳۴۳ش، ص۲۰؛ پویان، جغرافیهٔ عمومی هرات، ۱۳۸۸ش، ص۲۴۹.</ref>
#در سال ۹۱۶ق با هجوم سپاهیان شاه اسماعیل صفوی، ویرانی‌هایی به مسجد جامع وارد شد تا این‌که در سال ۱۰۳۶ق حسن‌خان شاملو آن ویرانی‌ها را تعمیر کرد.<ref>پویان، جغرافیهٔ عمومی هرات، ۱۳۸۸ش، ص۲۵۱.</ref>
#در زمان وزیر یارمحمد خان (۱۲۵۳ش) ایوان شمالی مسجد و قسمتی از شبستان‌های آن ترمیم شد. در دورهٔ امیر حبیب‌الله خان مسجد ترمیم‌های بیشتری یافت.<ref>پویان، جغرافیهٔ عمومی هرات، ۱۳۸۸ش، ص۲۵۱.</ref> در سال ۱۳۲۴ش به‌همت عبدالله خان ملک‌یار نائب‌الحکومهٔ [[هرات]]، خیابان‌های وسیع در اطراف و باغی به وسعت بیش از ۲۵ هزار مترمربع در سمت شرق مسجد ایجاد شد.<ref>[https://www.musalla.ir/news/112/ «مسجد جامع هرات»، وب‌سایت مصلای امام خمینی تهران]؛ [https://www.yjc.news/00QK1a «آشنایی با مسجد جامع 5 هزار ساله هرات»، باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref>
#تعمیرات و بازسازی‌های دیگری نیز طی سال‌ها در این بنا صورت گرفت. از جمله ساخت محراب عالی و نفیس از سنگ‌های گران‌قیمت به‌جای محراب سابق و منبری بزرگ از سنگ مرمر در کنار آن توسط محمدسعید مشعل، ساخت منارهٔ یادگار شهدای مدافع هرات در وسط باغ شرقی مسجد، سنگ‌فرش کردن صحن مسجد، ساخت پنج عدد حوض آب برای وضو گرفتن مردم، حفر دو حلقه چاه عمیق و نیمه عمیق در داخل پارک شرقی مسجد، ساخت کناره‌های آهنی در دیوارهای مسجد، ساخت یک باب وضوخانه در داخل پارک [[مسجد]]، توسعهٔ کتابخانهٔ مسجد، عایق‌سازی بام‌های مسجد در  ۱۳۸۲ش، ترمیم غسال‌خانهٔ مسجد و رنگ‌آمیزی با ۵۲۰ قطع سنگ مرمر سفید در صحن مسجد جامع.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/5183965/ نوری‌زاده قمصری، «قدمت ۸۰۰ ساله مسجد جامع هرات»، خبرگزاری مهر.]</ref>

====معماری مسجد جامع هرات====
مسجد جامع ۴۶۷۶۰ متر مربع مساحت دارد و مشتمل بر ۴ ایوان بزرگ، ۶ دروازه، ۴۶۰ گنبد، ۱۳۰ رواق، ۴۴۴ ستون و ۱۲ مناره است که مناره‌های آن بین ۱۷ تا ۳۶ متر ارتفاع و ۷ تا ۱۰ متر قطر دارند و هر یک دارای ۸ رواق هستند که به‌همراه بام خود با کاشی فیروزه‌ای تزئین شده‌اند.<ref> [http://shabestan.ir/detail/News/1161164 «مسجد جامع هرات، پنجمین مسجد جامع بزرگ جهان با الگوهای هندسی خیره کننده»، خبرگزاری شبستان.]</ref>

صحن مسجد که در وسط آن حوضی بزرگ قرار دارد، یک محوطهٔ مستطیلی‌شکل به‌وجود آورده که چهار طرف آن را بنای مسجد احاطه کرده است.<ref>خلیلی، آثار هرات، ۱۳۰۹ش، ج۱، ص۲۹؛ عظیمی، افغانستان و نقاط شگفت‌انگیز آن، 1390، ص۲۰۵.</ref> ۴ کتیبهٔ بزرگ، سه سرای‌چه، یک منبر سنگی، یک کتابخانه (شامل ۴ هزار جلد کتاب)، یک وضوخانه و یک مدرسهٔ علمیه در این مسجد وجود دارد.<ref>[http://shabestan.ir/detail/News/1161164 «مسجد جامع هرات، پنجمین مسجد جامع بزرگ جهان با الگوهای هندسی خیره کننده»، خبرگزاری شبستان.]</ref>

