نمایش مبدأ برای مهاجران افغانستانی در ایران

{{درشت|'''مهاجران افغانستانی در ایران؛'''}} اتباع افغانستانی که به‌دلایل مختلف از جمله ناامنی کشور خود را ترک کرده و در ایران اقامت گزیده‌اند.

مهاجرت افغانستانی‌ها به ایران که به‌طور عمده با تهاجم اتحاد جماهیر شوروی آغاز شد، تحت تأثیر تحولات سیاسی در چهار موج اصلی شکل گرفته و به ایجاد جمعیتی قابل توجه انجامیده است. این جامعه که به‌طور عمده از اقوام هزاره، تاجیک، پشتون و ازبک تشکیل شده، بیشتر در استان‌های تهران، قم، خراسان رضوی و اصفهان ساکن هستند. از نظر اقتصادی، مهاجران بیشتر در مشاغل سخت و غیررسمی مانند ساختمان‌سازی، کشاورزی و کوره‌پزی اشتغال داشته و با محدودیت‌های قانونی مواجه‌اند، اگرچه در سال‌های اخیر زمینه‌هایی برای سرمایه‌گذاری و کارآفرینی نیز فراهم شده است. فعالیت‌های ادبی و فرهنگی مهاجران، به‌ویژه در حوزهٔ شعر و داستان، به بخشی از پویایی فرهنگی ایران تبدیل شده است. در حوزهٔ آموزش، با وجود فرازونشیب‌های سیاسی، در سال‌های اخیر بیش از ۶۷۰ هزار دانش‌آموز افغانستانی در مدارس ایران تحصیل می‌کنند که تأثیر عمیق در روابط فرهنگی دو کشور و سبک زندگی مهاجران افغانستانی داشته است.

== تاریخچه مهاجرت افغانستانی‌ها به ایران ==
مهاجرت اتباع افغانستانی به ایران از دههٔ ۱۲۳۰ش با ورود پنج‌هزار خانوادهٔ مردم [[قوم هزاره|هزاره]]، آغاز شد.<ref>[http://oral-history.ir/?page=post&id=1454 رضوانی و دیگران، «تاریخ شفاهی مدارس خودگردان مهاجران افغان در اصفهان»، وبسایت تاریخ شفاهی ایران.]</ref> این روند در چهار موج اصلی تداوم یافته که هر کدام با تحولات خاص سیاسی و امنیتی در افغانستان مرتبط بوده است؛ موج دوم در دوران سرکوب عبدالرحمن علیه مردم هزارهٔ افغانستان (دههٔ نود قرن ۱۹م)، این مهاجرت شدت یافت که تعداد زیادی از کودکان و خانواده‌ها سرپرست خود را از دست داده بودند.<ref>موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص175.</ref>

با آغاز جهاد مردم افغانستان علیه نظام کمونیستی و تجاوز شوروی، مهاجرت مردم افغانستان به ایران عمومیت یافت. تعداد زیادی از خانواده‌های افغانستانی به‌صورت غیرقانونی وارد ایران شدند که در دوران حاکمیت اول طالبان شدت بیشتری یافت.<ref>[http://oral-history.ir/?page=post&id=1454 رضوانی و دیگران، «تاریخ شفاهی مدارس خودگردان مهاجران افغان در اصفهان»، وبسایت تاریخ شفاهی ایران.]</ref>

پس از تشکیل نظام جمهوری اسلامی افغانستان در ۱۳۸۱ش، روند بازگشت داوطلبانهٔ مهاجران افغانستانی از ایران به کشورشان آغاز شد. این روند تا ۱۳۸۴ش به اوج خود رسید و در این دوره، حدود ۸۰۰ هزار نفر در قالب برنامه‌های داوطلبانهٔ بازگشت، به افغانستان عودت داده شدند. اما از ۱۳۸۵ش به بعد، میزان بازگشت مهاجران به‌طور چشمگیر و شدیدی کاهش یافت و حتی برخی از مهاجران بازگشته به وطن خود، به‌دلیل افزایش ناامنی و مشکلات اقتصادی، دوباره به ایران بازگشتند.<ref name=":0">[http://ensani.ir/file/download/article/1605949991-10332-99-17.pdf صادقی و عباسی  شوازی، «بازگشت به وطن یا ماندن جوانان افغانستانی در ایران»، 1395ش، ص120].</ref>

آخرین موج مهاجرت با سقوط حکومت محمد اشرف غنی در مرداد ۱۴۰۰ش و بازگشت طالبان به قدرت آغاز شد. بر اساس آمارهای رسمی، بیشترین تمرکز جمعیت افغانستانی در استان‌های تهران، خراسان رضوی، اصفهان، فارس و کرمان مشاهده می‌شود. دولت ایران با اجرای طرح‌های سرشماری و قانونمندسازی، تلاش کرده است تا وضعیت اتباع افغانستانی را ساماندهی کند. این مهاجرت‌ها تأثیرات قابل توجهی بر ابعاد مختلف اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی هر دو کشور داشته است.<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/8170274/موج-مهاجرت-اتباع-افغانستانی-به-ایران-از-چه-زمانی-شروع-سد-فیلم «موج مهاجرت اتباع افغانستانی به ایران از چه زمانی شروع سد؟ + فیلم»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref>

== آمار {{درشت|مهاجران افغانستانی در ایران}} ==
بر پایهٔ داده‌های رسمی مرکز آمار ایران در سرشماری ۱۳۹۵ش تعداد اتباع افغانستانی مقیم ایران، ۱ میلیون و ۵۸۳ هزار و ۹۷۹ نفر بوده که معادل ۱/۹۸ درصد از کل جمعیت کشور است. با این حال، برآوردهای کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در امور پناهندگان در زمستان ۱۴۰۰ش و همچنین اعلام مقامات داخلی در سال‌های ۱۴۰۰ش و ۱۴۰۱ش حاکی از حضور حدود ۴ تا ۵ میلیون نفر اتباع افغانستانی در ایران است.<ref>خدادوست و دیگران، «جمهوری اسلامی ایران و کاربست اصول اعلامیه حقوق بشر اسلامی در سیاست‌های مهاجرتی در قبال مهاجران افغانستانی»، ۱۴۰۱ش، ص۱۲۹–۱۳۵.</ref>

بر اساس آمار رسمی ارائه شده توسط مرکز امور اتباع و مهاجرین خارجی وزارت کشور در ۱۴۰۴ش، جمعیت مهاجران افغانستانی در ایران بالغ بر ۶ میلیون و ۱۰۰ هزار نفر برآورد شده است. این آمار شامل ۳ دسته اصلی می‌شود: ۲ میلیون و ۱۰۰ هزار نفر دارای مدارک اقامتی معتبر؛ ۲ میلیون نفر فاقد مدارک قانونی و ۲ میلیون نفر که در طرح‌های سرشماری ثبت شده‌اند.<ref>[https://www.etemadonline.com/بخش-اجتماعی-23/706655-آمار-رسمی-مهاجران-افغانستانی «آمار رسمی مهاجران افغانستانی اعلام شد؛ ۶ میلیون و ۱۰۰ هزار نفر!»، اعتماد آنلاین.]</ref> اقامت اتباع افغانستانی در ۱۵ استان ایران ممنوع است و آنان تنها در برخی شهرستان‌های استان‌های مجاز (به جز سه استان تهران، البرز و قم) حق اقامت دارند. در استان تهران نیز محدودیت‌هایی از جمله ممنوعیت اقامت در منطقهٔ ۱۳ اعمال شده است.<ref>خدادوست و دیگران، «جمهوری اسلامی ایران و کاربست اصول اعلامیه حقوق بشر اسلامی در سیاست‌های مهاجرتی در قبال مهاجران افغانستانی»، ۱۴۰۱ش، ص۱۲۹–۱۳۵.</ref>

=== ویژگی‌های جمعیتی و سبک زندگی ===
جمعیت مهاجران افغانستانی در ایران از ساختار جوانی برخوردار است؛ به طوری که ۴۲درصد آنان زیر ۲۰ سال و ۴۷درصد زیر ۳۰ سال سن دارند. این در حالی است که تنها ۳۱ درصد از جمعیت بومی ایران زیر ۲۰ سال قرار دارند. بالا بودن نرخ زاد و ولد و پایین بودن سن ازدواج در میان این جامعه از عوامل اصلی جوان‌بودن ساختار جمعیتی آنان به‌شمار می‌رود. همچنین، بسیاری از مهاجران حاضر در ایران، متولد این کشور هستند که نشان از تداوم حضور و استقرار طولانی‌مدت آنان دارد.<ref>خدادوست و دیگران، «جمهوری اسلامی ایران و کاربست اصول اعلامیه حقوق بشر اسلامی در سیاست‌های مهاجرتی در قبال مهاجران افغانستانی»، ۱۴۰۱ش، ص۱۲۹–۱۳۵.</ref>

=== ترکیب قومی و مذهبی ===
بیشتر جامعهٔ مهاجر افغانستانی مقیم ایران را هزاره‌ها (که به‌طور عمده پیرو مذهب شیعه هستند) تشکیل می‌دهند. دیگر گروه‌های قومی ساکن در ایران شامل تاجیک‌ها، پشتون‌ها و ازبک‌ها می‌شوند. این تنوع قومی و همخوانی مذهبی بخش قابل توجهی از مهاجران با جامعه میزبان، در سبک زندگی، الگوهای تعاملات اجتماعی و نحوهٔ ادغام آنان در بافت فرهنگی ایران تأثیرگذار بوده است.<ref>خدادوست و دیگران، «جمهوری اسلامی ایران و کاربست اصول اعلامیه حقوق بشر اسلامی در سیاست‌های مهاجرتی در قبال مهاجران افغانستانی»، ۱۴۰۱ش، ص۱۲۹–۱۳۵.</ref>

== ادغام اجتماعی مهاجران افغانستانی در ایران ==
سیاست رسمی جمهوری اسلامی ایران در قبال اتباع افغانستانی به‌طور عمده بر پایهٔ مدیریت اقامت موقت و تسهیل بازگشت داوطلبانه استوار بوده است. این رویکرد از طریق ابزارهای حقوقی مانند صدور «کارت آمایش» به جای پرونده‌سازی پناهندگی فردی اجرایی شده که امکان دسترسی به مسیرهای قانونی برای ادغام کامل یا کسب تابعیت را محدود می‌سازد. اگرچه دسترسی به خدمات آموزشی و بهداشتی برای دارندگان مدارک مختلف در سال‌های اخیر بهبود نسبی یافته، اما محدودیت‌های گسترده در اشتغال قانونی (محدودیت به مشاغل سخت و زیان‌آور) و ممنوعیت اقامت در شمار زیادی از استان‌ها و شهرها، تأثیری مستقیم بر سبک زندگی و الگوی اسکان این گروه داشته و آنان را به سکونت در حاشیه شهرها و اشتغال در بخش غیررسمی اقتصاد سوق داده است. اجبار به دریافت مدارک هویتی از سفارت افغانستان، حتی برای متولدین ایران، به‌صورت ملی پذیرش تابعیت افغانستان را در پی دارد. این امر امکان بهره‌مندی از ظرفیت‌های قانونی مانند «تابعیت از طریق تولد» (ماده ۹۷۶ قانون مدنی) را برای نسل دوم و سوم مهاجران، که ایران را وطن خود می‌دانند، به حداقل می‌رساند و احساس تعلق و ادغام آنان را با چالش مواجه می‌سازد.<ref>[https://www.sharghdaily.com/بخش-روزنامه-100/845485-مسیر-ادغام-اجتماعی-را-باز-کنیم «مسیر ادغام اجتماعی را باز کنیم» روزنامه شرق].</ref>

== سیاست‌های ایران در قبال مهاجران افغانستانی ==
سیاست ایران در قبال مهاجران افغانستانی در طول چهار دههٔ گذشته دستخوش نوسانات و تغییرات قابل توجهی بوده که به‌طور عمده متأثر از شرایط داخلی افغانستان، روابط دوجانبه و ملاحظات اقتصادی و امنیتی ایران است:

=== دوره اول: دهه ۶۰ش (سیاست درهای باز) ===
* پس از انقلاب اسلامی و همزمان با تهاجم شوروی به افغانستان، ایران با پذیرش گستردهٔ پناهندگان افغانستانی مواجه شد.
* در این دوره، رویکرد غالب مبتنی بر حمایت انسانی و اسلامی بود و مهاجران به نسبت وسیعی به بازار کار و حتی مراکز آموزشی دسترسی داشتند.
* فرزندان مهاجران بدون محدودیت در مدارس دولتی ثبت‌نام می‌کردند.

=== دوره دوم: دهه ۷۰ و ۸۰ش (سیاست بازگشت به وطن) ===
* با پایان جنگ ایران و عراق و افزایش چالش‌های اقتصادی، سیاست ایران به تدریج به سمت محدودیت‌های بیشتر و تشویق به بازگشت سوق یافت.
* در دههٔ ۷۰، محدودیت‌هایی برای تحصیل کودکان مهاجر اعمال شد و در ۱۳۸۲ش تحصیل آنان در مدارس دولتی منوط به پرداخت شهریه شد.<ref>[https://ijar.ut.ac.ir/article_70506_00d5b043b1a8da82192894a4238c14c7.pdf علاءالدینی و میرزایی، «ادغام مهاجران افغانستانی در نواحی شهری ایران: مطالعۀ موردی محلۀ هرندی در تهران»، خرداد 1397، ص8].</ref>
* برنامه‌های بازگشت داوطلبانه با همکاری نهادهای بین‌المللی از جمله UNHCR اجرا شد. اوج بازگشت در سال‌های ۱۳۸۱ش تا ۱۳۸۴ش با بازگشت حدود ۸۰۰ هزار نفر رقم خورد.<ref>خدادوست و دیگران، «جمهوری اسلامی ایران و کاربست اصول اعلامیه حقوق بشر اسلامی در سیاست‌های مهاجرتی در قبال مهاجران افغانستانی»، ۱۴۰۱ش، ص۱۲۹–۱۳۵.</ref>

=== دوره سوم: از دهه ۹۰ش به بعد (سیاست ادغام محدود و مدیریت سکونت) ===
* با تثبیت حضور طولانی‌مدت بسیاری از مهاجران و تغییر شرایط در افغانستان، رویکرد ایران نیز تعدیل یافت.
* در سال ۱۳۹۳ش با فرمان رهبر جمهوری اسلامی ایران، تحصیل تمام کودکان افغانستانی حتی فاقدان مدرک اقامتی در مدارس دولتی رایگان شد.
* این تصمیم باعث افزایش چشمگیر شمار دانش‌آموزان افغانستانی از ۳۲۹ هزار نفر در ۹۲–۹۳ به بیش از ۶۷۰ هزار نفر در سال ۱۴۰۱–۱۴۰۲ش شد.
* دسترسی بهتر مهاجران به سایر خدمات اساسی (از جمله بهداشت و اشتغال).

=== دوره چهارم: (سیاست سخت‌گیری مجدد) ===
* پس از سقوط دولت افغانستان و قدرت‌گیری طالبان در ۱۴۰۰ش، ایران با ورود موج جدیدی از مهاجران مواجه شد؛
* در پاسخ، مقامات ایرانی سیاست‌های سخت‌گیرانه‌تری را در پیش گرفته‌اند، از جمله:
* افزایش فشار برای بازگشت مهاجران به افغانستان؛
* باطل‌شدن برگهٔ سرشماری از ۳۰ اسفند ۱۴۰۳ش که ۲ میلیون و ۳۳ هزار نفر را در بر می‌گیرد؛
* ممنوعیت ثبت‌نام دانش‌آموزان دارای برگه سرشماری برای سال تحصیلی ۱۴۰۵–۱۴۰۴ش؛
* بازگشت ۱ میلیون و ۸۳۳ هزار و ۶۳۶ نفر از اسفند ۱۴۰۳ش تا شهریور در ۱۴۰۴ش در نتیجهٔ سیاست جدید دولت ایران.<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/8995500/بازگشت-۷۰-درصد-اتباع-با-خانواده‌شان-برنامه-خروج-۸۰۰-هزار-نفر-دیگر «بازگشت ۷۰ درصد اتباع با خانواده‌شان/ برنامه خروج ۸۰۰ هزار نفر دیگر»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref>

== {{درشت|اقتصاد و اشتغال مهاجرین افغانستانی در ایران}} ==
اقتصاد [[مهاجرت|مهاجرین]] افغانستانی، به معنای شیوه‌های درآمد مهاجرین از منابع در دسترس مانند زمان، [[پول]] و فضای زندگی و چگونگی مصرف آن برای نیازهای مادی و غیرمادی،<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/بخش-ویژه-نامه-63/3265735-گام-مدیریت-منابع «۱۷ گام مدیریت منابع»، وب‌سایت روزنامة دنیای اقتصاد.]</ref> تابع سیاست‌های جمهوری اسلامی ایران است.<ref>نصراصفهانی، در خانه برادر: پناهندگان افغانستانی در ایران، 1397ش، ص79-209.</ref> این سیاست‌ها شامل سیاست درهای باز، سیاست بازگشت و سیاست ساماندهی است. بعضی منابع از پنج سیاست نام برده‌اند: سیاست درهای باز، سیاست انقباضی، سیاست بازگشت، سیاست ساماندهی و سیاست ادغام ساختاری.<ref>سعیدی، زندگی در پاورقی؛ تجربة زیستة اتباع افغانستانی در نهاد آموزش و پرورش ایران 1401ش، ص42.</ref> پس از سیاست ساماندهی، عملکرد دولت‌ها به‌خصوص دولت سیزدهم در مورد اقتصاد مهاجرین، به‌ویژه در بخش اشتغال<ref>[http://www.yjc.ir/00OkQu «اینکه متخصصان افغانستانی برای اشتغال خود را کارگر ساده معرفی می‌کنند صحت ندارد»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref> و بهداشت و درمان بهبود یافته است.<ref>[http://fna.ir/3cvnk7 «پوشش بیمۀ سلامت برای یک میلیون و ۲۰۰ هزار تبعه خارجی/ حق بیمۀ اتباع چقدر است؟»، خبرگزاری فارس.]</ref> اما در دولت چهاردهم سیاست سختگیرانه در قبال مهاجران افغانستانی گرفته شده که بر اساس آن اشتغال بدون روادید ورود و با حق کار مشخص ممکن نیست. همچنین مهاجران باید طبق قوانین و آیین‌نامه‌های مربوطه، پروانه کار دریافت کنند. بدون وجود این دو شرط، کار آنها غیرمجاز و غیرقانونی شناخته می‌شود.<ref>[https://www.ettelaat.com/news/64014/شرایط-کار-اتباع-بیگانه-در-ایران-اعلام-شد «شرایط کار اتباع بیگانه در ایران اعلام شد»، اطلاعات آنلاین.]</ref>

=== منابع درآمد مهاجران افغانستانی در ایران ===
==== اشتغال ====
در آخرین سرشماری عمومی نفوس و مسکن در ۱۳۹۵ش از مجموع مهاجرین، تعداد ۵۳۸۶۴۶ نفر شاغل بوده که سهم ۴/۲ درصد از شاغلین کل کشور را به خود اختصاص داده‌اند.<ref>میرفلاح نصیری و دیگران «سنجش اثر حضور اتباع خارجی در بازار کار کشور»، 1397، ص212-215.</ref> براساس آخرین آمار در دسترس در ۱۳۹۹ش، ۵۳۹۱۳۰ نفر از شاغلین را اتباع افغانستانی تشکیل می‌دهند که سهم ۳/۲ درصد نیروی کار ایران را در بر می‌گیرد.<ref>[https://imobs.ir/publication/show/681 حسین‌پور، «مهاجران و بازار کار»، وب‌سایت رصدخانة مهاجرت ایران.]</ref> اشتغال مهاجران افغانستانی در ایران بر دو نوع دسته‌بندی شده است:

===== مشاغل مجاز =====
# گروه کوره‌پزی شامل گچ‌پزی و آجرپزی؛
# گروه ساختمانی شامل امور ساختمانی، سنگبری، راه‌سازی و معدن؛
# گروه کشاورزی، شامل امورکشاورزی، دامپروری و مرغداری، گروه چرم‌سازی و سالامبورسازی؛
# سایر مشاغل مانند امحاء زباله، تولید کنستانتره، تخیله و نظافت مخازن.<ref>[http://www.ensafnews.com/160398/نخبگان-مهاجر-در-نشست-دیاران-از-مشکلاتش/ «نخبگان مهاجر در نشست دیاران از مشکلاتشان چه گفتند؟»، پایگاه خبری انصاف‌نیوز؛ «مشاغل مجاز برای اتباع بیگانه در ایران|مشاغل مجاز برای اتباع افغانی»، وب‌سایت شمیران‌گشت.]</ref> این مشاغل از پست‌ترین مشاغل اجتماعی شمرده می‌شود. مدیرکل ادارهٔ اتباع خارجی وزارت کار، این مشاغل را مخصوص کسانی دانسته است که با کارت اقامت مخصوص مهاجرین زندگی می‌کنند و شامل افراد دارای گذرنامه و پناهندگان نمی‌شود.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1393/06/04/473409/%D8%AA%D9%88%D8%B6%DB%8C%D8%AD%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%AF%DB%8C%D8%B1%DA%A9%D9%84-%D8%A7%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B9-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%DB%8C-%D9%88%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D8% «توضیحات مدیرکل اتباع خارجی وزارت کار درباره محدودیت شغلی مهاجرین افغانستانی»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> در سال‌های اخیر، فارغ‌التحصیلان مهاجرین افغانستانی در رشته‌های پزشکی و اندکی مهندسی نیز اجازهٔ کار یافته‌اند.<ref>[https://www.avapress.com/fa/interview/161485/%D9%85%D8%AA%D8%AE%D8%B5%D8%B5%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D8%B4%D8%AA%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%87%D9%86%D8%AF%D8%B3%DB%8C-%D9%BE%D8%B2%D8%B4%DA%A9% «متخصصین افغانستانی در رشته‌های مهندسی و پزشکی در ایران مشغول کار اند/ جامعة فرهنگی و متخصصین افغانستانی ما را ناروا به چوب زدند»، خبرگزاری صدای افغان (آوا).]</ref>

===== مشاغل غیرمجاز =====
به‌کارگیری اتباع افغانستانی به جز در گروه مشاغل بالا، ممنوع بوده و موجب پیگرد قانونی و جریمهٔ پنج برابر حداقل دستمزد می‌شود.<ref>[http://fna.ir/3bpf08 «جریمة روزانة به‌کارگیری نیروی کار خارجی غیرمجاز، 885 هزار تومان تعیین شد»، خبرگزاری فارس.]</ref> با این وجود، برخی از مهاجرین در مشاغل دیگر همچون کیف‌دوزی و خیاطی نیز ورود کرده‌اند.<ref>[https://irna.ir/xj5X5b «دوره‌های توانمندسازی و حرفه‌آموزی اتباع افغانی در گلستان برگزار می‌شود»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>

==== سرمایه‌گذاری ====
در سال‌های اخیر با فراهم‌شدن فرصت سرمایه‌گذاری در ایران، اتباع افغانستانی، از جمله مهاجرین به‌صورت گسترده وارد این حوزه شده‌اند؛ به‌طوری که اتباع افغانستان بزرگ‌ترین سرمایه‌گذار خارجی در ۱۴۰۱ش در ایران دانسته شده است.<ref>[https://www.baharnews.ir/news/362510/Ø§ÙØºØ§ÙØ³ØªØ§Ù-Ø¨Ø²Ø±Ú¯ØªØ±ÛÙ-Ø³Ø±ÙØ§ÛÙ-Ú¯Ø°Ø§Ø±-Ø®Ø§Ø±Ø¬Û-Ø§ÛØ±Ø «افغانستان بزرگ‌ترین سرمآیةگذار خارجی در ایران»، وب‌سایت بهارنیوز.]</ref> همین‌طور نمایندهٔ ویژهٔ رئیس‌جمهور در امور افغانستان، نیمی از سرمایه‌گذاران خارجی را مربوط به اتباع افغانستانی اعلام کرده است.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/5656039/%D9%86%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%DB%8C-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D9%85%D8%B1%D8%A8%D9%88%D8%B7-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D8%A «نیمی از سرمایه‌گذاری خارجی کشور مربوط به اتباع افغانستانی است»، خبرگزاری مهر.]</ref> در نتیجهٔ همین سرمایه‌گذاری‌ها، براساس قوانین جمهوری اسلامی ایران، ۲۰ نفر از سرمایه‌گذاران اتباع افغانستان تابعیت ایران را کسب کرده‌اند.<ref>[http://fna.ir/1ouir6 «20 سرمایه‌گذار افغانستانی تابعیت جمهوری اسلامی ایران را اخذ کردند»، خبرگزاری فارس.]</ref> برخی از زمینه‌هایی که مهاجرین سرمایه‌گذاری کرده‌اند عبارتند از: بندرکاسپین،<ref>[https://www.isna.ir/news/1402041710854/سرمایه-گذاری-۵۰-میلیون-دلاری-افغانستان-در «سرمایه‌گذاری ۵۰ میلیون دلاری افغانستان در بندر کاسپین»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> بورس،<ref>[https://www.sharghdaily.com/fa/tiny/news-854307 «سرمایه‌گذاری حدود ۳۰۰ میلیارد تومانی افغانستانی‌ها در بورس ایران»، پایگاه خبری تحلیلی شرق.]</ref> فرش ماشینی، پارچه‌بافی.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/1519934/Ø§ÙØºØ§ÙØ³ØªØ§ÙÛ-ÙØ§-ØµØ¯-ÙÛÙÛÙÙ-Ø¯ÙØ§Ø±-Ø¯Ø±-Ø§ÛØ±Ø§Ù-Ø³Ø±ÙØ «افغانستانی‌ها صد میلیون دلار در ایران سرمایه‌گذاری کردند»، خبرآنلاین.]</ref>

==== کارآفرینی ====
برخی از اتباع افغانستان با ورود مستقیم به بازار اقتصاد ایران و ثبت شرکت، زمینه‌های کارآفرینی را فراهم کرده‌اند. از این دسته شرکت‌ها می‌توان به شرکت دانش‌بنیان در زمینهٔ «تولید و نصب سیستم ایمنی خودرو»،<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/6391679/%D9%86%D8%AE%D8%A8%D9%87-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%87-7-%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B9-%D9%88-50-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%85%D9%86%D8%AF-%D8% نخبة مهاجر افغانستانی که 7 اختراع و 50 کارمند ایرانی دارد»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref> و شرکت «هامون طب پیشرو» تولیدکنندهٔ «کیت تعیین جنسیت از روی خون مادر، کیت مولکولی تشخیص ناباروری مردان و تشخیص شکنندگی DNA تشخیص اسپرم» اشاره کرد.<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/6375835/%D8%AC%D8%A7%DB%8C%D8%B2%D9%87-%D8%A8%DB%8C%D9%88%D8%AA%DA%A9%D9%86%D9%88%D9%84%D9%88%DA%98%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%AE%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B «جایزة بیوتکنولوژی برای نخبة افغانستانی در ایران»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref>

علاوه‌براین، رئیس انجمن فعالان اقتصادی افغانستان در خراسان رضوی از ثبت ۱۶۰۰ شرکت در زمینه‌های هتلداری و [[گردشگری]]، پتروشیمی و سوخت، صنعت و معدن، خدمات، بازرگانی و کشاورزی خبر می‌دهد که سرمایهٔ تقریبی آنها بالغ بر یک میلیارد دلار تخمین زده شده است.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1401/08/27/2806149/%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%DA%AF%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B9-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8% «سرمایه‌گذاری گستردة اتباع افغانستان در خراسان رضوی»، خبرگزاری تسنیم.]</ref>

=== هزینه‌های مهاجران افغانستانی در ایران ===
==== مسکن ====
به جز مهاجرینی که در کوره‌پزی‌ها و دامداری‌ها کار می‌کنند، سایر مهاجرین افغانستانی، اجاره‌نشین هستند. البته تعداد اندکی از مهاجرین اقدام به خرید [[خانه]] با قولنامه یا به نام یک ایرانی خوش‌نام کرده‌اند.<ref>[https://www.eghtesadonline.com/n/2FZj «چرا آمار خرید و فروش املاک اتباع خارجی در ایران وجود ندارد؟/ مسئول نشر آمار معاملات خارجی‌ها کجاست؟»، اقتصادآنلاین.]</ref> اجاره‌نشینی باتوجه به شرایط بازار مسکن ایران از یک‌سو و شرایط جامعهٔ مهاجر از سوی دیگر، مشکلات متعددی را پدیدآورده و موجب شده بخشی زیادی از مخارج خانوادهٔ مهاجر به مسکن اختصاص یابد. برخی از این مشکلات عبارتند از:
* کاهش ارزش پول ایران و به تبع آن کاهش سرمایهٔ خانوادهٔ مهاجر؛ مهاجرین افغانستانی به‌دلیل عدم امکان سرمایه‌گذاری و سپرده‌گذاری، تمایل به رهن و پول پیش دارند، تا از این طریق سرمایهٔ خود را حفظ کنند.<ref>[https://www.tahlilbazaar.com/news/143385/%D9%87%D8%AC%D9%88%D9%85-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B3%DA%A9%D9%86-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D «هجوم افغان‌ها به بازار اجاره‌بهای مسکن، افغانستانی‌ها: خانه از ایرانی‌ها پول پیش از ما»، وب‌سایت تحلیل بازار.]</ref> کاهش پول ایران موجب کاهش شدید ارزش سرمایهٔ مهاجرین شده است.
* عدم حمایت دولت؛ علی‌رغم اثرپذیری مهاجرین از نرخ ارز و افزایش اجاره‌بها، دولت ایران به مهاجرین وام اجارهٔ مسکن نمی‌دهد.<ref>[https://www.rade.ir/12384-وام-ودیعه-مسکن/ رضایی، «راهنمای دریافت وام ودیعه مسکن ویژه مستأجران»، وب‌سایت رده.]</ref>
* پرجمعیت‌بودن خانوادهٔ مهاجر افغانستانی و بی‌رغبتی صاحبخانه‌ها.<ref>[https://www.farsnews.ir/my/c/54425 علی‌رضا، «سرگردانی مستأجران چند فرزند در رهن خانه»، خبرگزاری فارس.]</ref>
* افزایش اجاره‌بها در حاشیة شهرها؛ افزایش جمعیت مهاجرین افغانستانی موجب افزایش تقاضای مسکن و در نتیجه افزایش اجاره‌بها در حاشیهٔ شهرها شده است.<ref>[https://www.rokna.net/بخش-اخبار-اجتماعی-95/849437-افغانستانی-ها-در-ایران-کم «افغانستانی‌ها در ایران کمتر از ایرانیان اجاره می‌پردازند/ اتباع اجاره‌خانه را ناعادلانه کرده‌اند + فیلم»، وب‌سایت خبری و اطلاع‌رسانی رکنا.]</ref>

==== بهداشت و درمان ====
بخشی قابل توجهی از مخارج خانوادهٔ مهاجر افغانستانی را هزینه‌های بهداشت و درمان تشکیل می‌دهد. مهم‌ترین عوامل این هزینه‌ها عبارتند از:
* '''نداشتن بیمه درمانی؛''' به‌جز اقشار آسیب‌پذیر مهاجرین (حدود ۱۵۷ هزار نفر)،<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1401/08/22/2803375/%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A8-%D9%BE%D8%B0%DB%8C%D8%B1-%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB% «مهاجرین افغانستانی آسیب‌پذیر رایگان بیمه می‌شوند»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> سایر افراد باید هزینهٔ بیمه را پرداخت کنند. از این‌رو، اکثریت مهاجرین افغانستانی علی‌رغم اقامت قانونی و اشتغال، فاقد بیمه درمانی هستند.<ref>[https://irna.ir/xjvQJg پروسنان، «اکثریت شاغلین افغانستانی در ایران بیمه نیستند»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref>
* '''ضعف آگاهی از روند امور پزشکی و بهداشتی؛''' با توجه به این‌که اکثریت نسل اول مهاجرین افغانستانی از روستاها سفر کرده‌اند، آگاهی‌اندکی از روند امور پزشکی دارند.<ref>میرزایی، «انسان‌شناسی پزشکی: پیشگیری و درمان در بین مهاجران افغانستانی»، 1397ش، ص37.</ref>
* '''پرجمعیت بودن؛''' خانواده‌های مهاجر اغلب پرجمعیت‌اند.<ref>[https://www.rokna.net/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-95/694554-%D8%B3%D8%B1%D8%B9%D8%AA-%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7-%D8%AF% خودکار، «سرعت فرزندآوری افغانستانی‌ها در ایران؛ حداقل دو برابر ایرانیان /نزدیک یک میلیون افغانستانی نیازمند امکانات تحصیلی»، پایگاه خبری و اطلاع‌رسانی رکنا.]</ref>

==== تمدید مدارک ====
تمدید مدارک هویتی بخشی از هزینهٔ خانوادهٔ مهاجر را تشکیل می‌دهد. این مدارک به سه دسته کارت آمایش، گذرنامه‌های خانواری و کارت کار تقسیم می‌شود:

===== کارت آمایش =====
کارت آمایش نخستین و مهم‌ترین مدرک مهاجرین افغانستانی است که هر ساله تمدید و تا کنون ۱۸ بار صادر شده است. بر مبنای آخرین نوبت تمدید (۱۴۰۳ش)، جمع هزینه‌های آن برای یک نفر با شمول خدمات شهری، مبلغ خزانه، هزینهٔ رصد و هزینهٔ چاپ کارت آمایش، مبلغ ۷۰۰ هزار تومان است.<ref>[https://shahraranews.ir/fa/news/117714/تعرفه-کارت-آمایش-۱۷-و-هویت-۱۶-اتباع-خارجی-][https://mohajer.news/اخبار/تمدید-پاسپورت-سفارت-افغانستان-در-تهرا/ «تمدید پاسپورت سفارت افغانستان در تهران ۱۴۰۴»، خبرگزاری مهاجر.]</ref>

===== گذرنامه‌های خانواری =====
گذرنامه‌های خانواری دومین نوع مدرک مهاجرین افغانستانی است که برای ساماندهی مهاجرین افغانستانی صادر شده است. تمدید این نوع مدرک به دو بخش تقسیم می‌شود:
* تمدید اعتبار گذرنامه (که توسط سفارت یا کنسولسگری افغانستان انجام می‌شود)؛
* تمدید روادید (که توسط پلیس نیروی انتظامی و دفتر کفالت صورت می‌گیرد)؛
برمبنای آخرین نوبت تمدید (۱۴۰۴ش) هزینه‌های آن عبارتند از:
* تمدید یکسالهٔ پاسپورت برای هر نفر در ۱۴۰۴ش: ۲۰ دلار؛<ref>[https://mohajer.news/اخبار/تمدید-پاسپورت-سفارت-افغانستان-در-تهرا/ «تمدید پاسپورت سفارت افغانستان در تهران ۱۴۰۴»، خبرگزاری مهاجر.]</ref>
* تمدید سه سال و سه ماه روادید برای هر جلد گذرنامه: ۱٬۱۸۰٬۰۰۰ تومان؛
* هزینهٔ خدمات تمدید روادید: ۴۵ هزار تومان؛
* هزینهٔ خدمات شهری: ۱۰۰ هزار تومان؛<ref>[http://www.afghanirca.com/fa/news/82994 «جزییات کامل طرح تمدید اعتبار و روادید گذرنامه‌های خانواری در ایران»، وب‌سایت افغان‌ایرکا.]</ref>
* هزینهٔ صدور پاسپورت در ۱۴۰۴ش ۵۰ دلار.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1404/04/18/3351584/کاهش-هزینه-صدور-گذرنامه-افغان-ها-در-ایران «کاهش هزینه صدور گذرنامه افغان‌ها در ایران»، خبرگزاری تسنیم.]</ref>

===== کارت کارگری =====
کارت کارگری یاشناسهٔ اشتغال، عبارت است از مجوز و پروانهٔ کار برای اتباع خارجی. استخدام افراد فاقد این کارت جریمه در پی خواهد داشت.<ref>[https://www.samanehha.com/web/1548/ثبت-نام-کارت-کارگری-اتباع.html#s9 «ثبت نام کارت کارگری اتباع»، وب‌سایت سامانه‌ها.]</ref> هزینهٔ صدور این کارت که از سوی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی تعیین می‌شود، در سال ۱۴۰۳ش مبلغ ۹۳۰ هزار تومان و تمدید آن ۸۳۰ هزار تومان است.<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/8406994/%D8%AA%D8%B9%D8%B1%D9%81%D9%87-%D8%B5%D8%AF%D9%88%D8%B1-%D9%BE%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%D9%87-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B9-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%DB%B1%DB%B4%D][https://mohajer.news/اخبار/تمدید-پاسپورت-سفارت-افغانستان-در-تهرا/ «تمدید پاسپورت سفارت افغانستان در تهران ۱۴۰۴»، خبرگزاری مهاجر.]</ref>