در کتیبه‌های مسجد، آیات قرآن و اشعار شعرای نام‌دار حکاکی شده است. چنان‌که در کتیبهٔ ایوان شرقی اشعاری از [[سنایی|سنایی غزنوی]]، کتیبهٔ ایوان غربی از [[بوستان (کتاب)|بوستان سعدی]]، کتیبهٔ ایوان شمالی از تحفة الاحرار جامی و کتیبهٔ ایوان جنوبی از سبحة الاحرار جامی به خط نستعلیق قابل مشاهده است. در کتیبه‌های دیگر مسجد نیز آیاتی از قرآن و اشعار عرفانی از [[سعدی شیرازی|سعدی]]، جامی، [[امیرخسرو دهلوی|خسرو دهلوی]]، شیخ ابوسعید، [[عطار نیشابوری|عطار]] و نیز از مقالات [[پیر هرات|خواجه عبدالله انصاری]] حکاکی شده که بر زیبایی مسجد افزوده است.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/5183965/ نوری‌زاده قمصری، «قدمت ۸۰۰ ساله مسجد جامع هرات»، خبرگزاری مهر.]</ref>

====دیگ هفت‌جوش====
دیگ بزرگ فلزی هفت‌جوش و منقشی در گوشه‌ای از صحن مسجد با قطر یک‌ونیم و عمق ۲ متر وجود دارد. این دیگ وقف مسجده بوده و در گذشته، در روزهای متبرک در آن شربت درست کرده و بین مردم توزیع می‌کردند. در حاشیهٔ بیرونی دیگ اسم محمد بن محمد بن محمد کرت حکاکی شده و این دو بیت در مدح پادشاه وقت و تاریخ اتمام آن دیده می‌شود:

هزار سال جلالی بقای ملکش باد *** شهور او همه اردیبهشت و فروردین

به‌سال هفت‌صد و هفتاد و شش بعد از هجرت *** که نقش بند حوادث نمود صورت این<ref>گویا اعتمادی، آبدات نفیسه هرات، ۱۳۴۳ش، ص۲۱.</ref>

==={{درشت|مسجد عیدگاه افغانستان}}===
مسجد عیدگاه از قدیمی‌ترین و بزرگ‌ترین مساجد شهر [[کابل]] است که سبک معماری آن نیز گویای قدمت [[مسجد]] و میراث غنی [[مسلمانان]] است. این مسجد در طول تاریخ، میزبان مراسم‌ها، اعیاد و اجتماعات سیاسی بوده است.<ref>[https://www.gpsmycity.com/attractions/id-gah-mosque-54623.html “Id Gah Mosque”, Kabul, GPSMYCITY.]</ref>  عیدگاه، سالانه در دو [[عید فطر|عیدِ فطر]] و [[عید قربان|قربان]]، میزبان جمعیتی در حدود ۲ میلیون نفر به‌منظور اقامهٔ نماز است.<ref>[https://www.budowle.pl/place/id-gah-mosque/28555 “Id Gah Mosque”, budowle.]</ref> مؤسس دولت مدرن افغانستان، احمدشاه درانی، نماز عید قربان (عید اضحی) را در سال ۱۷۵۶م در این مکان اقامه کرد و به‌همین دلیل این مسجد را «عیدگاه» می‌خوانند.<ref>[https://www.archnet.org/sites/2733 “Id Gah Mosque”, ARCHNET.]</ref>

ساخت مسجد به‌شکل کنونی آن توسط امیر عبدالرحمن خان صورت گرفته است. پس از آن، سنگ بنای محراب، توسط امیر حبیب‌الله خان در سال ۱۸۹۳م گذاشته شد.<ref>[https://www.archnet.org/sites/2733 “Id Gah Mosque”, ARCHNET.]</ref>  در دیوار این مسجد کتیبه‌ای سنگی قرار دارد که تمام ویژگی‌های این بنا در آن بیان شده است.<ref> [https://www.pixstory.com/story/what-do-you-know-about-kabul-eidgah-mosque/41949 "What do you know about Kabul Eidgah Mosque?", pixstory.]</ref> این مسجد بین باغ علیمردان و چمن حضوری واقع شده است.<ref>[https://www.pixstory.com/story/what-do-you-know-about-kabul-eidgah-mosque/41949 "What do you know about Kabul Eidgah Mosque?", pixstory.]</ref> زمین بزرگی که در حال‌حاضر مسجد عیدگاه در آن قرار دارد، در گذشته، فضای سبزی بوده که توسط ساکنان بالاحصار (ارگ عُلیا) کابل برای اقامهٔ نماز در جشن‌های مهم مذهبی استفاده می‌شده است. این مکان، در میانهٔ جوی مستان در غرب، رودخانهٔ کابل در شمال و باغ اردو در غرب قرار گرفته است.<ref> [https://www.archnet.org/sites/2733 “Id Gah Mosque”, ARCHNET.]</ref>