==== هزینهٔ تحصیل فرزندان ====
باتوجه به پرجمعیت‌بودن خانواده‌های مهاجر، علی‌رغم رایگان‌شدن تحصیل [[مدرسه|مدارس]] پس از فرمان رهبر جمهوری اسلامی ایران در ۱۳۹۳ش، بخش قابل توجهی از مخارج خانواده صرف هزینهٔ تحصیل دانش‌آموزان و دانشجویان می‌شود. سنگینی این هزینه در مقاطع متوسطة دوم و دانشگاه و از دست‌رفتن درآمد فرزندان بالای ۱۵ سال که به‌نوعی کمک خرج خانواده محسوب می‌شوند، موجب شده که برخی از دانش‌آموزان و دانشجویان تحصیل را رها کنند.<ref>میرزایی، «بررسی انطباق تحصیلی مهاجران افغانستانی در ایران»، 1397ش، ص66.</ref>

==== مصارف روزمره ====
بخشی از مخارج خانواده مهاجرین افغانستانی صرف مخارج زندگی روزمره مانند [[خوراک]]، پوشاک، سفر، دید و بازدید و مراسم‌های مذهبی و فرهنگی، عروسی و فاتحه، می‌شود. باتوجه به فقدان تحقیق میدانی، این بخش از هزینه‌های خانوادهٔ مهاجر علی‌رغم پیوند عمیق آن با سبک زندگی، قابل بررسی نیست.<ref>میرزایی، «انسانشناسی پزشکی: پیشگیری‌ودرمان سنتی در بین مهاجران‌افغانستانی»، 1397ش، ص38.</ref>

==== چالش‌های اقتصاد مهاجرین افغانستانی در ایران ====
# محدودیت‌های اشتغال؛ محدودیت مشاغل موجب شده مهاجرین افغانستانی نتوانند به‌صورت قانونی آزادانه مشغول به کار شوند.<ref>«مشاغل مجاز برای اتباع بیگانه در ایران|مشاغل مجاز برای اتباع افغانی»، وب‌سایت شمیران‌گشت.</ref> این چالش در نسل دوم و سوم مهاجر به‌دلیل جامعه‌پذیری در فرهنگ ایرانی، بیشتر بروز یافته است.<ref>نصراصفهانی و حسینی «بررسی تأثیر سیاست‌های تحصیل اتباع افغانستانی در ایران (مورد مطالعه: شهر تهران)»، 1395، ص73.</ref>
# آسیب‌پذیری و عدم امنیت شغلی؛ باتوجه به اینکه مهاجرین به‌طور عموم در مشاغل غیراستخدامی و موقت مشغول به‌کار هستند، در معرض آسیب‌پذیری و عدم امنیت شغلی بالایی قرار دارند.<ref>[https://subhekabul.com/ستون‌ها/فرزندان-زمین/lack-of-job-security-deprives-immigrants-of-their-choice/ ارژنگ، «نداشتن امنیت شغلی؛ حق انتخاب را از مهاجران می‌گیرد»، وب‌سایت روزنامة صبح‌کابل.]</ref>

=== {{درشت|اشتغال زنان مهاجر افغانستانی در ایران}} ===
بر اساس آمارهای غیررسمی ۳۶٪ از خانواده‌های تازه‌وارد مهاجرین افغانستانی به جمهوری اسلامی ایران را زنان سرپرستی می‌کنند<ref>[https://diaran.ir/11893/روایتی-نامعلوم-از-مجوز-کارزنان-مهاجرد/ موسوی، «من زنم و حق کار دارم؛ روایتی نامعلوم از مجوز کار زنان مهاجر در ایران، وبسایت دیاران.]</ref> اما اجازهٔ فعالیت اقتصادی رسمی مطابق قواعد کار جمهوری اسلام در بازارهای رسمی را ندارند.<ref>[https://meidaan.com/archive/63320 هاشمی، «در کارگاهِ خانه؛ زنان افغانستانی در ایران و کار مزدی خانگی»، وب‌سایت میدان.]</ref> براساس مادهٔ ۱۲۱ قانون کار، زنان مهاجر حق [[اشتغال زنان|اشتغال]] به کار را ندارند. این محدودیت برای نیمی از جمعیت مهاجر، به‌ویژه برای زنانی که سرپرست خانواده‌اند، چالش‌های جدی را ایجاد کرده است.<ref>[https://www.sharghdaily.com/fa/tiny/news-880864 «من زنم و حق کار دارم؛ روایتی نامعلوم از مجوز کار زنان مهاجر در ایران»، وب‌سایت روزنامة شرق.]</ref>

=== عوامل روی‌آوری زنان مهاجر به کار ===
* عوامل شخصی و خانوادگی؛ طبق گزارش‌های موجود تأمین نیازهای شخصی، فقر، بی‌کاری،<ref>[https://meidaan.com/archive/63320 هاشمی، «در کارگاهِ خانه؛ زنان افغانستانی در ایران و کار مزدی خانگی»، وبسایت میدان.]</ref> درآمد پایین، اعتیاد، از دست دادن یا بازگرداندن اجباری مرد [[خانواده]]، از جمله عواملی است که زنان مهاجر افغانستانی را مجبور به پیدا کردن شغل می‌کند.<ref>[https://www.jpaiassoc.ir/article_239440.html کاظمی، «وضعیت اشتغال زنان مهاجر افغانستانی شاغل در کار دست‌مزدی خانگی»، 1398ش، ص128-129.]</ref>
* عوامل اجتماعی؛ دست‌مزد پایین، نبود نظارت بر وضعیت کاری، نبود خدمات رفاهی از جمله بیمه و مزایای شغلی، انعطاف زنان در برابر شرایط کارفرمایان و نگاه فرودستانه به زنان در جامعه، از جمله عواملی است که تقاضا برای کار زنان مهاجر را در جامعهٔ میزبان بیشتر می‌کند.<ref>[https://www.jpaiassoc.ir/article_239440.html کاظمی، «وضعیت اشتغال زنان مهاجر افغانستانی شاغل در کار دست‌مزدی خانگی»، 1398ش، ص114.]</ref>

==== حوزه‌های اشتغال زنان مهاجر افغانستانی ====
تحقیقات نشان می‌دهد که زنان مهاجر افغانستانی به‌دلیل نداشتن جواز کار، در مشاغل غیررسمی چون نظافت منزل، دست‌فروشی، [[خیاطی]]، بافندگی، پاک‌کردن میوه و سبزیجات و بسته‌بندی آنها، کوره‌های آجرپزی، کشاورزی، باغ‌داری و کارهای مزدی خانگی چون سنگتراشی، گل‌دوزی، کیفدوزی، کناردوزی چادر، پسته‌شکنی، پاک‌کردن حبوبات، مونتاژ و بسته‌بندی بعضی اقلام برقی، جعبه‌های تزئینی، [[عروسک]]، بند کیف، بندکردن کفش، دکمه‌زدن و بسته‌بندی مواد غذایی، فعالیت کنند.<ref>[https://meidaan.com/archive/63320 هاشمی، «در کارگاهِ خانه؛ زنان افغانستانی در ایران و کار مزدی خانگی»، وبسایت میدان.]</ref>

تعداد اندکی از زنان تحصیل‌کردهٔ مهاجر در نهادهای حوزهٔ [[مهاجرت]]، کودکان و زنان آسیب‌پذیر، پژوهشگری، معلمی و گاهی مدیریت آن مراکز، فعالیت‌های هنری، درمان‌گاه‌ها و مطب‌های خصوصی و نهادهای خیریه مشغول هستند.<ref>[https://ijar.ut.ac.ir/article_90942.html علاءالدینی و رحیمی، «زنان مهاجر افغانستان در تهران: تجربه‌های زیسته و دست‌رسی به امکانات»، 1401ش، ص25.]</ref>

==== ویژگی‌های مشاغل زنان مهاجر افغانستانی ====
شغل‌هایی که زنان مهاجر افغانستانی به‌دست می‌آورند، به‌طور معمول با توافق شفاهی کارگر و کارفرما آغاز می‌شود و دارای بیمه، بازنشستگی، دورهٔ آموزشی و سقف زمانی معین نیست. در این دسته از مشاغل، افراد کم‌توان [[خانواده]] نیز مشارکت می‌کنند و ارتباط با کارفرما، در این مشاغل، تعریف نشده است.<ref>[https://www.jpaiassoc.ir/article_239440.html کاظمی، «وضعیت اشتغال زنان مهاجر افغانستانی شاغل در کار دست‌مزدی خانگی»، 1398ش، ص124-130.]</ref>

بسیاری از این مشاغل نیز فصلی هستند.<ref>[https://meidaan.com/archive/63320 هاشمی، «در کارگاهِ خانه؛ زنان افغانستانی در ایران و کار مزدی خانگی»، وبسایت میدان.]</ref> زنان مهاجر، چنین مشاغلی را از طریق واسطه‌ها، نهادهای خیریه، آگهی‌ها،<ref>[https://www.jpaiassoc.ir/article_239440.html کاظمی، «وضعیت اشتغال زنان مهاجر افغانستانی شاغل در کار دست‌مزدی خانگی»، 1398ش، ص129-130.]</ref> سرکارگرها (کارهای کشاورزی و باغداری)<ref>[https://meidaan.com/archive/79007 «گزارشی از وضعیت زنان کشاورز افغانستانی در حاشیۀ تهران»، وب‌سایت میدان.]</ref> یا دوستان شاغل در آن کار<ref>[https://meidaan.com/archive/63320 هاشمی، «در کارگاهِ خانه؛ زنان افغانستانی در ایران و کار مزدی خانگی»، وب‌سایت میدان.]</ref> پیدا می‌کنند.

==== نقش دلالی در اشتغال زنان ====
# واسطه‌ها؛ بیشتر در کارهای خانگی نقش دارند. واسطه‌ها ممکن است ایرانی باشد یا افغانستانی‌هایی که ارتباط با جامعهٔ میزبان برقرار کرده و کار را به مقیاس کلان از کارفرما با قیمت بالاتر می‌گیرند و با قیمت کمتر به زنان می‌سپارند.<ref>[https://www.jpaiassoc.ir/article_239440.html کاظمی، «وضعیت اشتغال زنان مهاجر افغانستانی شاغل در کار دست‌مزدی خانگی»، 1398ش، ص130.]</ref>
# سرکارگر؛ در کارهای کشاورزی و باغداری، شخصی که سابقه آشنایی بیشتری با کارفرما دارد، عنوان سرکارگر را می‌گیرد. کارفرما تعداد نیرو را مشخص می‌کند و سرکارگر در مقابل امتیازی به نام پول‌چایی، نیرو را تهیه می‌کند و روزانه سرپرستی آنان را بر عهده دارد و دست‌مزد را از کارفرما گرفته میان کارگران تقسیم می‌کند.<ref>[https://meidaan.com/archive/79007 «گزارشی از وضعیت زنان کشاورز افغانستانی در حاشیۀ تهران»، وب‌سایت میدان.]</ref>

==== شرایط شغلی زنان مهاجر افغانستانی ====
در کارهای کشاورزی و باغداری دست‌مزد به‌صورت روزانه پرداخت می‌شود. در گزارش‌های مربوط به ۱۴۰۰ش، دستمزد روزانهٔ کارگران زن برای ۱۰ ساعت فعالیت، مبلغ ۱۲۰ هزار تومان همراه با دو وعده غذا (صبحانه و نهار) اعلام شده است.

گاهی همین مبلغ برای ۸ ساعت کار همراه با یک وعده صبحانه پرداخت شده است. در پایان روز مقداری از محصول نیز به کارگران داده می‌شود.<ref>[https://meidaan.com/archive/79007 «گزارشی از وضعیت زنان کشاورز افغانستانی در حاشیۀ تهران»، وب‌سایت میدان.]</ref> دستمزد کارهای خانگی بر اساس واحد کالا و بدون هزینهٔ غذا محاسبه می‌شود و زمان کاری مشخصی ندارد.

ساعت کاری برخی فعالیت‌ها مانند خیاطی بیرون از منزل، ۱۲ ساعت بدون هزینهٔ غذا و رفت و برگشت است.<ref>[https://meidaan.com/archive/63320 هاشمی، «در کارگاهِ خانه؛ زنان افغانستانی در ایران و کار مزدی خانگی»، وبسایت میدان.]</ref> تهیه ابزار کار به‌طور معمول بر عهدهٔ کارفرما است، اما در کارهای کشاورزی و باغداری در برخی موارد کارفرما آن را تهیه نمی‌کند.<ref>[https://meidaan.com/archive/79007 «گزارشی از وضعیت زنان کشاورز افغانستانی در حاشیۀ تهران»، وب‌سایت میدان.]</ref>

==== فرصت‌های اشتغال زنان مهاجر ====
اشتغال زنان مهاجر افغانستان، تأمین نیازهای مالی خانواده‌های بدون سرپرست مرد، سربار نبودن بر دیگر اعضای خانواده، کاهش فقر، کمک در اقتصاد خانواده، تأمین هزینه‌های [[زندگی]] و در مواردی کاهش خشونت‌های خانوادگی ناشی از فقر و مشکلات مالی را به‌دنبال داشته است.<ref>[https://meidaan.com/archive/63320 هاشمی، «در کارگاهِ خانه؛ زنان افغانستانی در ایران و کار مزدی خانگی»، وبسایت میدان.]</ref>

==== چالش‌های اشتغال زنان مهاجر ====
حضور غیرقانونی تعدای از زنان در ایران، نداشتن مجوز کار در کارهای مجاز و نیازمند به مجوز و عدم دسترسی به بازار رسمی کار جمهوری اسلامی ایران، احساس حقارت در مواجهه با ایرانیان، اعمال تبعیض از سوی برخی کارفرمایان، کارمزد اندک، ناپایداری شغل، کمبود خدمات رفاهی در مقایسه با جامعه ایران، دست‌رسی نداشتن به خدمات اجتماعی،<ref>[https://ijar.ut.ac.ir/article_90942.html علاءالدینی و رحیمی، «زنان مهاجر افغانستان در تهران: تجربه‌های زیسته و دسترسی به امکانات»، 1401ش، ص12.]</ref> ناآگاهی از حقوق و امتیازات مرتبط با کار در بازار کار رسمی جمهوری اسلامی ایران، خشونت‌های جنسی در محیط کاری به‌واسطهٔ کارفرما یا همکاران مرد، رقابت بر سر تصاحب کار و دریافت نکردن دست‌مزد به بهانه‌های مختلف، رو به رو هستند.

به وجودآمدن مشکلات خانوادگی از یک‌سو و رعایت‌نشدن حقوق کارگر از سوی دیگر چالشی است که از در آمیختگی نامناسب محیط کار و خانه ایجاد شده است. این درهم‌آمیزی سبب شده است که این زنان از حق مرخصی و تعطیلی برخوردار نباشند و به‌نحوی همواره در استخدام کارفرما است که محیط خانه و خانواده را به کارگاه تبدیل می‌نماید. این امر سلامت روانی، روابط خانوادگی و نقش زنانگی را در داخل نظام خانواده مختل کرده است.<ref>[https://meidaan.com/archive/79007 «گزارشی از وضعیت زنان کشاورز افغانستانی در حاشیۀ تهران»، وب‌سایت میدان.]</ref>

=== {{درشت|کار کودکان مهاجر افغانستانی در ایران}} ===
طبق آمار سازمان بهزیستی ایران ۸۳٪ کودکان کار در ایران اتباع خارجی هستند که اکثریت آن را کودکان مهاجر افغانستانی تشکیل می‌دهند که ۶۰٪ آنها بدون اسناد اقامتی هستند.<ref>[https://www.farsnews.ir/af/news/14020213000327/%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87%D8%B2%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%8C%D8%B4%D8%AA%D8%B1-%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%A «سازمان بهزیستی ایران: بیشتر کودکان خیابانی از اتباع افغانستانی هستند»، خبرگزاری فارس.]</ref> در بعضی شهرها کودکان مهاجر افغانستانی ۸۰٪ را تشکیل می‌دهند.<ref>[https://www.isna.ir/news/1401032416906/80-Ø¯Ø±ØµØ¯-Ú©ÙØ¯Ú©Ø§Ù-Ú©Ø§Ø±-Ú¯ÙØ³ØªØ§Ù-ØªØ¨Ø¹Ù-Ø§ÙØºØ§ÙØ³ØªØ§Ù-ÙØ³Ø «80 درصد کودکان کار گلستان تبعۀ افغانستان هستند/ از کودکان کار خرید نکنید»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>

از نظر محققان، جنگ، ناامنی، فقر، فروپاشی [[خانواده]]،<ref>[https://nakhll.com/mag/4237/کودک-کار/ مصطفوی، «کودک کار کیست؟»، وب‌سایت مجلۀ نخل.]</ref> از دست‌دادن سرپرست خانوده، اعتیاد، بیکاری، محکومیت به حبس آنها، پایین بودن سطح سواد، فقر فرهنگی، دید مثبت نسبت به کار کودک در جامعهٔ افغانستان، نبود اسناد اقامتی، عدم دسترسی به آموزش،<ref>[https://diaran.ir/11779/وضعیت-کودکان-کار-افغانستانی-در-ایران؛/ موسوی، «وضعیت کودکان کار افغانستانی در ایران؛ پیدای پنهان»، وب‌سایت دیاران.]</ref> اقتصاد غیررسمی، مهاجرت<ref>«[https://roozaneh.net/reportage/مشکلا-کودکان-کار/ همه چیز درباره مشکلات و علل کودکان کار در ایران»، وب‌سایت روزانه.]</ref> و نابرابری اجتماعی، عوامل کار کودکان مهاجر افغانستانی است.<ref>[https://rjsw.atu.ac.ir/article_13954.html پیرخندان و دیگران، «گونه‌شناسی کار کودکان و آسیب‌های ناشی از آن بر کودکان کار در شهر تهران»، 1400ش، ص125.]</ref>

== {{درشت|آموزش مهاجران افغانستانی در ایرن}} ==
در حوزهٔ آموزش، در دههٔ شصت فرزندان مهاجر در مدارس دولتی بدون محدودیت درس می‌خواندند و بزرگسالان در مراکز نهضت سوادآموزی مشغول شدند.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/5553650/تحصیل-کودکان-مهاجر-برای-ایران-یک-فرصت-بزرگ «تحصیل کودکان مهاجر، برای ایران یک فرصت بزرگ است»، خبرگزاری مهر].</ref> طبق آمارها در سال تحصیلی ۱۳۷۰–۱۳۷۱ش تعداد دانش‌آموزان مهاجر افغانستان در مدارس ایران، ۱۲۱ هزار نفر بود.<ref>[http://oral-history.ir/?page=post&id=1454 رضوانی و دیگران، «تاریخ شفاهی مدارس خودگردان مهاجران افغان در اصفهان»، وب‌سایت تاریخ شفاهی ایران.]</ref> با افزایش مهاجرین و تغییر سیاست‌ها، به تدریج مشکلاتی در عرصه آموزش به وجود آمد.<ref>[https://shahraranews.ir/fa/news/124942/حق-تحصیل-کودکان-مهاجر-افغانستانی-ساکن-ایر احمدی‌نیا، «حق تحصیل کودکان مهاجر افغانستانی ساکن ایران»، وبسایت شهرآرا نیوز.]</ref> در دهه هفتاد با اتخاذ سیاست برگشت مهاجرین، محدودیت‌هایی وضع شد و در ۱۳۸۲ش شورای وزیران تصویب کرد که کودکان مهاجرین قانونی فقط با پرداخت شهریه حق تحصیل در مدارس دولتی را داشته باشند. در این دوره تعداد دانش‌آموزان افغانستانی به ۸۴ هزار نفر کاهش یافت و تحصیل در دورهٔ پیش‌دانشگاهی برای آنها ممنوع شد.<ref>[https://www.avapress.com/fa/note/253987/ÚØ§ÙØ´-ÙØ§Û-ØªØØµÛÙ-Ú©ÙØ¯Ú©Ø§Ù-ÙÙØ§Ø¬Ø±-Ø¯Ø±-Ø§ÛØ±Ø§Ù-Ù-Ø±Ø§ÙÚ «چالشهای تحصیل کودکان مهاجر در ایران و راهکارهای موجود»، خبرگزاری صدای افغان.]</ref> بعد از سال ۱۳۸۵ش و تغییر سیاست ایران در قبال مهاجرین با سابقهٔ حضور طولانی، روند ثبت‌نام دانش‌آموزان مهاجر در مدارس ایران همواره افزایشی بود.

پس از فرمان آیت‌الله خامنه‌ای، رهبر انقلاب اسلامی ایران در ۱۳۹۳ش تحول اساسی ایجاد شد؛ تحصیل دانش‌آموزان افغانستانی در مدارس دولتی رایگان شد و حتی فرزندان اتباع بدون مدرک اقامتی نیز اجازهٔ تحصیل یافتند. تعداد این دانش‌آموزان از ۳۶۱ هزار نفر در ۹۳–۹۴ش به ۳۸۶ هزار نفر در سال ۹۴–۹۵ش افزایش یافت. بررسی‌ها نشان می‌دهد این فرمان برای دو سال راه‌گشا بود و پس از آن موانع جدیدی سر برآورد.<ref>[https://fa.wikizendegy.ir/index.php?title=آموزش_کودکان_مهاجر_افغانستانی_در_ایران&action=su «چالش‌های تحصیل کودکان مهاجر در ایران»، روزنامه شرق].</ref> با این وجود، روند ورود دانش‌آموزان اتباع به مدارس حالت افزایشی داشت. در ۱۳۷۵ش تنها ۴۹ درصد از کودکان مهاجر زیر ۱۸ سال مشغول به تحصیل بودند، در حالی‌که این نسبت در ۱۳۹۵ش به حدود ۶۹درصد رسید. طبق اعلام مسئولان، این نسبت در سال ۹۷–۹۸ش به ۸۰درصد و رقم کلی دانش‌آموزان اتباع در سال ۹۸–۹۹ش به ۵۰۳ هزار نفر رسید.<ref>[https://www.sharghdaily.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-100/855882-%DA%86%D8%A7%D9%84%D8%B4-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%AD%D8%B5%DB%8C%D9%84-%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1-%D8%AF%D8%B «چالشهای تحصیل کودکان مهاجر در ایران»، روزنامه شرق.]</ref>

بعد از قدرت‌گیری طالبان در ۱۴۰۰ش و ورود موج جدید مهاجران، آموزش کودکان تازه‌وارد با چالش‌های فراوانی رو به رو شد.<ref>[https://www.magiran.com/article/4332621 رضایی، «ایران از چالشهای ثبتنام دانش‌آموزان مهاجر گزارش می‌دهد: ابتاع تازه‌وارد پشت درهای کلاس درس»، وب‌سایت روزنامۀ ایران.]</ref> معاون آموزش مرکز امور بین‌الملل در اردیبهشت ۱۴۰۱ش کل دانش‌آموزان غیر ایرانی را ۵۲۷ هزار نفر اعلام کرد که اکثراً افغانستانی بودند. همین مرکز در اسفند همان سال اعلام کرد که در سال تحصیلی ۱۴۰۱–۱۴۰۰، ۵۵۶ هزار نفر و در سال ۱۴۰۲–۱۴۰۱ش، ۶۷۰ هزار نفر دانش‌آموز اتباع افغانستانی در ایران تحصیل کرده‌اند.<ref>[https://www.irna.ir/news/84733616/%DB%B5%DB%B2%DB%B7%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4-%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2-%D8%A7%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B9-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%AD%D8%B5%DB% « پانصدو بیست و هفت هزار دانش‌آموز اتباع خارجی در ایران تحصیل می‌کنند/فعالیت ۲۲ مدرسه ویژه اتباع»، خبرگزاری جمهوری اسلامی].</ref> طبق اطلاعیهٔ ادارهٔ اتباع ثبت‌نام دانش‌آموزان اتباع خارجی در سال تحصیلی ۱۴۰۴–۱۴۰۵ش با مدارک ذیل امکان‌پذیر است:
* گذرنامهٔ دارای پروانه اقامت؛
* گذرنامه با روادید خانواری الکترونیکی؛
* دفترچه اقامت (عادی، ویژه یا پناهندگی).

بر اساس سیاست جدید دولت ایران، مدارک دانش‌آموزان دارای برگه سرشماری و گذرنامهٔ غیرالکترونیک (خانواری دستی) فاقد اعتبار خواهند بود. علاوه‌بر این، ثبت‌نام تمامی اتباع خارجی دارای اقامت معتبر تنها با ارائهٔ معرفی‌نامه صادرشده از سوی مرکز امور اتباع و مهاجرین خارجی امکان‌پذیر است.<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/8948601/شرایط-ثبت-نام-دانش-آموزان-اتباع-اعلام-شد «شرایط ثبت‌نام دانش‌آموزان اتباع اعلام شد»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref>

=== هزینهٔ آموزش مهاجران افغانستانی در ایران ===
تا قبل از فرمان رهبر انقلاب اسلامی ایران، دانش‌آموزان مهاجر مکلف به پرداخت هزینه‌های مدارس بودند، اما بعد از فرمان، دریافت شهریه از مهاجرین ممنوع شد.<ref>[https://www.sharghdaily.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-100/855882-%DA%86%D8%A7%D9%84%D8%B4-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%AD%D8%B5%DB%8C%D9%84-%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1-%D8%AF%D8%B «چالشهای تحصیل کودکان مهاجر در ایران»، روزنامه شرق.]</ref> بعد از آن، حدود ۱۰٪ هزینه را کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل و مابقی را دولت جمهوری اسلامی ایران متقبل می‌شود.<ref>[https://www.cilamag.ir/article_248979.html بهنیا و محمودیان، «حق آموزش کودکان پناهندۀ افغان در ایران در پرتو نظام حقوق بین‌الملل ناظر بر پناهندگی»، 1401ش، ص332.]</ref>

جمهوری اسلامی ایران بیش از ۹۶درصد هزینه‌های تحصیل دانش‌آموزان افغانستانی را تأمین می‌کند. در سال تحصیلی ۱۴۰۰–۱۴۰۱ش، بیش از ۶ میلیون دلار کمک‌های بین‌المللی و ۲۳۷ میلیون دلار از بودجه داخلی و در سال تحصیلی ۱۴۰۱–۱۴۰۲ش، ۱۷ میلیون دلار کمک بین‌المللی و ۳۳۵ میلیون دلار بودجه کشور برای آموزش اتباع افغانستانی صرف شده است. مجموع کمک سازمان‌های بین‌المللی برای تحصیل اتباع افغانستانی در ایران کمتر از ۳٫۹ درصد از هزینهٔ کل است. در ۱۴۰۱ش دانش‌آموزن افغانستانی در ۶ هزار مدرسه در حال تحصیل بودند که تنها ۱۱۱ مدرسه با مشارکت سازمان‌های بین‌المللی تأسیس شده است.<ref>[https://www.irna.ir/news/85044754/%D8%AA%D8%AD%D8%B5%DB%8C%D9%84-%DB%B6%DB%B7%DB%B0-%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4-%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2-%D8%A7%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B9-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DB% «تحصیل ۶۷۰ هزار دانش‌آموز اتباع افغانستانی/۹۶ درصد هزینه‌ها را ایران می‌پردازد»، خبرگزاری جمهوری اسلامی].</ref>

=== فرصت‌های تحصیل کودکان مهاجر افغانستانی در ایران ===
# طبق آمار ارائه شدهٔ رسانه‌ها در ۱۴۰۲ش، ۹۵٪ از ظرفیت حدود ۱۸ هزار کلاس دورهٔ ابتدائی مختص کودکان مهاجرین در ایران، توسط کودکان مهاجر افغانستانی پر شده است که زمینه‌ساز افزایش نرخ سواد در جامعهٔ افغانستان و تربیت نیروی متخصص در آینده است.<ref>[https://www.magiran.com/article/4419305 «تحصیل 614 هزار دانش‌آموز اتباع در ایران»، رزنامۀ اعتماد.]</ref>
# پس از تحولات اخیر در افغانستان و ایجاد محدودیت در آموزش دختران، برخی گزارش‌ها حکایت دارد که آمار دانش‌آموزان مهاجر افغانستان در مدارس جمهوری اسلامی ایران به ۸۰۰ هزار تا یک میلیون نفر رسیده است که یک نوید برای جامعهٔ بازمانده از تحصیل افغانستان به‌شمار می‌رفت.<ref>[https://www.salamatnews.com/news/351100/یک-میلیون-دانش-آموز-افغانستانی-در-ایران «یک میلیون دانش‌آموز افغانستانی در ایران»، وب‌سایت سلامت نیوز.]</ref>

=== چالش‌های آموزش کودکان مهاجر افغانستانی در ایران ===
==== ۱. چالش‌های قانونی و اجرایی ====
به‌نظر کارشناسان، نبود رویهٔ مشخص در آموزش کودکان فاقد مدرک و برخوردهای موردی متأثر از انگیزه‌های سیاسی، چالش اصلی آموزش کودکان مهاجر افغانستانی بوده است؛<ref>[https://www.cilamag.ir/article_248979.html بهنیا و محمودیان، «حق آموزش کودکان پناهندۀ افغان در ایران در پرتو نظام حقوق بین‌الملل ناظر بر پناهندگی»، 1401ش، ص332-333.]</ref> بسیاری از قوانین و آئین‌نامه‌های موجود، به‌صورت سلیقه‌ای تفسیر و اجرا می‌شود.<ref>[https://payamema.ir/payam/articlerelation/72414 جا ماندن کودکان مهاجر از قطار تحصیل»، وب‌سایت روزنامۀ پیام ما.]</ref> تحصیل دانش‌آموزان خارجی در برخی رشته‌ها، منع قانونی دارد؛<ref>[https://rahbordfarhangi.csr.ir/article_123317.html?lang=fa اصفهانی و حسینی، «بررسی تأثیر سیاست‌های تحصیل اتباع افغانستانی در ایران (مورد مطالعه شهر تهران)»، 1395ش، ص72.]</ref> گاهی قوانین مهاجرت سبب ابهام و سردرگمی سیستم آموزشی شده است.<ref>[https://www.avapress.com/fa/note/253987/ÚØ§ÙØ´-ÙØ§Û-ØªØØµÛÙ-Ú©ÙØ¯Ú©Ø§Ù-ÙÙØ§Ø¬Ø±-Ø¯Ø±-Ø§ÛØ±Ø§Ù-Ù-Ø±Ø§ÙÚ «چالشهای تحصیل کودکان مهاجر در ایران و راهکارهای موجود»، خبرگزاری صدای افغان.]</ref> گوناگونی مدارک اقامتی، سبب بازماندن تعداد زیادی از کودکان مهاجر از آموزش بوده<ref>[https://shahraranews.ir/fa/news/124942/حق-تحصیل-کودکان-مهاجر-افغانستانی-ساکن-ایر احمدی‌نیا، «حق تحصیل کودکان مهاجر افغانستانی ساکن ایران»، وبسایت شهرآرا نیوز.]</ref> و کمبود ظرفیت در برخی مناطق، حتی کودکان دارای مدارک اقامتی را سرگردان ساخته است.<ref>[https://farhikhtegandaily.com/news/73998/%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AB%D8%A8%D8%AA%E2%80%8C%D9%86%D8%A7%D9%85-%D9%85%DB%8C%E2%80%8C%D8%B4%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%A7%D9%85%D8%A7-%D9%85%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%B8%D8%B1%D9%81%DB%8C%D8%A «مهاجران ثبت نام می‌شوند اما مدارس ظرفیت ندارند»، وب‌سایت روزنامۀ فرهیختگان.]</ref>

==== ۲. چالش‌های فرهنگی ====
* کارشناسان معتقدند که افراد زیادی در سطوح بالای تصمیم‌گیری کشور ایران، خواهان جداسازی کودکان مهاجر افغانستانی از کودکان ایرانی در مدارس هستند؛
* مواد آموزشی که فرهنگ هم‌زیستی میان کودکان ایران و مهاجر را تقویت کند وجود ندارد؛
* عدم بازآموزی کادرهای علمی و اجرایی مدارس؛
* در فرهنگ بعضی از گروه‌های قومی مهاجر، به آموزش دختران اهمیت داده نمی‌شود؛<ref>[https://www.avapress.com/fa/note/253987/ÚØ§ÙØ´-ÙØ§Û-ØªØØµÛÙ-Ú©ÙØ¯Ú©Ø§Ù-ÙÙØ§Ø¬Ø±-Ø¯Ø±-Ø§ÛØ±Ø§Ù-Ù-Ø±Ø§ÙÚ «چالشهای تحصیل کودکان مهاجر در ایران و راهکارهای موجود»، خبرگزاری صدای افغان.]</ref>
* دغدغه‌های مذهبی؛ برخی از خانواده‌های سنی‌مذهب مهاجر تمایلی به تحصیل کودکان خود در مدارس ایران که مواد درسی آن مطابق مذهب شیعی است، ندارند؛<ref>[https://rahbordfarhangi.csr.ir/article_123317.html?lang=fa اصفهانی و حسینی، «بررسی تأثیر سیاست‌های تحصیل اتباع افغانستانی در ایران (مورد مطالعه شهر تهران)»، 1395ش، ص72.]</ref>
* بحران هویتی؛ بحران هویتی باعث سردرگمی کودکان شده است؛ زیرا معلوم نیست مدرسه، [[کودک]] را برای کدام جامعه تربیت کرده و کودک برای مواجهه با کدام مشکلات آمادگی داشته باشد.<ref>[https://payamema.ir/payam/articlerelation/83088 افتخار، «بحران هویتی، مانع تحصیل کودکان مهاجر»، وبسایت پیام ما.]</ref>

==== ۳. چالش‌های اقتصادی ====
* وضعیت اقتصادی ضعیف، برخی خانواده‌ها را مجبور می‌سازد که کودکان خود را به‌سوی کسب‌وکار سوق دهند و آنها از آموزش بازمی‌مانند؛
* تنگ‌دستی برخی خانواده‌های دارای چند فرزند، توان ثبت‌نام کودکان و تأمین هزینهٔ آموزش را از آنها می‌گیرد.<ref>[https://www.avapress.com/fa/note/253987/ÚØ§ÙØ´-ÙØ§Û-ØªØØµÛÙ-Ú©ÙØ¯Ú©Ø§Ù-ÙÙØ§Ø¬Ø±-Ø¯Ø±-Ø§ÛØ±Ø§Ù-Ù-Ø±Ø§ÙÚ «چالشهای تحصیل کودکان مهاجر در ایران و راهکارهای موجود»، خبرگزاری صدای افغان.]</ref>

==== ۴. چالش‌های اجتماعی ====
حاشیه‌نشینی مهاجرین، محدودیت اشتغال در ایران، ناپایداری حضور آنان در ایران، فقدان همبستگی میان نهادهای آموزش و دیگر نهادهای مربوط به مهاجرین، ناامیدی مهاجرین از کشور خود و احساس تبعیض، از جمله چالش‌های اجتماعی فراراه آموزش کودکان مهاجر افغانستانی در ایران است.<ref>[https://www.avapress.com/fa/note/253987/ÚØ§ÙØ´-ÙØ§Û-ØªØØµÛÙ-Ú©ÙØ¯Ú©Ø§Ù-ÙÙØ§Ø¬Ø±-Ø¯Ø±-Ø§ÛØ±Ø§Ù-Ù-Ø±Ø§ÙÚ «چالشهای تحصیل کودکان مهاجر در ایران و راهکارهای موجود»، خبرگزاری صدای افغان.]</ref>

=== پیامدهای آموزش کودکان مهاجر افغانستانی در ایران ===
از نظر کارشناسان، آموزش کودکان مهاجر افغانستان در ایران پیامدهایی چون کاهش فقر، فراهم‌سازی زمینهٔ صلح، رشد نسل جدید تحصیل‌کردهٔ مهاجرین، تأثیر مثبت بر امنیت ملی ایران، اثرپذیری فرهنگی، کاهش پدیدهٔ کودکان کار و پیامدهای آن و ارائه تصویر مناسب از جمهوری اسلامی ایران در سطح بین‌الملل را به دنبال دارد.<ref>[http://irdiplomacy.ir/fa/news/2005566/روابط-ایران-و-افغانستان-از-منظر-آموزش-کودک «روابط ایران و افغانستان از منظر آموزش کودکان پناهنده و آواره»، وب‌سایت دیپلماسی ایران.]</ref>

با توجه به حضور پرتعداد مهاجران قانونی و غیرقانونی افغانستانی در ایران و تداوم مهاجرت به ایران، منع کودکان مهاجر از تحصیل موجب شکل‌گیری نسلی کم‌سواد و کم‌مهارت و سرخورده از جامعه ایران خواهد شد.<ref>[https://rahbordfarhangi.csr.ir/article_123317.html?lang=fa اصفهانی و حسینی، «بررسی تأثیر سیاست‌های تحصیل اتباع افغانستانی در ایران (مورد مطالعه شهر تهران)»، 1395ش، ص75-78.]</ref> از این‌رو، برخی کارشناسان به‌منظور کاهش چالش‌های آموزش کودکان مهاجر، با تأکید بر اجرای کامل فرمان رهبر جمهوری اسلامی ایران، خواهان بازآموزی مدیران و آموزگاران مدارس پذیرندهٔ کودکان مهاجر به‌منظور استانداردسازی، تدارکات تشکیل کمیتهٔ بررسی روند آموزش کودکان مهاجر، فعال‌سازی ظرفیت‌های فعالان افغانستان چون مدارس خودگردان، عدم جداسازی اجباری و توسعه آموزش مجازی برای کودکان مهاجر بازمانده از آموزش هستند.<ref>[https://www.avapress.com/fa/note/253987/ÚØ§ÙØ´-ÙØ§Û-ØªØØµÛÙ-Ú©ÙØ¯Ú©Ø§Ù-ÙÙØ§Ø¬Ø±-Ø¯Ø±-Ø§ÛØ±Ø§Ù-Ù-Ø±Ø§ÙÚ «چالشهای تحصیل کودکان مهاجر در ایران و راهکارهای موجود»، خبرگزاری صدای افغان.]</ref>