این مکان، محل برگزاری اعیاد و مراسم‌های مذهبی و ملی همچون تاج‌گذاری بوده است.<ref> [https://www.touristlink.com/afghanistan/id-gah-mosque/overview.html “Id Gah Mosque”, tourist link.]</ref>  چندین جُرگهٔ بزرگ مشورتی و دستور آغاز جنگ دوم انگلیس و افغانستان در سال ۱۸۷۸م نیز از این مسجد داده شد.<ref>[https://www.archnet.org/sites/2733 “Id Gah Mosque”, ARCHNET.]</ref> همچنین، دستور آغاز سومین جنگ افغانستان توسط امان‌الله خان، در سال ۱۹۱۹م، از همین مسجد صادر شد.<ref>[https://www.archnet.org/sites/2733 “Id Gah Mosque”, ARCHNET.]</ref>  تا مدتی قبل، جرگه‌های قومی و فیصله‌های عمومی نیز در این مسجد صورت می‌گرفت.<ref>بهبودی، آثار باستامی افغانستان، 1392ش، ص27.</ref>  علاوه بر آن، [[مسجد عیدگاه]]، محل جمع شدن زائرانی است که در مراسم [[حج]] شرکت می‌کنند.<ref>[https://www.archnet.org/sites/2733 “Id Gah Mosque”, ARCHNET.]</ref>  نماز تراویح در ماه رمضان نیز در همین مسجد خوانده می‌شود.<ref>[https://www.archnet.org/sites/2733 “Id Gah Mosque”, ARCHNET.]</ref> در این مسجد در تاریخ ۸ اردیبهشت ۱۳۸۷ش به رئیس‌جمهور وقت افغانستان، حامد کرزی، تیراندازی شد.<ref>[https://km.gov.af/520/%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF-%D8%B9%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%A8%D9%84 «مسجد عیدگاه، مسجد سیاسی کابل»، کابل شاروالی.]</ref> همچنین در حملهٔ انتحاری نزدیک به دروازهٔ مسجد در ۲۰۲۱م، آسیب جزئی به طاق زینتی دروازهٔ ورودی مسجد وارد شد.<ref>[https://www.npr.org/2021/10/03/1042830210/kabul-afhanistan-mosque-attack-taliban "At least 5 civilians were killed in the deadliest attack on Kabul since the U.S. exit", NPR.]</ref>

====معماری مسجد عیدگاه====

*مسجد در یک طبقه با استفاده از سنگ، آجر و ملات آهک ساخته شده است. طرح مسجد عیدگاه شامل دو ردیف موازی از فضاهای گنبدی شکل است که در جهت شمالی- جنوبی قرار گرفته و در مجموع ۲۳۰ متر طول دارد. علاوه بر آن، این مسجد دارای ۷۶ گنبد کوچک‌تر است که در ۲ ردیف ۱۹ تایی در شمال و به‌تعداد مساوی در جنوب کشیده شده‌اند. یک گنبد مرکزی بزرگ به ارتفاع ۱۳ متر نیز در قسمت مرکزی قرار دارد.
*گنبد اصلی با آهن پوشیده شده و باقی گنبدها کاهگل است.<ref>بهبودی، آثار باستامی افغانستان، 1392ش، ص27.</ref>  دو پلکان در انتهای ساختمان واقع شده و کل مساحت مسجد، در حدود ۲۸۰۰ متر مربع است.<ref>[https://www.archnet.org/sites/2733 “Id Gah Mosque”, ARCHNET.]</ref>
*رواق‌ها و مناره‌های مسجد منقش به نقوش اسلامی است.<ref>[https://atis.af/%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF-%D8%B9%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%DA%A9%D8%A7%D8%A8%D9%84/ نظری، «مسجد عیدگاه کابل»، در وب‌سایت سیستم معلوماتی گردشگری افغانستان.]</ref>  نمای مسجد به رنگ سفید و کرِم بوده و دارای چهار منارهٔ بزرگ در جلو و پشت و یک مناره نیز در مرکز بام است. مسجد حدود یک متر بالاتر از صحن ساخته شده و سه دروازهٔ بزرگ در سمت شرقی آن، با طاق‌های طلاکاری و تزئین شده، وجود دارد.<ref>[https://www.pixstory.com/story/what-do-you-know-about-kabul-eidgah-mosque/41949 "What do you know about Kabul Eidgah Mosque?", pixstory.]</ref>  از جذابیت‌های طراحی این مسجد که آن را منحصر به فرد کرده، طول زیاد و عرض کم آن است.<ref>[https://safiransafar.com/%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9-%D8%B9%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/ رهنما، «مسجد جامع عیدگاه افغانستان»، سفیران سفر]</ref>  سبک معماری این مسجد از نوع اسلامی- مغولی است.<ref>[https://tarikhema.org/ancient/other/afgan/36406/%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF-%D8%B9%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D8%A7%D8%A8%D9%84/ زارع، «تاریخچه مسجد عیدگاه در کابل»، در وب‌سایت تاریخِ ما.]</ref>
*در زمان نادرخان (۱۹۳۳-۱۹۲۹م) مسجد تعمیر شد و یک تراس روباز بزرگ به آن اضافه شد. در جریان سال‌هایی که افغانستان تحت اِشغال شوروی قرار گرفته بود، در سال ۱۹۸۶م، درختان این مسجد قطع شده و محوطهٔ باغ با بتن سنگفرش شد تا زمینه برای رژهٔ نظامی فراهم شود.
*پس از آن و در خلال سال‌هایی که افغانستان درگیر جنگ‌های داخلی بود، با توجه به موقعیت مسجد و اینکه ساختمان‌های مجاور آن به‌شدت آسیب دیده بودند، مسجد عیدگاه از تخریب جدی و گسترده در امان ماند.<ref>[https://www.archnet.org/sites/2733 “Id Gah Mosque”, ARCHNET.]</ref> در آپریل ۲۰۱۶م یک انفجار بزرگ در سمت ادارهٔ امنیت ملی به درهای شیشه‌ای در طاق مسجد آسیب زد که بقایای این درها اکنون برداشته شده است.<ref>[https://www.archnet.org/sites/2733 “Id Gah Mosque”, ARCHNET.]</ref>

==={{درشت|مسجد شاه دو شمشیره}}===
مسجد شاه دو شمشیره، از قدیمی‌ترین مساجد شهر کابل است که در مرکز شهر واقع شده و اکنون از آن به‌عنوان مکانی برای برگزاری نماز و سایر مراسم‌های عبادی استفاده می‌شود. این مسجد که در مرکز شهر کابل در سَرَک (خیابان) عمومی اندرابی در کنار رودخانهٔ کابل قرار گرفته<ref>عظیمی، افغانستان و نقاط شگفت‌انگیز آن، ص۲۷۲.</ref> منتسب به یکی از سرداران سپاه اسلام به‌نام «لیث بن قیس» است که هنگام جنگ با سپاه «رَتْبیل‌شاه» حاکم کابل با دو شمشیر می‌جنگید. وقتی او در این جنگ کشته شد، وی را در همین مکان دفن کردند و مسجدی نیز در جوار آن ساختند و آن را «مسجد شاه دوشمشیره» نام‌گذاری کردند.<ref>[http://afghanistanefarda.blogfa.com/post/152 محمود، «مسجد شاه دوشمشیره، اولین مسجد مسلمانان در کابل»، وبلاگ افغانستان فردا]؛ [https://atis.af/%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AF%D9%88-%D8%B4%D9%85%D8%B4%DB%8C%D8%B1/ محمدی، «مسجد شاه دوشمشیر، مسجدی با سقف‌های آبی و دیوارهای زردرنگ»، وب‌سایت سیستم معلوماتی گردشگری افغانستان (Atis).]</ref>  از این مسجد، گاهی به‌عنوان «نگین شهر کابل» نیز یاد می‌شود.<ref>[https://w.mudl.gov.af/index.php/dr/%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AF%D9%88%D8%B4%D9%85%D8%B4%DB%8C%D8%B1%D9%87-%D9%86%DA%AF%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%DA%A9%D8%A7%D8%A8%D9%84-%D8%A8%D9%87-%D8%A8%D9%87%D8%B1%D9%87%E2%80%8C%D8%A8%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D9%87-%D8%B4%D8%AF نصیری، «مسجد شاه دوشمشیره (نگین شهر کابل) به بهره‌برداری سپرده شد»، وب‌سایت وزارت شهرسازی و اراضی.]</ref>

تاریخ ساخت این مسجد به سال ۸۱ق برمی‌گردد که [[مسلمان|مسلمانان]] در جنگ با «رتبیل‌شاه» پیروز شده و کابل را فتح کردند. آنها در کنار مقبرهٔ لیث بن قیس، این مسجد را ساختند.<ref>عظیمی، افغانستان و نقاط شگفت‌انگیز آن، ص۲۷۲.</ref>  برخی از مورخین معتقدند که این مسجد در جایگاه معبد ویران‌شدهٔ هندوها ساخته شده و کوه آسمایی که در کنار آن هست، نام الههٔ بزرگ طبیعت بوده است.<ref>[http://database-aryana-encyclopaedia.blogspot.com/2009/09/shah-e-do-shamshera_11.html توحیدی، «شاه دوشمشیره»، دایرةالمعارف آریانا.]</ref> این مسجد از قدیم‌الایام تا کنون مورد توجه مردم کابل بوده است. نمازهای عید فطر و قربان و نیز نماز جمعه در آن برگزار می‌شود.<ref>[https://atlaspress.af/%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AF%D9%88-%D8%B4%D9%85%D8%B4%DB%8C%D8%B1%D9%87/ «مسجد شاه دوشمشیره»، خبرگزاری اطلس]؛ [https://atis.af/%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AF%D9%88-%D8%B4%D9%85%D8%B4%DB%8C%D8%B1/ محمدی، «مسجد شاه دوشمشیر، مسجدی با سقف‌های آبی و دیوارهای زردرنگ»، وب‌سایت سیستم معلوماتی گردشگری افغانستان (Atis).]</ref>  علاوه‌بر آن، روزهای چهارشنبه جمعیت زیادی از مردم عادی، بیماران، زنان و نیازمندان به این مسجد آمده و برای برآورده شدن حاجات خود [[دعا]] خوانده و [[نذر]] می‌کنند که اگر حاجات آنها برآورده شود به کبوتران اطراف مسجد دانه و گندم بدهند. عکس این مسجد در اسکناس‌های ۵۰ افغانی در افغانستان چاپ شده است.<ref> [https://www.iranhotelonline.com/blog/post-556/%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AF%D9%88-%D8%B4%D9%85%D8%B4%DB%8C%D8%B1%D9%87-%DA%A9%D8%A7%D8%A8%D9%84-%D8%A2%D8%B1%D8%B2%D9%88%D9%87%D8%A7-%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D8%B1%D8%A2%D9%88%D8%B1%D8%AF%D9%87-%D9%85%DB%8C%DA%A9%D9%86%D8%AF «شاه دو شمشیره کابل آرزوها را برآورده می‌کند»، وب‌سایت ایران هتل.]</ref>