=== {{درشت|مدارس خودگردان مهاجران افغانستانی در ایران}} ===
مدارس خودگردان به مدارس غیر رسمیِ اطلاق می‌شود که توسط جمعی از تحصیل‌کردگان و نهادهای مدنی داوطلب مهاجران افغانستانی، راه‌اندازی شد تا هر دانش‌آموزی که امکان تحصیل در مدارس دولتی را ندارد، از حق تحصیل محروم نشود.<ref>[https://www.isna.ir/news/1400091309269/مدارس-خودگردان-آخرین-پناه-تحصیل . «مدارس خودگردان، آخرین پناه تحصیل»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> این مدارس بدون حمایت ارگان‌های دولتی، با دریافت هزینه‌های اندک یا به‌صورت خیریه و با مدیریت افراد غالباً غیرحرفه‌ای اداره می‌شوند.<ref>[https://www.nasim.news/fa/tiny/news-2375592 . «نقش مدارس خودگردان در تحصیل کودکان افغانستانی در ایران»، نسیم آنلاین.]</ref>

آغاز فعالیت مدارس خودگردان به سال‌های ۱۳۶۱ش تا ۱۳۶۲ش، بر می‌گردد.<ref>[https://www.magiran.com/article/3632863 . پویان، «کودکان جامانده از مهر کجا می‌روند؟»، وب‌سایت روزنامۀ شرق.]</ref> با شروع جنگ‌های داخلی در افغانستان، مهاجران بسیاری به سمت ایران روانه شدند؛ اما فرزندان مهاجرین نمی‌توانستند در مدارس دولتی مشغول به‌تحصیل شوند. برای حل این مسئله، خانواده‌های آنها ابتدا به احزاب جهادی که به‌دلیل حضور نیروهای شوروی اجازهٔ فعالیت قانونی داشتند، مراجعه کردند. اکثر احزاب اعم از [[شیعه]] و سنی کلاس‌های آموزشی را برای آموزش کودکان و نوجوانان بازمانده از تحصیل دایر کردند. پس از غیرقانونی شدن فعالیت احزاب، امید و توجه مهاجرین افغان به سوی روحانیان و ریش‌سفیدان دوخته شد. و آنها به‌دلیل اعتبار اجتماعی، با حمایت تعدادی از مردم و افراد دارای تجربه، مدارسی را تأسیس کردند که بعدها «مدارس خودگردان» نام گرفت.<ref>[http://oral-history.ir/?page=post&id=1454 . صفری و دیگران، «تاریخ شفاهی مدارس خودگردان مهاجران افغان در شهر اصفهان»، وب‌سایت تاریخ شفاهی ایران.]</ref>

==== ترکیب جمعیتی مدارس خودگردان ====
جمعیت این مدارس را تمامی افراد بازمانده از تحصیل بدون توجه به ملیت و قومیت، تشکیل می‌دهند؛ اما به‌صورت مشخص شامل افراد ذیل است:
# افراد مهاجر قانونی ساکن در غیر استان محل صدور مدرک اقامتی؛
# افرادی که سن آنها با مقطع تحصیلی مربوطه سازگار نیست؛
# افراد بازمانده از تحصیل به‌دلیل تکمیل ظرفیت مدارس دولتی؛
# افراد تازه مهاجرشدهٔ بدون مدرک اقامتی؛
# افراد ساکن در مناطق حاشیه‌نشین با تراکم جمعیتی بالا؛<ref>[https://www.magiran.com/article/3632863 . پویان، «کودکان جامانده از مهر کجا می‌روند؟»، وب‌سایت روزنامۀ شرق.]</ref>
# فرزندان ایرانی که مشکل مدارک هویتی دارند؛<ref>[http://www.yjc.ir/00VXU6 . «مدارس خودگران تلاشی برای ادامۀ تحصیل دانش‌آموزان بدون مدرک شناسایی»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref>
# فرزندان مادرایرانی که مدرک هویتی معتبر ندارند.<ref>[https://www.isna.ir/news/1400091309269/مدارس-خودگردان-آخرین-پناه-تحصیل . «مدارس خودگردان، آخرین پناه تحصیل»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>

==== تعداد مدارس خودگردان ====
آمار دقیقی از تعداد مدارس خودگردان به‌دلیل غیرقانونی شناخته‌شدن آنها، وجود ندارد. اما در دهه‌های ۷۰ و ۸۰ش، به‌دلیل سیاست بازگشت آوارگان، شمار این مدارس به حدود ۴۰۰ باب رسید. این آمار مربوط به مدارس ثبت‌شده در دفتر نمایندگی وزارت معارف افغانستان در سفارت افغانستان است؛ گفته شده است که بیش از ۱۰۰ باب مدرسهٔ دیگر بدون ثبت نام فعالیت دارد. پس از دستور رهبر انقلاب اسلامی ایران، این آمار بسیار کاهش‌یافته و برخی از این مدارس قانونی شده‌اند.<ref>[https://irna.ir/xjG4Z4 . موسوی، «مدارس خودگردان به چه کار می‌آید؟»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>

==== عوامل شکل‌گیری مدارس خودگردان ====
* '''سیاست‌های مهاجرتی''': پس از سیاست درهای باز در دههٔ ۱۳۶۰ش، در دههٔ ۱۳۷۰ش، طرح «بازگشت آوارگان افغانستانی به موطن» مطرح شد و به دنبال آن یارانهٔ آموزش برای مهاجرین را قطع کردند<ref>[https://irna.ir/xjG4YZ . حقیقت‌طلب، «فراز و فرودهای تحصیل کودکان مهاجر در ایران»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> و دردهه ۱۳۸۰ش نیز به شدت دنبال شد.<ref>[https://irna.ir/xjG4Z4 . موسوی، «مدارس خودگردان به چه کار می‌آید؟»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>
* '''قوانین کارت اقامتی و شرایط کاری برخی مهاجرین''': قوانین کارت اقامتی تنها اجازهٔ اقامت قانونی در همان استان صدور را می‌دهد، لذا مهاجرین ساکن در کوره‌پزی‌ها و مرغداری<ref>[http://oral-history.ir/?page=post&id=1454 . صفری و دیگران، «تاریخ شفاهی مدارس خودگردان مهاجران افغان در شهر اصفهان»، وب‌سایت تاریخ شفاهی ایران.]</ref> و همچنین افرادی که به‌قصد کار در استان دیگر، به خصوص [[تهران]]، می‌روند، امکان ثبت‌نام در مدارس دولتی ندارند.<ref>[https://www.aa.com.tr/fa/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/%D8%A2%D8%BA%D8%A7%D8%B2-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%AA%D8%AD%D8%B5%DB%8C%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%AE%D9%88%D8%AF%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7% . «آغاز سال تحصیلی در مدارس خودگردان افغان‌ها در ایران»، خبرگزاری آناتولی]؛ [https://www.magiran.com/article/3632863 پویان، «کودکان جامانده از مهر کجا می‌روند؟»، وب‌سایت روزنامۀ شرق.]</ref>
* '''کمبود ظرفیت پذیرش مدارس در مناطق مهاجرنشین''': با توجه به سکونت مهاجرین در حاشیهٔ کلان‌شهرها، ظرفیت مدارس این مناطق به‌دلیل تراکم جمعیت، در نخستین روزهای ثبت‌نام تکمیل می‌شود.<ref>[https://www.magiran.com/article/3632863 . پویان، «کودکان جامانده از مهر کجا می‌روند؟»، وب‌سایت روزنامه شرق.]</ref>
* '''عدم توان پرداخت هزینهٔ تحصیلی به مدارس دولتی''': پس از قطع یارانهٔ تحصیل در سال ۱۳۷۱ش، و مصوبهٔ دولت در سال ۱۳۸۲ش، بسیاری از خانواده‌ها، توان پرداخت هزینهٔ تحصیلی را نداشتند.<ref>[http://oral-history.ir/?page=post&id=1454 . صفری و دیگران، «تاریخ شفاهی مدارس خودگردان مهاجران افغان در شهر اصفهان»، وب‌سایت تاریخ شفاهی ایران.]</ref>
* '''شیعه‌هراسی برخی مهاجرین اهل سنت''': برخی از مهاجرین به‌دلیل تعلقات مذهبی و تفکرات قبیله‌ای و ترس از تأثیرپذیری از اعتقادات شیعی از ثبت‌نام فرزندان خود در مدارس رسمی جلوگیری می‌کردند.<ref>. [http://oral-history.ir/?page=post&id=1454 صفری و دیگران، «تاریخ شفاهی مدارس خودگردان مهاجران افغان در شهر اصفهان»، وب‌سایت تاریخ شفاهی ایران.]</ref> این ممانعت در مورد تحصیل دختران بیشتر وجود داشت.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/170045/افغانستان-کوچک-در-سرزمین-یاقوت-های-سرخ . باریکانی، «افغانستان کوچک در سرزمین یاقوت‌های سرخ»، وب‌سایت روزنامۀ همشهری.]</ref>

=== موانع و چالش‌های مدارس خودگردان ===
* '''خلأ قانونی:''' این مدارس به‌دلیل عدم پیشینه در تاریخ آموزش و پرورش ایران، هیچ‌گونه جایگاه قانونی نداشت.<ref>[https://www.isna.ir/news/1400091309269/مدارس-خودگردان-آخرین-پناه-تحصیل . «مدارس خودگردان، آخرین پناه تحصیل»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>
* '''محدودیت‌های منابع:''' مشکلاتی چون کمبود فضا، کتاب‌های درسی و میز و صندلی، همواره فعالیت این مدارس را با سختی مواجه کرده است.<ref>[http://oral-history.ir/?page=post&id=1454 . صفری و دیگران، «تاریخ شفاهی مدارس خودگردان مهاجران افغان در شهر اصفهان»، وب‌سایت تاریخ شفاهی ایران.]</ref>
* '''معلمان و مدیران غیرحرفه‌ای:''' گردانندگان این مدارس هیچ‌کدام تجربهٔ آموزشی-تربیتی نداشتند و تنها با اتکاء به دانش مدرسه یا حوزه علمیه وارد این عرصه شده بودند.<ref>. هودفر، «تلاش جوانان پناهندهٔ افغانی در ایران برای امتناع از حاشیه‌ای بودن»، 1386ش، ص41.</ref>

=== فرصت‌ها و زمینه‌های تداوم ===
* '''تقاضای شدید''': بر خلاف نسل گذشتهٔ افغانستانی که به‌دلیل فرار از تحصیل اجباری همگانی به خصوص دختران، در دورهٔ اشغال روس‌ها، افغانستان را به قصد ایران و پاکستان ترک کردند؛<ref>. هودفر، «تلاش جوانان پناهندهٔ افغانی در ایران برای امتناع از حاشیه‌ای بودن»، 1386ش، ص23.</ref> اما پس از حضور در ایران، به ضرورت آموزش پی برده<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/170045/افغانستان-کوچک-در-سرزمین-یاقوت-های-سرخ . باریکانی، «افغانستان کوچک در سرزمین یاقوت‌های سرخ»، وب‌سایت روزنامۀ همشهری.]</ref> و دریافتند که آموزش تعهد دینی آنها است.<ref>[https://www.magiran.com/article/3632863 . پویان، «کودکان جامانده از مهر کجا می‌روند؟»، وب‌سایت روزنامۀ شرق.]</ref>
* '''دغدغه افراد فرهنگی''': بسیاری از مدیران و معلمان این مدارس تنها به‌دلیل روحیهٔ ایثارگرایانه‌ای که داشتند، از پس تحمل موانع و مشکلات آن برآمدند.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/5764614/الفبای-درد-در-مدارس-خودگردان-تحصیل-کودکان- . شیخ‌الاسلامی، «الفبای درد در مدارس خودگردان/ تحصیل کودکان مهاجر لنگ مجوز و مدرسه»، خبرگزاری مهر.]</ref>
* '''همکاری مردم ایران''': علی‌رغم شکایت برخی از همسایه‌ها، به‌طور کلی، روحیهٔ ایثار و مهمان‌نوازی مردم ایران موجب شده که سختی‌ها و مشکلات همسایگی این مدراس را تحمل کنند.<ref>. [https://www.mehrnews.com/news/5764614/الفبای-درد-در-مدارس-خودگردان-تحصیل-کودکان- شیخ‌الاسلامی، «الفبای درد در مدارس خودگردان/ تحصیل کودکان مهاجر لنگ مجوز و مدرسه»، خبرگزاری مهر.]</ref>

=== کارکردهای مدارس خودگران ===
# ایجاد فرصتی برای هم‌اندیشی در مورد آموزش بهتر و ارتقاء ابزارهای آن؛ این مدارس به مثابهٔ مرکزی برای افراد فرهنگی دغدغه‌مند بوده تا با یکدیگر، گروه‌ها، انجمن‌ها و سازمان‌هایی را برای تألیف و چاپ کتب درسی، مجله و گروه‌های ورزشی و هنری برای آموزش بهتر کودکان ایجاد کنند.<ref>[https://irna.ir/xjG4Z4 . موسوی، «مدارس خودگردان به چه کار می‌آید؟»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>
# ایجاد زمینهٔ هویت فراقومی؛ بسیاری از کودکان و نوجوانان، از طریق این مدارس با زبان، لهجه‌ها و آداب و رسوم یکدیگر آشنا شدند و تا حدودی زمینهٔ کاهش تعصبات و احساس تعلق فراقومی و ملی فراهم شد.<ref>. هودفر، «تلاش جوانان پناهندهٔ افغانی در ایران برای امتناع از حاشیه‌ای بودن»، 1386ش، ص24 و 45.</ref>
# ایجاد دیدگاه عدالت‌جویانه در دانش‌آموزان؛ بسیاری از این جوانان به‌جای «تلافی‌جویی» و تبعیض، رویهٔ عدالت‌جویی را هم نسبت به اقوام افغانستان و هم نسبت به جامعهٔ میزبان (ایرانی) در پیش گرفته‌اند.<ref>. هودفر، «تلاش جوانان پناهندهٔ افغانی در ایران برای امتناع از حاشیه‌ای بودن»، 1386ش، ص50-52.</ref>
# جامعه‌پذیری و کاهش آسیب‌های اجتماعی؛ مدارس خودگردان نقش اساسی در جامعه‌پذیری افراد از طریق تدریس کتب درسی مدارس دولتی ایران، داشته است.<ref>[https://irna.ir/xjG4Z4 . موسوی، «مدارس خودگردان به چه کار می‌آید؟»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>
# تقویت حضور زنان افغانستانی در عرصهٔ اجتماع؛ باوجود فرهنگ قبیله‌ای و مردسالار، این مدارس فرصت چشمگیری را برای حضور زنان و دختران در سطح مدیریت و معلمی فراهم آورده است.<ref>[http://oral-history.ir/?page=post&id=1454 . صفری و دیگران، «تاریخ شفاهی مدارس خودگردان مهاجران افغان در شهر اصفهان»، وب‌سایت تاریخ شفاهی ایران]؛ هودفر، «تلاش جوانان پناهندهٔ افغانی در ایران برای امتناع از حاشیه‌ای بودن»، 1386ش، ص8.</ref>

در کنار کارکردهای مثبت، این مدارس برخی از کارکردهای منفی نیز داشته است. از جمله آموزش ضعیف و کم‌مایه، تقویت حس ناسیونالیستی افغانستانی (به جای تقویت هویت اسلامی که می‌توانست برای جامعه میزبان مفید باشد، به هویت ناسیونالیستی سوق یافتند)<ref>. هودفر، «تلاش جوانان پناهندهٔ افغانی در ایران برای امتناع از حاشیه‌ای بودن»، 1386ش، ص24، 34 و 41-42.</ref> از دست‌رفتن فرصت اثرگذاری فرهنگی بر کودکان و نوجوانان افغانستانی،<ref>. نصر اصفهانی و حسینی، «بررسی تأثیر سیاست‌های تحصیل اتباع افغانستانی در ایران (مورد مطالعه: شهر تهران)»، 1395، ص77.</ref> کم‌اعتنایی نسبت به سرنوشت جامعهٔ میزبان.<ref>. هودفر، «تلاش جوانان پناهندهٔ افغانی در ایران برای امتناع از حاشیه‌ای بودن»، 1386ش، ص42-43.</ref>

=== وضعیت فعلی مدارس خودگردان ===
علی‌رغم دستور رهبر انقلاب اسلامی راجع به [[آموزش کودکان مهاجر افغانستانی در ایران|تحصیل کودکان مهاجر افغانستانی]] و کاهش قابل توجه مدارس خودگردان، به‌دلایل متعددی نظیر اقامت در شهر غیر محل صدور کارت اقامت، تراکم جمعیت، تفاوت زبان برخی از مهاجرین (پشتو زبان)، و مهم‌تر از همه سلطهٔ مجدد طالبان، موجب بحران چندبارهٔ افغانستان و موج مهاجرتی جدید، مدارس خودگردان همچنان یکی از ضرورت‌های آموزش کودکان مهاجر به‌شمار می‌روند.<ref>[https://www.nasim.news/fa/tiny/news-2375592 . «نقش مدارس خودگردان در تحصیل کودکان افغانستانی در ایران»، نسیم آنلاین.]</ref>

این مدارس از منظر کارشناسان، می‌توانند به‌عنوان کمک‌یار مدارس دولتی عمل کرده و تا فراهم شدن شرایط ثبت‌نام، مانع محرومیت کودکان جامانده از تحصیل گردند.<ref>[https://irna.ir/xjG4Z4 . موسوی، «مدارس خودگردان به چه کار می‌آید؟»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>

== {{درشت|تحصیلات عالی مهاجران افغانستانی}} ==
تحصیلات عالی مهاجرین افغانستانی همانند اقامت قانونی، اشتغال و آموزش در مدارس، تابع سیاست‌های کلی سه‌گانهٔ سیاست درهای‌باز (۱۳۵۸ش تا ۱۳۷۰ش)، سیاست بازگشت (۱۳۷۰ش تا ۱۳۸۵ش)، سیاست سازماندهی (۱۳۸۶ش به بعد)<ref>. نصر اصفهانی، در خانه برادر: پناهندگان افغانستانی در ایران، 1397ش، ص79-209.</ref> و سیاست سختگیرانهٔ بازگشت از ۱۴۰۳ش (در دولت چهاردهم) بوده است.<ref>[https://www.ettelaat.com/news/64014/شرایط-کار-اتباع-بیگانه-در-ایران-اعلام-شد «شرایط کار اتباع بیگانه در ایران اعلام شد»، اطلاعات آنلاین.]</ref>