قرار گرفتن مسجد در یک مکان پرتردد، کنار رودخانهٔ کابل، نمای زیبا، باستانی و تاریخی بودن زیارتگاه آن و وجود کبوتران رنگارنگ که بر زمین یا بر گرد گنبد در حال پرواز هستند، باعث می‌شود هر [[گردشگری]] که به کابل بیاید از این مسجد دیدن کند.<ref>[https://atis.af/%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AF%D9%88-%D8%B4%D9%85%D8%B4%DB%8C%D8%B1/ محمدی، «مسجد شاه دوشمشیر، مسجدی با سقف‌های آبی و دیوارهای زردرنگ»، وب‌سایت سیستم معلوماتی گردشگری افغانستان (Atis).]</ref> همچنین بازارهای محلی کوچک و بزرگ در اطراف مسجد وجود دارد که انواع قالیچه‌های دست‌بافت، کیف‌های دست‌ساز چرم طبیعی و محصولاتی ساخته شده با پوست گوسفند، لباس‌های محلی و وسائل باستانی در آنها به‌فروش رسیده و گردشگران داخلی و خارجی را به خود جذب می‌کنند.<ref> [https://www.iranhotelonline.com/blog/post-556/%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AF%D9%88-%D8%B4%D9%85%D8%B4%DB%8C%D8%B1%D9%87-%DA%A9%D8%A7%D8%A8%D9%84-%D8%A2%D8%B1%D8%B2%D9%88%D9%87%D8%A7-%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D8%B1%D8%A2%D9%88%D8%B1%D8%AF%D9%87-%D9%85%DB%8C%DA%A9%D9%86%D8%AF «شاه دو شمشیره کابل آرزوها را برآورده می‌کند»، وب‌سایت ایران هتل.]</ref>

====معماری مسجد شاه دو شمشیره====
مسجد شاه دوشمشیره ۱۲ متر طول، ۱۲ متر عرض و ۸ متر ارتفاع دارد که در دو طبقه و بر چهار پایهٔ استوانه‌ای استوار است.<ref>[https://www.voptv.cc/news/2464 سیرت، «شمار سیاحین مسجد شاه دوشمشیره کابل افزایش یافته است»، وب‌سایت تلویزیون صدای صلح.]</ref>  این مسجد دارای یک گنبد فیروزه‌ای، دیوارهای کرمی‌رنگ مایل به سفید<ref> [https://atlaspress.af/%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AF%D9%88-%D8%B4%D9%85%D8%B4%DB%8C%D8%B1%D9%87/ «مسجد شاه دوشمشیره»، خبرگزاری اطلس.]</ref>  و دو منارهٔ بسیار زیبا است.<ref> [https://www.iranhotelonline.com/blog/post-556/%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AF%D9%88-%D8%B4%D9%85%D8%B4%DB%8C%D8%B1%D9%87-%DA%A9%D8%A7%D8%A8%D9%84-%D8%A2%D8%B1%D8%B2%D9%88%D9%87%D8%A7-%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D8%B1%D8%A2%D9%88%D8%B1%D8%AF%D9%87-%D9%85%DB%8C%DA%A9%D9%86%D8%AF «شاه دو شمشیره کابل آرزوها را برآورده می‌کند»، وب‌سایت ایران هتل.]</ref>  در سقف آن از چوب‌های مخصوصی استفاده شده که موقع ورود به مسجد، انسان را به خود جذب می‌کند.<ref> [https://atis.af/%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AF%D9%88-%D8%B4%D9%85%D8%B4%DB%8C%D8%B1/ محمدی، «مسجد شاه دوشمشیر، مسجدی با سقف‌های آبی و دیوارهای زردرنگ»، وب‌سایت سیستم معلوماتی گردشگری افغانستان (Atis).]</ref>   در سمت راست ورودی مسجد تابلویی نصب است که آیهٔ ۷۷ سورهٔ حج و تاریخ بازسازی آن نوشته شده است.<ref>[http://afghanistanefarda.blogfa.com/post/152 محمود، «مسجد شاه دوشمشیره، اولین مسجد مسلمانان در کابل»، وبلاگ افغانستان فردا]؛ [https://atis.af/%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AF%D9%88-%D8%B4%D9%85%D8%B4%DB%8C%D8%B1/ محمدی، «مسجد شاه دوشمشیر، مسجدی با سقف‌های آبی و دیوارهای زردرنگ»، وب‌سایت سیستم معلوماتی گردشگری افغانستان (Atis).]</ref>

این مسجد در ابتدا فقط یک چهار دیواری کوچک و ابتدایی داشت<ref>[https://km.gov.af/368/%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AF%D9%88-%D8%B4%D9%85%D8%B4%DB%8C%D8%B1%D9%87-%D8%B9 «مسجد جامع شاه دوشمشیره»، وب‌سایت کابل‌شاروالی.]</ref>  که چندین مرتبه تعمیر و بازسازی شد. نخستین‌بار، این مسجد، توسط نصیرالدین همایون پسر شاه بابر (۱۵۰۸–۱۵۵۶م) تعمیر شد. در  سال ۱۱۲۶ش نیز وقتی احمدشاه وارد کابل می‌شود پس از خواندن نماز در این مسجد، به سردار جهان‌خان توصیه کرد این مسجد را توسعه دهد.<ref> [http://afghanistanefarda.blogfa.com/post/152 محمود، «مسجد شاه دوشمشیره، اولین مسجد مسلمانان در کابل»، وبلاگ افغانستان فردا.]</ref>

ساختمان مسجد با سبک فعلی به درخواست مادر شاه امان‌الله (۱۸۹۲ –۱۹۶۰م)<ref> [http://afghanistanefarda.blogfa.com/post/152 محمود، «مسجد شاه دوشمشیره، اولین مسجد مسلمانان در کابل»، وبلاگ افغانستان فردا.]</ref> با هزینه بسیار زیادی در دو طبقه بازسازی شد.<ref>[http://www.afghan-german.net/upload/Tahlilha_PDF/gohgadai_a_massjede_shahe_2_shamshira.pdf کهگداری، «مسجد شاه دوشمشیره و پیامدهای آن»، وب‌سایت افغان جرمن آنلاین.]</ref> در ۱۳۹۸ش اشرف غنی، رئیس‌جمهور وقت افغانستان، دستور به بازسازی این مسجد داد که شرکت خصوصی «انکشاف ملی» بازسازی آن را بر عهده گرفت. این شرکت، بازسازی مسجد را طی دو سال زیر نظر وزارت شهرسازی و اراضی، در ماه ثور (اردیبهشت) سال ۱۴۰۰ش به اتمام رساند.<ref>نصیری، [https://w.mudl.gov.af/index.php/dr/%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%AF%D9%88%D8%B4%D9%85%D8%B4%DB%8C%D8%B1%D9%87-%D9%86%DA%AF%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%DA%A9%D8%A7%D8%A8%D9%84-%D8%A8%D9%87-%D8%A8%D9%87%D8%B1%D9%87%E2%80%8C%D8%A8%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D9%87-%D8%B4%D8%AF «مسجد شاه دوشمشیره (نگین شهر کابل) به بهره‌برداری سپرده شد»، وب‌سایت وزارت شهرسازی و اراضی.]</ref>

===مسجد جامع پل‌خشتی کابل===
مسجد جامع پل خشتی یکی از بزرگ‌ترین و تاریخی‌ترین مساجد شهر کابل است که گنبد و مناره‌های آن پیش از ساخت ساختمان‌های مرتفع جدید، از بیشتر نقاط شهر قابل مشاهده بود. این مسجد دارای پیشینه تاریخی غنی و روایت‌های متعدد است. این مسجد به نام‌های «مسجد نورالاسلام» و «مسجد لب دریا» نیز شناخته می‌شود. وجه تسمیه پل خشتی به‌دلیل ساخت پلی از خشت در مجاورت مسجد بر روی رودخانه کابل بوده است.<ref>[https://www.mizanonline.ir/fa/news/134995/%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9-%D9%BE%D9%84-%D8%AE%D8%B4%D8%AA%DB%8C-%D9%86%DA%AF%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%D9%86%DA%AF%D8%B4%D8%AA%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%A8%D9%84 «مسجد جامع پل خشتی نگینی بر انگشتری کابل»، خبرگزاری میزان.]</ref>