آغاز ورود فرزندان مهاجرین افغانستانی به دانشگاه‌های ایران به دههٔ ۱۳۷۰ش برمی‌گردد. در این دهه در دانشگاه‌ها قوانینی ویژهٔ دانشجویان مهاجر افغانستانی وجود نداشت.<ref>[https://www.irna.ir/news/83155937/دانشجویان-افغان-مقیم-ایران-و-مشکلات-تحصیل-1 . «دانشجویان افغان مقیم ایران و مشکلات تحصیل»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> اما با افزایش متقاضیان در دههٔ ۱۳۸۰ش، تلاش شد شرایط و ضوابطی برای امور کنسولی، مناطق مجاز به تحصیل، شرط حداقل معدل، رشته‌های مجاز به انتخاب و هزینة تحصیل، تدوین شود. این شرایط تا ۱۳۹۱ش هر ساله تغییر می‌کرد، برای مثال در ۱۳۸۷ش شرکت برای اتباع افغانستانی و عراقی ممنوع شد. اما از ۱۳۹۲ش به بعد در قالب «شیوه‌نامهٔ ثبت‌نام دانشجویان غیرایرانی» شکل مدونی به‌خود گرفت.<ref>. عباسی و چیت‌ساززاده، «دریافت شهریه از دانشجویان غیرایرانی دوره روزانه (بی‌توجهی به سیاست‌های گزینشی مهاجرت)»، بی‌تا، ص14.</ref>

مهم‌ترین بندهای این شیوه‌نامه عبارت‌اند از:
# پرداخت ۸۰درصد شهریه شبانه برای پذیرفته‌شدگان روزانه؛
# تحویل کارت اقامت و تبدیل آن به پاسپورت و گرفتن ویزای تحصیلی؛
# الزام به خروج ایران پس از فراغت.<ref>. عباسی و چیت‌ساززاده، «دریافت شهریه از دانشجویان غیرایرانی دوره روزانه (بی‌توجهی به سیاست‌های گزینشی مهاجرت)»، بی‌تا، ص8-17.</ref>

در نتیجهٔ برخی از این شرایط، نظیر الزام دانشجویان مهاجر مبنی بر پرداخت شهریهٔ دلاری (دلار با نرخ آزاد) به‌دلیل احتساب آنها به‌عنوان دانشجویان بین‌المللی، افزایش نرخ دلار، وضعیت تحصیل این دانشجویان بسیار دشوار شد.<ref>[https://www.iscanews.ir/news/1006052/%D8%AF%D8%B1%D8%A2%D9%85%D8%AF-%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C%D9%87-%D8%AF%D9%84%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D8%B5%D8%B1%D8%A7%D9%81-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%AC%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D . « درآمد ریالی، شهریه دلاری/ انصراف دانشجویان از رؤیای پزشکی»، وب‌سایت خبرنگاران دانشجویی ایران.]</ref> به‌همین دلیل در سال‌های بعدی برخی از این بندها، مانند شهریهٔ دلاری<ref>[https://www.farsnews.ir/news/14011013000316/تبدیل-پرداخت-شهریه-ارزی-به-ریالی-ویژه-دان . «تبدیل پرداخت شهریه ارزی به ریالی ویژه دانشجویان افغان/ کاهش شهریه دانشجویان»، وب‌سایت خبرگزاری فارس.]</ref> برای مهاجرین، الزام به خروج و گرفتن ویزا از افغانستان برداشته شده است.<ref>. عباسی و چیت‌ساززاده، «دریافت شهریه از دانشجویان غیرایرانی دورة روزانه (بی‌توجهی به سیاست‌های گزینشی مهاجرت)»، بی‌تا، ص16.</ref>

=== شیوه‌های پذیرش مهاجرین در دانشگاه ===
متقاضیان تحصیل در دانشگاه‌های ایران از سه طریق می‌توانند پذیرش بگیرند:
# بورس تحصیلی؛
# شرکت در کنکور سراسری و پذیرش به‌صورت روزانه با پرداخت ۸۰درصد شهریهٔ دوره‌های شبانه یا پیام نور، دانشگاه آزاد و غیرانتفاعی (شهریه مساوی با دانشجویان ایرانی)؛
# به‌عنوان دانشجوی بین‌المللی و پرداخت شهریهٔ دلاری.<ref>. عباسی و چیت‌ساززاده، «دریافت شهریه از دانشجویان غیرایرانی دورة روزانه (بی‌توجهی به سیاست‌های گزینشی مهاجرت)»، بی‌تا، ص60-62.</ref>

=== آمار دانشجویان مهاجران افغانستانی در ایران ===
براساس تحقیق انجام شده، آمار بازة زمانی شش ساله از ۱۳۹۵ش تا ۱۴۰۰ش نشان می‌دهد که سالانه حدود ده هزار متقاضی مهاجر در آزمون‌ها شرکت می‌کنند که از این تعداد حدود ۳۵۰۰ نفر موفق به کسب نمره قبولی می‌شوند.

از میان این افراد ۸۰۰ نفر در دوره‌های روزانه پذیرفته می‌شوند. شهرهای [[تهران]]، [[مشهد]]، اصفهان و سمنان بیشترین پذیرش را دارند. بر اساس این تحقیق، حدود ۸۵٪ این افراد را مهاجرین افغانستانی تشکیل می‌دهند؛<ref>. عباسی و چیت‌ساززاده، «دریافت شهریه از دانشجویان غیرایرانی دوره روزانه (بی‌توجهی به سیاست‌های گزینشی مهاجرت)»، بی‌تا، ص22 و 30.</ref> اما از ۱۴۰۱ش، تعداد دانشجویان عراقی، پیشی گرفته است.<ref>[https://www.iscanews.ir/news/1174328/%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%AC%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B5%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D8%AF%D9%88%D9%84-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%AC%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%8C%D9%86-% شمسایی‌نیا، «دانشجویان عراقی در صدر جدول دانشجویان بین‌الملل/ مشکلات اقامت دانشجویان غیر ایرانی حل می‌شود»، وب‌سایت ایسکانیوز.]</ref>

=== فرصت‌های تحصیلی مهاجران افغانستانی ===
* '''امکان تحصیل در تمامی مقاطع تحصیلات تکمیلی:''' به جز رشته‌های ممنوعه، در سایر رشته‌های دانشگاهی، امکان تحصیل برای مهاجران افغانستانی در تمامی مقاطع تحصیلات تکمیلی وجود دارد.<ref>[http://khorasanrazavi.khorasannews.com/newspaper/BlockPrint/196791 . صالحی، «دهه هفتادی‌های افغانستانی گل کاشتند»، وب‌سایت روزنامة خراسان]؛ [https://afaghprogram.ir/آمار-دانشجویان-مهاجر-در-ایران-2/ «آمار دانشجویان مهاجردر ایران به تفکیک مقطع تحصیلی»، وب‌سایت آفاق.]</ref>
* '''پرداخت شهریه ریالی:''' از ۱۴۰۱ش پرداخت شهریه برای دانشجویان مهاجر افغانستانی با ریال محاسبه می‌شود.<ref>[https://www.farsnews.ir/news/14011013000316/تبدیل-پرداخت-شهریه-ارزی-به-ریالی-ویژه-دان . «تبدیل پرداخت شهریة ارزی به ریالی ویژة دانشجویان افغان/ کاهش شهریه دانشجویان»، خبرگزاری فارس.]</ref>
* '''امکان جذب فارغ‌التحصیلان پزشکی:''' از میان دانش‌آموختگان رشته‌های دانشگاهی، تقریباً تمامی فارغ‌التحصیلان رشته‌های پزشکی، پیراپزشکی، مامایی و اندکی در رشته‌های مهندسی و معدن به‌دلیل نیاز جامعة ایران، امکان اشتغال محدود دارند؛ اما فارغ‌التحصیلان رشته‌های علوم‌انسانی زمینة اشتغال ندارند.<ref>[https://www.avapress.com/fa/interview/161485/%D9%85%D8%AA%D8%AE%D8%B5%D8%B5%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D8%B4%D8%AA%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%87%D9%86%D8%AF%D8%B3%DB%8C-%D9%BE%D8%B2%D8%B4%DA%A9% «متخصصین افغانستانی در رشته‌های مهندسی و پزشکی در ایران مشغول کار اند/ جامعة فرهنگی و متخصصین افغانستانی ما را ناروا به چوب زدند»، وب‌سایت خبرگزاری صدای افغان (آوا).]</ref>
* '''همسانی فرهنگی، زبانی و سهولت دسترسی به خانواده:''' برای دانشجویان مهاجر افغانستانی، همسانی فرهنگی، زبانی، مذهبی<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1394/12/16/1019524/%D8%A7%D9%81%D8%AA%D8%AE%D8%A7%D8%B1-%D8%A2%D9%81%D8%B1%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D9% . «افتخارآفرینی مهاجرین افغانستانی در رقابتی از جنس ماکارونی»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> و سهولت دسترسی به [[خانواده]]، از مزیت‌های نسبی تحصیل در نظام آموزش عالی ایران به‌شمار می‌آید.<ref>[https://www.isna.ir/news/1400060704609/چالش-های-دانشجویان-افغانستانی-در-دانشگاه- . «چالش‌های دانشجویان افغانستانی در دانشگاه‌های ایران»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>

=== دست‌آوردهای دانشجویان مهاجر افغانستانی در ایران ===
* '''اختراع‌ها:''' وجود زمینه‌های تحصیلی در دانشگاه‌ها موجب شده است که دانشجویان مهاجر افغانستانی اختراعات مهم و اثرگذاری که موجب ارتقاء جایگاه بین‌المللی ایران یا شکست تحریم‌ها شده‌اند، داشته باشند. این اختراعات عبارتند از: «دستگاه سنجش آلودگی هوا»، «شیشه‌های الکتروکرومیک»،<ref>[https://diaran.ir/773/اختراعات-این-دختر-مهاجر-تهران-را-نجات-م/ . حقیقت‌طلب، «اختراعات این دختر مهاجر تهران را نجات می‌دهد»، وب‌سایت دیاران.]</ref> «روش تشخیص عفونت قارچی ناخن در ظرف مدت ۴ ساعت‌ونیم»،<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1393/05/20/455223/مخترع-افغانستانی-دانشمند-دانمارکی-پاس معلم‌زاده، «مخترع افغانستانی: دانشمند دانمارکی پاسخ داد ایران تحریم است؛ یاد ما می‌توانیم امام افتادیم و تحریم را شکستیم»، خبرگزاری خبری تسنیم.]</ref> «دستگاه تخلیص پیوسته سیال»، «دستگاه سانتریفیوژ چندمحوری»،<ref>[https://www.payam-aftab.com/fa/news/20610/ثبت-دومین-اختراع-جوان-افغانستانی-ایران . «ثبت دومین اختراع جوان افغانستانی در ایران»، خبرگزاری پیام آفتاب.]</ref> «تولید و نصب سیستم ایمنی خودرو»،<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/6391679/%D9%86%D8%AE%D8%A8%D9%87-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%87-7-%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B9-%D9%88-50-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%85%D9%86%D8%AF-%D8% . «نخبة مهاجر افغانستانی که 7 اختراع و 50 کارمند ایرانی دارد»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref> تولید «کیت تعیین جنسیت از روی خون مادر»، «کیت مولکولی تشخیص ناباروری مردان» و «کیت تشخیص شکنندگی DNA اسپرم».<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/6375835/%D8%AC%D8%A7%DB%8C%D8%B2%D9%87-%D8%A8%DB%8C%D9%88%D8%AA%DA%A9%D9%86%D9%88%D9%84%D9%88%DA%98%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%AE%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B . «جایزة بیوتکنولوژی برای نخبة افغانستانی در ایران»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref>
* '''موفقیت‌های تحصیلی (رتبه‌های کنکور):''' دانش‌آموزان و دانش‌جویان مهاجر افغانستانی با شرکت در کنکور سراسری دانشگاه‌های ایرانی توانسته‌اند در رشته‌های مختلفی چون روابط بین‌الملل، تاریخ، برنامه‌ریزی منطقه‌ای و آمایش سرزمین، مهندسی مواد و زمین‌شناسی رتبه‌های تک‌رقمی و دو رقمی به‌دست بیاورند.<ref>[https://risstudies.org/موفقیت-نخبگان-مهاجر-افغانستان-در-آموز/ آقاجانی، «موفقیت نخبگان مهاجر افغانستان در آموزش عالی ایران؛ فرصت‌ها و چالش‌ها»، وب‌سایت پژوهشکده مطالعات راهبردی وزرات علوم، تحقیقات و فناوری.]</ref>
* '''حضور دانش‌آموختگان ایران در افغانستان:''' پس از سقوط طالبان و روی‌کارآمدن حکومت جمهوری اسلامی افغانستان، بسیاری از فارغ‌التحصیلان دانشگاه‌های ایران از رشته‌ها و مقاطع مختلف تحصیلی حضور گسترده و اثرگذار در عرصه‌ها و سطوح مختلف افغانستان داشتند.<ref>[http://www.afghanpaper.com/nbody.php?id=80465 . «گزارش جشن فارغ التحصیلان بازگشته از ایران»، شبکۀ اطلاع‌رسانی افغانستان.]</ref>
* '''موفقیت در عرصه بین‌الملل:''' برخی از دانشجویان مهاجر توانسته‌اند در عرصة بین‌المللی به موفقیت دست یابند. به‌طور نمونه خانم شکردخت جعفری پس از اتمام کارشناسی در دانشگاه تهران و [[تبریز (شهر)|تبریز]]، توانست بورسیه از دانشگاه ساری (University Of Surrey) انگلستان به دست آورده و دو اختراع مهم در زمینهٔ درمان سرطان به ثبت برساند.<ref>[https://www.infomigrants.net/prs/post/21743/شکردخت-جعفری-از-دشواری-های-مهاجرت-تا-کارن . «شکردخت جعفری: از دشواری‌های مهاجرت تا کارنامة درخشان علمی»، وب‌سایت مهاجرنیوز.]</ref>

=== محدودیت‌های دانشجویان مهاجر افغانستانی در ایران ===
* '''ناتوانی مالی: ب'''سیاری از خانواده‌ها، به‌دلیل ناتوانی مالی، دانشگاه را رها کرده یا از ابتدا سراغ آن نرفته‌اند.<ref>. نصر اصفهانی و حسینی، «بررسی تأثیر سیاست‌های تحصیل اتباع افغانستانی در ایران (مورد مطالعه: شهر تهران)»، 1395، ص70.</ref>
* '''محدودیت انتخاب برخی رشته‌ها و شهرها:''' تحصیل در رشته‌هایی که تعهد استخدام داشته باشند و همین‌طور رشته‌های متعدد دیگری نظیر فیزیک اتمی، فیزیک هسته‌ای، مهندسی هواپیما، علوم نظامی، و همین‌طور انتخاب بسیاری از شهرها برای اتباع افغانستان ممنوع است.<ref>[https://rjsw.atu.ac.ir/article_9650.html میرزایی، «بررسی انطباق تحصیلی مهاجران افغانستانی در ایران»، 1396ش، ص54-57]؛ [https://www.google.com/url?sa=i&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=&cad=rja&uact=8&ved=0CAIQw7AJahcKEwiQ8NLw2aWAAxUAAAAAHQAAAAAQAg&url=https%3A%2F%2Fdl.sanjesh.org%2FNOETDownload%2FDownloadHandler.ashx%3Fid%3D1572&psig=AOvVaw1vcb4HHVGl3HfWwsqI8etn&ust=16902316 «رشته‌ها و مناطق ممنوعه برای دواطلبان اتباع غیرایرانی»، وب‌سایت سنجش.]</ref>
* '''محدودیت اشتغال:''' براساس دستورالعمل‌ها، اتباع افغانستانی تنها مجاز به اشتغال در مشاغل کارگری ساده هستند؛ لذا فارغ‌التحصیلان دانشگاه‌ها (به استثنای رشته‌های پزشکی) نمی‌توانند در شرکت‌ها یا بنگاه‌های خصوصی حتی به‌صورت قراردادی مشغول به کار شوند.<ref>. نصر اصفهانی و حسینی «بررسی تأثیر سیاست‌های تحصیل اتباع افغانستانی در ایران (مورد مطالعه: شهر تهران)»، 1395، ص73.</ref>
* '''الزام به تبدیل وضعیت اقامت:''' مهاجرین متقاضی در تحصیل دانشگاه، پس از کسب نمرهٔ قبولی در کنکور، باید کارت اقامت خود را تبدیل به گذرنامهٔ تحصیلی و پس از فراغت تبدیل به گذرنامهٔ اقامتی کنند.<ref>. عباسی و چیت‌ساززاده، «دریافت شهریه از دانشجویان غیرایرانی دوره روزانه (بی‌توجهی به سیاست‌های گزینشی مهاجرت)»، بی‌تا، ص16.</ref> همچنین پیش از ۱۴۰۱ش الزام به خروج از ایران وجود داشت.<ref>. نصر اصفهانی و حسینی «بررسی تأثیر سیاست‌های تحصیل اتباع افغانستانی در ایران (مورد مطالعه: شهر تهران)»، 1395ش، ص73.</ref>
* '''چهارگزینه بدیل اشتغال:''' دانشجویان مهاجر افغانستانی پس از دانش‌آموختگی، چهار راه در پیش دارند: اشتغال غیررسمی در پروژه‌های دانشگاهی، برگشت به مشاغل کارگری، استفاده از مدرک تحصیلی برای مهاجرت مجدد و بازگشت به افغانستان برای کار.<ref>. نصر اصفهانی و حسینی «بررسی تأثیر سیاست‌های تحصیل اتباع افغانستانی در ایران (مورد مطالعه: شهر تهران)»، 1395ش، ص73.</ref>
* '''سرخوردگی و نارضایتی:''' محدودیت‌های اشتغال و نیز الزام به ترک ایران پس از دانش‌آموختگی که قبل از ۱۴۰۱ش وجود داشت، موجب شد که جوانان مهاجر افغانستانی هیچ‌گونه آینده‌ای برای خود در ایران تصور نکنند. از آنجا که آنها امکان تغییر شرایط را نیز ندارند، این محدویت‌ها موجب سرخوردگی و نارضایتی از جامعه ایران شده است.<ref>. نصر اصفهانی و حسینی «بررسی تأثیر سیاست‌های تحصیل اتباع افغانستانی در ایران (مورد مطالعه: شهر تهران)»، 1395ش، ص76.</ref>
* '''تلاش برای مهاجرت مجدد به اروپا و استرالیا:''' نداشتن چشم‌انداز روشنی از اشتغال و آیندة قابل پیش‌بینی در ایران، موجب شده است که بسیاری از جوانان مهاجر فارغ‌التحصیل به دنبال فرصت‌هایی برای مهاجرت به اروپا و استرالیا باشند.<ref>. نصر اصفهانی و حسینی «بررسی تأثیر سیاست‌های تحصیل اتباع افغانستانی در ایران (مورد مطالعه: شهر تهران)»، 1395ش، ص76.</ref>