بر اساس روایت‌های شفاهی، محل کنونی مسجد عبادتگاه  سلیمان پیامبر بوده که حدود سه هزار سال قدمت دارد. پس از فتح کابل توسط مسلمانان، سنگ بنای اولیه مسجد در کنار رودخانه کابل نهاده شد. این مسجد پس از مسجد شاه دوشمشیره، دومین مسجد بزرگ ساخته شده در کابل محسوب می‌شود. مسجد در مرکز شهر کابل واقع شده و توسط گذرهای تاریخی مانند چهارچته، گذر قصاب کوچه، گذر کتابفروشی و مرادخانی احاطه شده است. همچنین بازارهای معروفی چون سرای شازده و طلافروشی‌های اطراف میدان کابل در مجاورت آن قرار دارند. مسجد کنونی دارای مناره‌ای به ارتفاع ۶۲ متر و گنبدی سبزرنگ با ۱۸ متر ارتفاع از سطح زمین است. ساختمان مسجد با سنگ مرمر نماکاری شده و گنبد آن با کاشی‌های آبی و سبز تزئین گردیده است. مسجد ظرفیت پذیرش سه هزار نمازگزار را دارد و دارای سیستم‌های پیشرفته صوتی، آبرسانی و روشنایی است. این مسجد علاوه‌بر کاربرد عبادی، دارای مدرسه‌ای برای اطفال نوآموز بوده و در طول تاریخ میزبان مراسم مذهبی و اجتماعی مختلفی بوده است. مسجد دارای امکاناتی شامل سقاخانه، وضوخانه و سیستم روشنایی با ۷۰ چراغ آویز بلوری است.<ref>[https://www.shabestan.news/news/1169599/%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF-%D9%BE%D9%84-%D8%AE%D8%B4%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%A8%D9%84-%D9%86%DA%AF%DB%8C%D9%86-%D9%85%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%B9%DA%A9%D8%B3 «مسجد پل خشتی کابل، نگین معماری اسلامی در افغانستان+عکس»، خبرگزاری شبستان.]</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
{{آغاز منابع}}
*آثار باستانی افغانستان، بهبودی، مرتضی، مرکز تحقیقات رایانه‌ای قائمیه اصفهان، ۱۳۹۲ش.
*آثار هرات، خلیلی، خلیل‌الله، هرات، مطبعه فخریه سلجوقی ۱۳۰۹ش.
*آشنایی با مسجد جامع ۵ هزار ساله هرات، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۱۸ مهر ۱۳۹۶ش.
*آغاز دو پروژهٔ بازسازی در مسجد جامع بزرگ هرات، وب‌سایت ماندگار روزنامه صبح افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۲۶ فروردین ۱۳۹۳ش.
*«آیا شهرِ پر از مسجد، اسلامی‌تر است؟»، وب‌سایت ۸صبح، تاریخ درج مطلب: ۲۲ آبان ۱۴۰۳ش.
*اصغری، محمدجواد، «تعلیم و تربیت در افغانستان»، مجلهٔ جریان‌شناسی دینی معرفتی در عرصه بین الملل، شمارهٔ ۷،  ۱۳۹۰ش.
*افغانستان و نقاط شگفت‌انگیز آن، عظیمی، محمدعظیم، کابل، الهدی، ۱۳۹۰ش.
*افغانستان و نقاط شگفت‌انگیز آن، عظیمی، محمدعظیم، کابل، الهدی، ۱۳۹۰ش.
*پویان، رسول، جغرافیهٔ عمومی هرات، مشهد، ترانه، ۱۳۸۸ش.
*تاریخچه مسجد عیدگاه در کابل، زارع، بابک، در وب‌سایت تاریخِ ما تاریخ درج مطلب: ۵ اردیبهشت ۱۳۹۸ش.
*توحیدی، صدیق‌الله، شاه دوشمشیره، در دایرةالمعارف آریانا، تاریخ درج مطلب: ۲۰ شهریور ۱۳۸۸ش.
*خلیلی، خلیل‌الله، آثار هرات، هرات، مطبعه فخریه سلجوقی ۱۳۰۹ش.
*«دانش‌آموزان ابتدایی افغانستان در مساجد درس می‌خوانند»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۱۷ آذر ۱۳۹۹ش.
*رهنما، مهسا، «مسجد جامع عیدگاه افغانستان»، وب‌سایت سفیران سفر، تاریخ بازدید: ۲۵ آبان ۱۴۰۱ش.
*سیرت، فضل‌الرحمن، «شمار سیاحین مسجد شاه دو شمشیره کابل افزایش یافته است»، وب‌سایت تلویزیون صدای صلح، تاریخ درج مطلب: ۱ جولای ۲۰۲۲م.
*شاه دو شمشیره کابل آرزوها را برآورده می‌کند، وب‌سایت ایران هتل، تاریخ درج مطلب: ۳ آبان ۱۳۹۷ش.
*عظیمی، محمدعظیم، افغانستان و نقاط شگفت‌انگیز آن، کابل، الهدی، ۱۳۹۰ش.
*فدائیان، مجید، هرات دیروز، امروز، تهران، مرکز چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه، ۱۳۸۵ش.