== {{درشت|وضعیت طلاق میان مهاجرین افغانستانی در ایران}} ==
طلاق مهاجرین افغانستانی در ایران، به‌دلیل اشتراکات فرهنگی و دینی، به‌طور کلی تابع قوانین حقوقی و شرعی جامعهٔ میزبان است؛ اما داشتن یا نداشتن مدارک اقامتی و عرف و آداب و رسوم اجتماعی جامعهٔ مهاجر نیز در روند دادرسی آن دخالت دارد. به‌همین دلیل، این طلاق نیز با منحل‌کردن قانونی و شرعی [[ازدواج]] دائمی باشرایط خاص از جانب مرد یا نمایندهٔ قانونی او<ref>[https://www.mashhoor.ir/blog/انواع-طلاق-چیست/ «طلاق چیست؟ تعریف دقیق طلاق و بررسی کامل انواع طلاق در ایران»، وب‌سایت مشهور.]</ref> یا از جانب زن در صورت تکمیل شرایط،<ref>[https://rahjooyan.org/divorce-on-the-womans-side/ «طلاق از طرف زن»، وب‌سایت گروه وکلای دادگستری راجویان عدالت.]</ref> واقع می‌شود.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/384622 «بررسی عوامل افزایش آمار طلاق میان مهاجران افغانستانی در شرایط کرونایی »، خبرگزارش شفقنا.]</ref>

به‌دلیل نبود مرجع مشخص برای ثبت، آمار دقیق از طلاق مهاجرین افغانستانی مقیم جمهوری اسلامی ایران وجود ندارد؛ اما براساس گزارش‌ها در سال‌های اخیر آمار طلاق میان مهاجرین سیر صعودی داشته که هشتاد درصد آن مربوط به نسل دوم مهاجرین است که در عالم [[مهاجرت]] بزرگ شده‌اند واز شرایط محیطی اثر پذیرفته است.<ref>[https://www.yjc.ir/fa/news/5626311/Ø±Ø´Ø¯-ØªØµØ§Ø¹Ø¯Û-Ø¢ÙØ§Ø±-Ø·ÙØ§Ù-Ø¯Ø±-Ø¨ÛÙ-ÙÙØ§Ø¬Ø±Ø§Ù-Ø§ÙØºØ§ÙØ³Ø «رشد تصاعدی آمار طلاق در بین مهاجران افغانستانی»، باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref>

=== عوامل طلاق ===
عوامل سنتی پایداری کانون [[خانواده]] در جابه‌جایی به یک جامعهٔ متفاوت، کارایی خود را از دست می‌دهد و تفاوت فرهنگی با جامعهٔ میزبان و الگوبرداری از فرهنگ متفاوت، چالش‌هایی مانند طلاق را در پی دارد.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/384622 «بررسی عوامل افزایش آمار طلاق میان مهاجران افغانستانی در شرایط کرونایی »، خبرگزارش شفقنا.]</ref> عوامل دیگری چون خشونت‌های خانوادگی، نداشتن درک متقابل، توقعات زیاد، رقابت‌های ناسالم در جامعه، مصروفیت بیش از حد در فضای مجازی، رهاشدن خانواده توسط مردان، تفاوت موقعیت‌های علمی و اجتماعی، ناآگاهی زوجین از مهارت‌های زندگی، تجددخواهی دختران جوان، بیکاری و مشکلات اقتصادی و اعتیاد به مواد مخدر نیز باعث می‌شود زن و شوهر مهاجر تصمیم به خاتمه‌دادن به زندگی مشترک بگیرند.<ref>[https://www.shia-news.com/fa/news/234673/%D8%A7%D9%81%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D8%B7%D9%84%D8%A7%D9%82-%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8 «افزایش ۱۰ تا ۱۵ درصدی نرخ طلاق»، وب‌سایت شیعه نیوز.]</ref>

=== مرجع رسیدگی به امور طلاق مهاجرین ===
==== طلاق میان‌گروهی ====
* دادگاه خانواده؛ قانون گذار جمهوری اسلامی ایران به دادگاه اجازه داده است که به دعوای طلاق مهاجرین مطابق قانون کشور متبوع آنها با شرایط زیر رسیدگی کند:
# قانون کشور متبوع مخالف اخلاق و نظم عمومی نباشد؛
# زن و شوهر باید دعوای طلاق را با استناد به قانون کشور متبوع در دادگاه طرح کنند و قانون را به دادگاه ارائه کنند؛
# در صورت مغایرت با اخلاق و نظم عمومی یا عدم ارائه قانون، دادگاه مطابق قانون جمهوری اسلامی ایران به دعوا رسیدگی می‌کند.<ref>[https://www.heyvalaw.com/web/articles/view/3850/طلاق-اتباع-خارجی-در-ایران.html «طلاق اتباع خارجی در ایران»، وبسایت مشاورۀ حقوقی دنیا.]</ref> در این حالت دادگاه مکلف است که رعایت حال افراد غیر شیعه را داشته باشد.<ref>قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، مادهٔ 13.</ref>
# پرداخت هزینهٔ رسیدگی دادگاه؛
# بعد از صدور حکم طلاق، باید در وزارت کشور ثبت شود.<ref>[https://www.heyvalaw.com/web/articles/view/3850/طلاق-اتباع-خارجی-در-ایران.html «طلاق اتباع خارجی در ایران»، وبسایت مشاورۀ حقوقی دنیا.]</ref>
* روحانی؛ تعداد زیادی از مهاجرین به‌ویژه اهل‌سنت بر اساس ملاحظات مذهبی برای اجرای طلاق شرعی به افراد روحانی مراجعه می‌کنند؛
* دفاتر مراجع تقلید؛ تعداد زیادی از مهاجرین [[شیعه]] به‌منظور اجرای طلاق شرعی به دفاتر مراجع تقلید مراجعه می‌کنند.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/384622 «بررسی عوامل افزایش آمار طلاق میان مهاجران افغانستانی در شرایط کرونایی »، خبرگزارش شفقنا.]</ref>
* سفارت و کنسولگری‌های افغانستان؛ در هر سه حالت فوق، مهاجرین می‌توانند برای ثبت و دریافت دفترچهٔ طلاق به سفارت و کنسولگری‌های افغانستان مراجعه کنند.<ref>[https://www.heyvalaw.com/web/articles/view/3850/طلاق-اتباع-خارجی-در-ایران.html «طلاق اتباع خارجی در ایران»، وبسایت مشاورۀ حقوقی دنیا.]</ref>

==== طلاق برون‌گروهی ====
در صورتی که زن افغانستانی با مرد ایرانی ازدواج کرده باشد در این صورت زن تبعهٔ ایران محسوب می‌شود و طلاق آنها نیز مطابق قانون ایران است.<ref>[https://www.dadgaran.net/articles/281-%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D9%85%D8%B1%D8%AF-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%B2%D9%86-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%DB%8C-%D9%85%D8%B4%D8%A7%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D9%88%DA%A9%DB%8 «مقررات ازدواج مرد ایرانی با زن خارجی»، وب‌سایت دادگران حامی.]</ref> همچنین اگر زن ایرانی از مرد افغانستانی طلاق بگیرد نیز قانون جمهوری اسلامی ایران بر آن حاکم است.<ref>[https://www.adljou.com/ «طلاق زن ایرانی از مرد افغانی»، وب‌سایت عدل‌جو.]</ref>

=== پیامدهای طلاق ===
# پیامدهای طلاق برای روجین؛ زن و شوهری که از هم جدا می‌شوند، برای مدت طولانی احساس تنهایی دارند به‌خصوص زنی که در عالم مهاجرت سرپرستی فرزندان هم به‌دوش او مانده باشد. احساس گناه، [[افسردگی]]، روآوری به مواد مخدر و افت [[اعتماد به نفس|اعتماد به‌نفس]] از دیگر آسیب‌های طلاق است.
# زن مهاجر با توجه به وضعیت اشتغال در جامعهٔ میزبان و عدم استقلال مالی زنان در فرهنگ جامعهٔ افغانستانی، با مشکل تأمین مخارج زندگی، مدرسه و مسکن مواجه می‌شود.<ref>[https://honarehzendegi.com/post/en/Injuries-divorce «آسیب‌های طلاق برمردان، زنان و کودکان»، وب‌سایت مؤسسۀ روان‌شناسی دکتر فرزاد طباطبائی.]</ref> دیدگاه منفی جامعه به زن مطلقه و مزاحمت‌ها، مشکل شدن ازدواج مجدد برای زن و آسیب دیدن روابط اجتماعی، پیامدهای ویژهٔ طلاق برای زنان مهاجر است.<ref>[https://jas.ui.ac.ir/article_22629.html حقیقتیان و دیگران، «سنخ‌شناسی طلاق و پیامدهای اجتماعی آن(مطالعۀ موردی زنان مطلقۀ تحت پوشش کمیتۀ امداد امام خمینی استان چهار محال و بختیاری»، 1397ش، ص69- 73.]</ref>
# پیامدهای طلاق برای فرزندان؛ طلاق والدین، موجب احساس ناامنی، سرخوردگی و گوشه‌گیری، کمبود عاطفه و گرایش به دوستان ناباب، ارتکاب بزه، اعتیاد، افت تحصیلی و ترک آموزش فرزندان می‌شود؛ در خصوص جامعهٔ مهاجران این پیامدها به‌دلیل نداشتن حمایت‌های سازمانی، تشدید می‌شود.<ref>[https://www.paziresh24.com/blog/9184/divorce-and-its-effects-on-personal-life-and-those-around-him/ «طلاق و تأثیرات آن در زندگی شخصی و اطرافیانش»، وب‌سایت مجلۀ سلامتی.]</ref>
# پیامدهای طلاق برای جامعهٔ میزبان؛ افزایش بزه به‌ویژه بزه‌های ضداخلاقی، معتادین به‌مواد مخدر، بیماری‌های روانی، کودکان کار و تکدی‌گری، پیامدهایی است که طلاق مهاجرین می‌تواند برای جامعهٔ میزبان داشته باشد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/460179/%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A8-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%D8%AA%D8%A8%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D9%86%D9%81%DB%8C-%D8%B7%D9%84%D8%A7%D9%82-%D9%88-%D9%81%D8%B1%D9%88%D9%BE%D8%A7%D8%B4%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88% قاسمی، امین‌الله، «آسیب‌شناسی و تبعات منفی طلاق و فروپاشی خانواده در جامعه»، 1400ش، ص531.]</ref>
# پیامدهای مثبت؛ به‌رغم آن که در جامعهٔ افغانستانی طلاق یک پدیدهٔ منفی تلقی می‌شود، اما در مواردی مانند اعتیاد و خشونت‌های خانوادگی، طلاق موجب کاهش سوءاستفاده از کودکان و خشونت در فضای خانواده می‌شود.<ref>[https://kodakonojavan.com/اثرات-مثبت-طلاق-برای-کودکان/ «اثرات مثبت طلاق برای کودکان»، وب‌سایت کودکان.]</ref>

== {{درشت|هیئت‌های مذهبی مهاجران افغانستانی در ایران}} ==
مهاجرین افغانستانی مقیم ایران با عقبهٔ فرهنگی مشترک با جامعهٔ ایران، برای تجلیل از مناسبت‌های مذهبی که آن را بخشی از هویت خود می‌دانند، هیئت‌های مذهبی را شکل داده‌اند.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/5426732/%DB%B1%DB%B0%DB%B0%DB%B0-%D9%87%DB%8C%D8%A6%D8%AA-%D9%85%D8%B0%D9%87%D8%A8%DB%8C-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%81%D8%B9%D8%A7%D9%84%DB%8C% «1000 هیئت مذهبی افغانستانی در ایران فعالیت می‌کنند»، خبرگزاری مهر.]</ref> از آغاز، مهاجرین افغانستانی که بیشتر در شهر [[مشهد]] ساکن بودند هیئت‌های مذهبی خانوادگی تشکیل دادند، اما با گسترش فعالیت احزاب جهادی و حضور مهاجرین در دیگر شهرهای ایران، هیئت‌های بزرگی به وجود آمدند. پس از کم‌رنگ شدن نقش احزاب، این هیئت‌ها به شکل مردمی حفظ شد.<ref>[https://journal.asi.org.ir/article%20244781.html ظریف پویا و صدر نبوی، «تغییرات مناسک عزاداری ماه محرم در بین افغانستانی‌های مقیم شهر مشهد در گذر زمان»، 1399ش، ص188 و 212.]</ref> امروزه بیش از هزار هیئت مذهبی مهاجرین افغانستانی در سرتاسر جمهوری اسلامی ایران فعالیت دارند<ref>[https://mohajer.news/اخبار/برگزاری-اولین-نشست-ظرفیت-ها-و-چالش-های-ف/ «برگزاری اولین‌نشست ظرفیتها و چالشهای فرهنگی اجتماعی هیئتهای مذهبی»، خبرگزاری مهر.]</ref> که دارای مجوز موقت یا دائم از سوی ادارهٔ امور اتباع و مهاجرین جمهوری اسلامی ایران هستند.<ref>[https://shahr20.ir/12341/فعالیت-۲۵۰-هیئت-عزاداری-از-اتباع-در-قم/ «فعالیت 250 هیئت عزاداری از اتباع در قم / شرایط ثبت هیئات مذهبی»، وب‌سایت شهر 20.]</ref>

=== ساختار تشکیلاتی {{درشت|هیئت‌های مذهبی مهاجران افغانستانی در ایران}} ===
برخی هیئت‌های مذهبی مهاجران افغانستانی دارای هیئت مؤسسان و هیئت امنا هستند که در ترکیب آن روحانیون، مداحان و افراد مورد اعتماد جامعهٔ مهاجر حضور دارند. این هیئت‌ها در هر استان دارای شورای هماهنگی متشکل از نمایندگان هیئت‌ها هستند که با نظارت ادارهٔ امور اتباع و مهاجرین انتخاب می‌شوند.<ref>[https://37331739.khabarban.com/ «انتخابات مجمع هماهنگی هیئت‌های مذهبی مهاجرین افغانستانی مقیم مشهد برگزار شد»، وب‌سایت خبربان.]</ref>

=== انواع هیئت‌های مذهبی {{درشت|مهاجران افغانستانی در ایران}} ===
# هیئت‌های دائمی؛ این هیئت‌ها دارای ساختار منسجم و اساس‌نامه هستند که به‌طور دائمی فعالیت دارند و علاوه‌بر مراسم عزاداری محرم در دیگر مناسبت‌های دینی مذهبی چون [[اربعین]]، ایام فاطمیه، عید [[مبعث]]، [[عید غدیر]]، [[نیمه شعبان|نیمهٔ شعبان]] و دعاهای هفتگی خدمت‌رسانی می‌کنند؛<ref>[https://journal.asi.org.ir/article_244781.html ظریف پویا و صدر نبوی، «تغییرات مناسک عزاداری ماه محرم در بین افغانستانی‌های مقیم شهر مشهد در گذر زمان»، 1399ش، ص202-216.]</ref>
# هیئت‌های موقت؛ تعداد زیادی از هیئت‌ها موقتی‌اند که در ایام محرم مراسم عزاداری برگزار می‌کنند و موکب‌ها و ایستگاه‌های صلواتی به‌منظور پذیرایی از عزاداران برپا می‌دارند.<ref>[https://mohajer.news/اخبار/برگزاری-اولین-نشست-ظرفیت-ها-و-چالش-های-ف/ «برگزاری اولین‌نشست ظرفیتها و چالشهای فرهنگی اجتماعی هیئتتهای مذهبی»، خبرگزاری مهر.]</ref>
# هیئت‌های نیمه‌فعال؛ هیئت‌هایی هستند که صرفا در مناسبت‌های دینی و مذهبی فعالیت می‌کنند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/6023/6810/81701/هیأت-مذهبی-چیست-مدیر-هیأت-کیست! مجدالاشرفی، «هیئت مذهبی چیست؟ مدیر هیئت کیست؟»،پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
# هیئت‌های طایفه‌ای/ منطقه‌ای؛ هیئت‌های بزرگ معمولاً ماهیت طایفه‌ای یا منطقه‌ای دارند و در مکان‌های عمومی چون [[مساجد]]، حسینیه‌های دائمی و موقت یا مکان‌های اجاره‌شده، مراسم خود را برگزار می‌کنند؛
# هیئت‌های خانوادگی؛ تعداد زیادی از هیئت‌های کوچک در سطح [[خانواده]] نیز وجود دارد که محل برگزاری آن منازل شخصی اعضای هیئت است.<ref>[https://journal.asi.org.ir/article_244781.html ظریف پویا و صدر نبوی، «تغییرات مناسک عزاداری ماه محرم در بین افغانستانی‌های مقیم شهر مشهد در گذر زمان»، 1399ش، ص202-216.]</ref>

=== ویژگی‌های {{درشت|هیئت‌های مذهبی مهاجران افغانستانی در ایران}} ===
# متولیان هیئت؛ هیئت‌های مهاجرین بیشتر توسط جوانان مدیریت می‌شود.
# مخاطبان هیئت؛ در هیئت‌های مهاجرین، مستمع سخنرانی و روضه را بیشتر بزرگ‌سالان و نوحه و سینه‌زنی را جوانان تشکیل می‌دهند. زنان و مردان در بخش‌های جداگانه حضور دارند، اما در برخی موارد هیئت مستقل زنانه به‌خصوص در هیئت‌های خانوادگی وجود دارد.
# سبک برگزاری مراسم؛ مراسم هیئت‌ها معمولاً با دعای توسل یا زیارت عاشورا آغاز می‌شود. سپس روحانی هیئت به سخنرانی و روضه‌خوانی می‌پردازد و سرانجام مراسم، با نوحه‌خوانی و سینه‌زنی ختم می‌شود. در برخی هیئت‌ها، مراسم با منقبت یعنی وصف پیامبر و اهلبیت در قابل شعر و نثر با سبک خاص، آغاز می‌شود.
# مناسک ویژه؛ حضور در منزل علم‌بردار، که از بزرگان هیئت است، در روز ششم محرم و انتقال علم به تکیه‌خانه یا [[حسینیه]] و دعوت از هیئت‌های دیگر در شب هفتم محرم در برخی از هیئت‌ها رایج است.
# نوع پوشش در هیئت‌های مهاجرین؛ پوشش عزاداران در هیئت، به‌طور معمول لباس سیاه است، اما گاهی هنگام سینه‌زنی، بالاتنه را برهنه می‌کنند.
# سبک و لهجهٔ مداحی؛ در هیئت‌های مهاجرین، مداحی و نوحه‌خوانی به سبک سنتی جامعهٔ افغانستان و گاهی با سبک و نواهای رایج در جامعه میزبان، خوانده می‌شود.
# نذر و پذیرایی؛ نذورات و پذیرایی‌ها به‌صورت معمول در حسینیه‌ها و موکب‌ها با غذاها و نوشیدنی‌های رایج در جامعه میزبان صورت می‌گیرد، اما در برخی موارد پذیرایی با غذای سنتی افغانستانی و در منازل شخصی به‌خصوص در هیئت‌های خانوادگی صورت می‌گیرد.<ref>[https://journal.asi.org.ir/article_244781.html ظریف پویا و صدر نبوی، «تغییرات مناسک عزاداری ماه محرم در بین افغانستانی‌های مقیم شهر مشهد در گذر زمان»، 1399ش، ص202-216.]</ref>