*کهگداری، عزیز، «مسجد شاه دوشمشیره و پیامدهای آن»، وب‌سایت افغان جرمن آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۸ آگوست ۲۰۱۵م.
*گویا اعتمادی، سرور، آبدات نفیسهٔ هرات، کابل، انجمن تاریخ، ۱۳۴۳ش.
*«مساجد در افغانستان، کارکردها و ویژگی‌ها»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۳۱ مرداد ۱۳۸۲ش.
*«مساجد قدیمی افغانستان؛ کانون آموزش علوم اسلامی»، خبرگزاری بین‌امللی قرآن، تاریخ درج مطلب: ۵ مهر ۱۳۸۸ش.
*«مسجد پل خشتی کابل، نگین معماری اسلامی در افغانستان+عکس»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۷ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
*مسجد جامع بزرگ شهر هرات، وب‌سایت دوربین دانشنامه هرات، تاریخ درج مطلب: ۶ مارس ۲۰۱۸م.
*«مسجد جامع پل خشتی نگینی بر انگشتری کابل»، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: ۳ فروردین ۱۳۹۵ش.
*مسجد جامع هرات، اوج هنر معماری اسلامی در افغانستان، وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۱۵ آذر ۱۳۹۵ش.
*مسجد جامع هرات، پنجمین مسجد جامع بزرگ جهان با الگوهای هندسی خیره کننده، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۱۴ فروردین ۱۴۰۱ش.
*مسجد جامع هرات، وب‌سایت مصلای امام خمینی تهران، تاریخ درج مطلب: ۲ تیر ۱۳۹۶ش.
*مسجد جامع شاه دوشمشیره، وب‌سایت شهرداری کابل، تاریخ درج مطلب: ۲۰ آذر ۱۴۰۱ش.
*مسجد شاه دوشمشیره اولین و قدیمی‌ترین مسجد در کابل، وب‌سایت گردش‌بان، تاریخ درج مطلب: ۲۱ اسفند ۱۴۰۰ش
*مسجد شاه دوشمشیره، خبرگزاری اطلس، تاریخ درج مطلب: ۵ اسفند ۱۳۹۹ش.
*مسجد عیدگاه، مسجد سیاسی کابل، کابل شاروالی، وب‌سایت شاروالی کابل، تاریخ بازدید: ۲۳ آبان ۱۴۰۱ش.
*محمدی، احمد، «مسجد جامع هرات، مسجد آبی»، وب‌سایت سیستم معلوماتی گردشگری افغانستان (Atis)، تاریخ درج مطلب: ۲ قوس (آذر) ۱۳۹۶ش.
*محمدی، احمد، «مسجد شاه دوشمشیر، مسجدی با سقف‌های آبی و دیوارهای زردرنگ»، وب‌سایت سیستم معلوماتی گردشگری افغانستان (Atis)، تاریخ درج مطلب: ۱۸ جدی (بهمن) ۱۳۹۶ش.
*محمود، شاه محمود، «مسجد شاه دوشمشیره، اولین مسجد مسلمانان در کابل»، وبلاگ افغانستان فردا، تاریخ درج مطلب: ۷ تیر ۱۳۹۲ش.
*«مسئولان وزارت حج و اوقاف: ۹۳ هزار و ۳۰۰ مسجد در کشور وجود دارد»، وب‌سایت سلام وطن‌دار، تاریخ درج مطلب: ۲۳ مرداد ۱۴۰۲ش.
*نصیری، «مسجد شاه دوشمشیره (نگین شهر کابل) به بهره‌برداری سپرده شد»، وب‌سایت وزارت شهرسازی و اراضی، تاریخ درج مطلب: ۱۷ خرداد ۱۴۰۰ش.
*نظری، سمیه، «مسجد عیدگاه کابل»، در وب‌سایت سیستم معلوماتی گردشگری افغانستان(atis)، تاریخ درج مطلب: ۲۳ حوت ۱۳۹۶ش.
*«نقش مساجد در افغانستان نیاز به بازنگری دارد»، وب‌سایت روزنامهٔ ۸ صبح، تاریخ  درج مطلب: ۱۳ شهریور ۱۴۰۱۴ش.
*نوری‌زاده قمصری، سمانه، «قدمت ۸۰۰ ساله مسجد جامع هرات»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۳ شهریور ۱۴۰۰ش.
*«همایش "تحول در نظام آموزشی مکتب‌خانه‌های مساجد افغانستان" با حضور جمعی از اهالی حوزه و دانشگاه، در سالن شهید مطهری مدرسه حجتیه شهر مقدس قم برگزار شد.»، خبرگزاری آوا، تاریخ درج مطلب: ۲۵ بهمن ۱۳۹۸ش.
*"At least 5 civilians were killed in the deadliest attack on Kabul since the U.S. exit", npr, updated: 3 october 2021.
*“Id Gah Mosque”, ARCHNET, last visited: 14 November 2022.
*“Id Gah Mosque”, budowle, last visited: 14 November 2022.
*“Id Gah Mosque”, Kabul, GPSMYCITY, last visited: 14 November 2022.
*“Id Gah Mosque”, tourist link, last visited: 14 November 2022.
*“Kabul”, LETUS EXPLORE, last visited: 15 November 2022.
*"What do you know about Kabul Eidgah Mosque?", PIXSTORY, ast visited: 14 November 2022.
{{پایان منابع}}