=== اثرپذیری از جامعهٔ میزبان ===
طبق تحقیقات انجام شده، در هیئت‌های مهاجرین مناسک سنتی افغانستان چون نحوهٔ علم‌کشی، دعوت از هیئت‌های دیگر، [[منقبت‌خوانی]]، نذری و پذیرایی از عزاداران، کیفیت و شیوهٔ پذیرایی، سبک مداحی و لهجهٔ محلی، نوع پوشش در هنگام عزاداری و علایم و نشانه‌ها، جای خود را به مناسک رایج در هیئت‌های ایرانی چون دعای توسل، زیارت عاشورا، غذاهای ایرانی یا نوشیدنی و سبک مداحی ایرانی، داده است. هیئت‌ها را بیشتر جوانان اداره می‌کنند و مداحان نقش بیشتری دارند. هیئت‌های مستقل زنان نیز به‌صورت کم‌رنگ در بین مهاجران فعالیت می‌کنند.<ref>[https://journal.asi.org.ir/article_244781.html ظریف پویا و صدر نبوی، «تغییرات مناسک عزاداری ماه محرم در بین افغانستانی‌های مقیم شهر مشهد در گذر زمان»، 1399ش، ص202-216.]</ref>

=== کارکردهای {{درشت|هیئت‌های مذهبی مهاجران افغانستانی در ایران}} ===
# دینی؛ تقویت باورهای دینی و مذهبی و آشنایی با سیرهٔ اهل‌بیت و پیشوایان دینی و مذهبی؛<ref>[https://youngsociologists.com/نقش-هیئات-مذهبی-در-راهبرد-فرهنگ-دینی-جو/ اوژولیده، «نقش هیئات مذهبی در راهبرد فرهنگ دینی جوانان»، وبسایت جامعهشناسان جوان.]</ref>
# اجتماعی؛ بازیابی هویت، هماهنگی با جامعهٔ میزبان، رعایت هنجارهای آن، دست‌یابی به فرصت‌های موجود در آن جامعه، بازدارندگی از کج‌روی‌های اجتماعی، تقویت همبستگی اجتماعی و انفاق و دست‌گیری از نیازمندان؛<ref>[https://www.karbobala.com/articles/info/591 مجدالاشرافی، «کارکردهای اجتماعی هیئت‌های مذهبی»، وب‌سایت کرب‌وبلا.]</ref>
# فرهنگی؛ برگزاری کلاس‌های آموزشی، نشست‌های علمی و ادبی؛<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/6023/6810/81701/هیأت-مذهبی-چیست-مدیر-هیأت-کیست! مجدالاشرفی، «هیئت مذهبی چیست؟ مدیر هیئت کیست؟»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
# سیاسی؛ اسوه‌سازی وتقویت روحیهٔ آزادمنشی، آزادی‌خواهی، عدالت‌طلبی و ایثار.<ref>«[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/6023/6810/81701/هیأت-مذهبی-چیست-مدیر-هیأت-کیست! «برگزاری اولین‌نشست ظرفیتها و چالشهای فرهنگی اجتماعی هیئتتهای مذهبی»، خبرگزاری مهر.]</ref>

=== چالش‌های {{درشت|هیئت‌های مذهبی مهاجران افغانستانی در ایران}} ===
هیئت‌های مهاجران افغانستانی در ایران با چالش‌هایی به شرح زیر روبرو هستند: نبود مکان دائمی مناسب،<ref>[https://mohajer.news/اخبار/برگزاری-اولین-نشست-ظرفیت-ها-و-چالش-های-ف/ «برگزاری اولین‌نشست ظرفیتها و چالشهای فرهنگی اجتماعی هیئتتهای مذهبی»، خبرگزاری مهر.]</ref> برخی دیدگاه‌های تبعیض‌آمیز در جامعهٔ میزبان،<ref>[https://journal.asi.org.ir/article_244781.html ظریف پویا و صدر نبوی، «تغییرات مناسک عزاداری ماه محرم در بین افغانستانی‌های مقیم شهر مشهد در گذر زمان»، 1399ش، ص202-216.]</ref> ورود روش‌های غیر متعارف عزاداری، ضعف و تحریف محتوا در اشعار، روایت‌ها، مقتل‌ها و روضه‌ها و افراط در آن،<ref>[https://mohajer.news/اخبار/برگزاری-اولین-نشست-ظرفیت-ها-و-چالش-های-ف/ «برگزاری اولین‌نشست ظرفیتها و چالشهای فرهنگی اجتماعی هیئتتهای مذهبی»، خبرگزاری مهر.]</ref>و گسترش تضادهای مذهبی در صورت برگشت مهاجرین به افغانستان.<ref>[https://journal.asi.org.ir/article_244781.html ظریف پویا و صدر نبوی، «تغییرات مناسک عزاداری ماه محرم در بین افغانستانی‌های مقیم شهر مشهد در گذر زمان»، 1399ش، ص203.]</ref>

برای مقابله با چالش‌های موجود، نظارت کارشناسانه بر فعالیت‌های هیئت‌ها، آموزش اعضای هیئت از جمله مداحان و مدیران، حضور اشخاص باسواد و دلسوز در ترکیب هیئت، پیشنهاد شده است.<ref>[http://abdolzadeh.ir/religious/21-راهکارهایی-برای-پیشرفت-هیئات-مذهبی.html عبدل‌زاده، «راه‌کارهایی برای پیشرفت هیئت‌های مذهبی»، وبلاک ایستگاه اندیشه.]</ref>

== مراکز ادبی مهاجران افغانستانی در ایران ==
=== {{درشت|مؤسسهٔ فرهنگی در دری}} ===
پیشینهٔ فعالیت‌های ادبی مهاجرین افغانستانی در [[مشهد]] به اوایل دههٔ ۱۳۶۰ شمسی برمی‌گردد. اولین‌بار در ۱۳۶۳ش، برخی از شاعران مقیم [[هرات]] که به مشهد مهاجر شده بودند در گلشهر یک مجمع فرهنگی ایجاد کردند. در آن روزگار، گاهی شب‌های شعر و برنامه‌های مختلط سیاسی و ادبی توسط احزاب و مراکز مختلف همانند حزب‌الله هرات در مشهد اجرا می‌شد. به‌تدریج برخی جوانان مهاجر که بیش‌تر در کسوت طبلگی مشغول تحصیل بودند، به شعر و ادبیات روی آوردند و آثار پراکندهٔ آنها اولین‌بار در مجموعهٔ «ضریح آفتاب» و سپس در مجموعهٔ «هوای حرم»، «نافلهٔ باران» و «فصل فراق» منتشر شد.<ref>حجتی، «ادبیات مقاومت افغانستان»، دانشنامهٔ ادب فارسی، 1381ش، ج3، ص64-65.</ref>

چاپ این آثار موجب تشویق نسل جدید مهاجرین به ادبیات شد و جلسه‌های نقد شعر و داستان میان آنها گسترش یافت. توجه به شعر و داستان، رونق نقد ادبی و حضور ادیبان مهاجر در جلسه‌های ادبی حوزهٔ هنری مشهد، منجر به پدید آمدن دفتر ادبیات افغانستان در حوزهٔ هنری مشهد در ۱۳۷۱ش شد.<ref>«پنجرهٔ آفتابی»، فصل‌نامهٔ پیامبر، شمارهٔ 1، 1377ش، ص18؛ خاوری، سنگ ملامت، 1376ش، ص5؛ شجاعی، سید اسحاق، مهاجران فصل دلتنگی، 1375ش، ص4.</ref> تنوع فعالیت‌های ادبی مهاجرین در مشهد، در نهایت موجب پدید آمدن مجلهٔ ادبی دُرّ دری در ۱۳۷۶ش شد. انتشار موفق این مجله در طی پنج سال باعث شد تا در ۱۳۸۰ش «مؤسسهٔ فرهنگی دُرّ دری» در مشهد تأسیس شود.<ref>کاظمی، کارنامهٔ شعر هجرت در ایران اسلامی، مجلهٔ شعر، 1373ش، ص14؛ کاظمی، «شعر مقاومت در افغانستان»، مجلهٔ سوره، 1384ش، ص121؛ مظفری، سالنامهٔ در دری، 1387ش، ص78؛ سعیدی، «همهٔ سنگ‌ها را به سوی من پرتاب کنید!»، گلبانگ، 1376ش، ص3.</ref>

در اساسنامهٔ مؤسسهٔ در دری اهداف آن چنین ذکر شده است: احیای هویت ملی؛ دفاع از آزادی بیان؛ دفاع از کرامت انسانی؛ نوسازی فرهنگی؛ ایجاد و تقویت اندیشه ورزی و حمایت و ترویج مطبوعات آزاد، تخصصی و حرفه‌ای.<ref>مظفری، سالنامهٔ در دری، 1387ش، ص78.</ref> محل فعالیت و استقرار در دری از ابتدای تأسیس در مشهد بوده است، اما فعالیت آن شامل تمام مناطقی بود که نویسندگان و ادیبان مهاجر حضور داشتند. در دههٔ هشتاد و نود شمسی شعبه‌های این مؤسسه در [[کابل]] و استرالیا نیز به فعالیت‌های ادبی، هنری و مطبوعاتی اشتغال داشتند.<ref>مظفری، سالنامهٔ در دری، 1387ش، ص7.</ref>

در دری تنها مؤسسهٔ ادبی و فرهنگی مهاجرین است که فراتر از دغدغه‌های حزبی، قومی، نژادی، زبانی و منطقه‌ای فعالیت کرده است. در این مؤسسه و به خصوص در بخش نشریات آن افراد مختلفی با افکار گوناگون و سلایق مختلف حضور یافته و فعالیت کرده‌اند. این مؤسسه محل تضارب آراء و دیدگاه‌های گوناگون و متضاد جامعه به مفهوم واقعی آن بوده است.<ref>مظفری، سالنامهٔ در دری، 1387ش، ص8.</ref>

==== فعالیت‌های {{درشت|مؤسسهٔ فرهنگی در دری}} ====

===== '''1. نشریات''' =====
* '''دُرّ دری''': در دری اولین فصل‌نامهٔ ادبی مهاجرین در ایران بود که از ۱۳۷۶ش تا ۱۳۸۰ش به مدت ۵ سال فقط ۱۳ شماره از آن در مشهد منتشر شد. صاحب امتیاز این جریده مرکز فرهنگی نویسندگان افغانستان بود. در این جریده مطالب مختلف ادبی چون شعر و داستان، مقاله، گفتگو، نقد، گزارش، معرفی و خاطره به چاپ می‌رسید. در دری متنوع‌ترین جریدهٔ افغانستان از جهت ساختار و محتوا و دارای صفحه‌آرایی، طراحی، ویراستاری، شکل و ساختار حرفه‌ای بود. نویسندگان، هنرمندان، فرهنگیان و ادیبان افغانستانی سراسر جهان در تولید محتوای آن سهم داشتند. آثار ادیبان، شاعران و نویسندگان ایرانی و برخی از کشورهای دیگر نیز در آن نشریه به چاپ می‌رسید.<ref>خاوری، «شرح پریشانی ما»، در دری، 1380ش، ص25.</ref>
* '''خط سوم''': اولین شمارهٔ فصل‌نامه خط سوم در پاییز سال ۱۳۸۱ش در مشهد و آخرین شماره آن (شمارهٔ سیزدهم) در ۱۳۹۰ش منتشر شد. خط سوم از نظر محتوا علاوه بر توجه ویژه به ادب و هنر به مسایل فرهنگی و اجتماعی نیز گرایش داشت و در این ارتباط مقالات زیادی در آن به چاپ رسید. از دیگر ویژگی‌های این فصل‌نامه تنوع و گسترش آن در حوزه‌های فرهنگی، ادبی، هنری و اجتماعی و همکاران آن بود که شامل طیف وسیعی از فرهنگیان، هنرمندان، نویسندگان، شاعران، داستان‌نویسان، صاحب‌نظران و فرهیختگان افغانستانی، ایرانی، تاجیک و برخی از کشورهای دیگر می‌شد.<ref>مظفری، «بار دیگر ما به قصه آمدیم»، در دری، شماره 14، بهار 1393ش، ص6.</ref>
* '''دُرّ دَری ۲''': بعد از تعطیلی فصل‌نامه خط سوم، در ۱۳۹۳ش مؤسسهٔ در دری تصمیم به احیاء فصل‌نامه در دری گرفت و اولین شماره از سری دوم آن فصل‌نامه (شمارهٔ مسلسل ۱۴) را در بهار ۱۳۹۳ش در مشهد و در ۱۸۴ صفحه منتشر کرد. این شماره از در دری عبور از خط سوم و بازگشت به مجلهٔ در دری سابق بود و محتوای آن بیش‌تر به هنر و ادبیات اختصاص داشت.<ref>مظفری، «بار دیگر ما به قصه آمدیم»، در دری، شماره 14، بهار 1393ش، ص6.</ref>
* '''دُرّ دری کابل''': در پی بازگشایی دفتر نمایندگی در دری در کابل، اعضای آن نمایندگی ماهنامهٔ ادبی «در دری» را با صاحب امتیازی مؤسسهٔ در دری، از ماه ثور (اردیبهشت) ۱۳۹۳ش در چند شماره در کابل منتشر کردند.<ref>مظفری، «بار دیگر ما به قصه آمدیم»، در دری، شماره 14، بهار 1393ش، ص6.</ref>

===== 2. پژوهش =====
[[پرونده:مؤسسه_فرهنگی_در_دری_(2).jpg|جایگزین=محمدجواد خاوری|بندانگشتی|محمدجواد خاوری]]
بسیاری از پژوهش‌های انجام شده توسط اعضای در دری در فصل‌نامه‌های آن و به‌خصوص در فصل‌نامه خط سوم به چاپ رسیده است. این پژوهش‌ها در حوزه‌های مختلف ادبی، فرهنگی و اجتماعی انجام شده است. از دیگر فعالیت‌های پژوهشی مؤسسه در دری، آثار جواد خاوری با عناوین «امثال و حِکَم مردم هزاره»، «دوبیتی‌های عامیانه هزارگی»، «قصه‌های هزاره‌های افغانستان» و «شگفتی‌های بامیان» است.<ref>مظفری، سالنامهٔ در دری، 1387ش، ص78.</ref>

===== 3. انتشارات =====
بخشی از فعالیت‌های مؤسسه در دری در سالیان گذشته به انتشار کتاب‌های ادبی اختصاص داشت. انتشارات در دری حدود ده مجموعه شعر و داستان منتشر کرده است که برخی از آنها عبارتند از:
* عطر کینوها (مجموعه شعر) فاطمه روشن، ۱۳۹۱ش؛
* پلنگ در پرانتز (مجموعه شعر) زهرا حسین‌زاده، ۱۳۹۰ش؛
* از طنین رنگ، بشیر رحیمی، ۱۳۹۱ش؛
* زخم زیبایی، ابراهیم امینی، ۱۳۹۰ش؛
* روایت تاریک غزل، حمید مبشر، ۱۳۹۱ش.<ref>مظفری، سالنامهٔ در دری، 1387ش، ص78.</ref>

===== 4. نشست‌ها =====
عصرهای شعر و داستان مهم‌ترین نشست‌های در دری است که از ۱۳۷۶ش تا امروز به‌صورت مستمر ادامه داشته است. در طول ۲۶ سال گذشته بیش از هزار جلسهٔ نقد داستان و هزار جلسهٔ نقد شعر در در دری برگزار شده است. جدا از این جلسات، بخشی از نشست‌های در دری نیز به دیدارها، معرفی، کارگاه، نقد کتاب و موارد مشابه اختصاص دارد.<ref>مظفری، سالنامهٔ در دری، 1387ش، ص78.</ref>

===== 5. ویژه‌برنامه‌ها =====
مؤسسهٔ در دری در طی ۲۶ سال فعالیت مداوم خود ویژه‌برنامه‌های بسیاری برگزار کرده است. جلسات ویژهٔ نقد، نقد کتاب، نشست با بزرگان ادبیات و هنر، تجلیل، یادبود، جلسات دید و بازدید، معارفه، سخنرانی و موارد مشابه در این مؤسسه سابقهٔ طولانی دارد. آخرین نمونه‌ها از این جلسات به مباحث روان‌شناسی، افغانستان‌شناسی، مسایل اجتماعی و مباحث فکری اختصاص داشته است. برخی از ویژه‌برنامه‌های در دری عبارت است از:
* تجلیل از رفیع جنید، ۱۳۹۶ش؛
* نشست همدلانه با رهنورد زریاب، ۱۳۹۴ش؛
* زخم بنفشه‌ها، رونمایی از شش اثر ادبی، ۱۴۰۲ش؛
* نقد رمان طلسمات جواد خاوری، ۱۳۹۵ش؛
* نقد کتاب پهلوانان اثر دین‌محمد جاوید، ۱۴۰۲ش؛
* نقد کتاب نامهٔ اعمال، خاطرات علی‌زاده مالستانی، ۱۴۰۲ش؛
* تجلیل از سید نادر احمدی، ۱۳۹۴ش.<ref>شش اثر داستان و شعر به قلم نویسندگان افغانستانی در مشهد رونمایی شد، خبرگزاری ایبنا،|شش اثر داستان و شعر به قلم نویسندگان افغانستانی در مشهد رونمایی شد، خبرگزاری ایبنا. حسین‌زاده، انجمن «در دری» خانه مودت شاعران افغانستانی و ایرانی، وب‌سایت مشهد چهره.</ref>

===== 6. آموزش =====
بحش بزرگی از فعالیت‌های مؤسسهٔ در دری را آموزش ادبی و هنری تشکیل می‌دهد. در این مؤسسه از ابتدای تأسیس تا امروز دوره‌های مختلف ادبی و هنری چون آموزش شعر و داستان، ویراستاری، گرافیگ، طراحی، نقاشی و فیلم در محل مؤسسه برگزار شده است. در سال‌های اخیر فعالیت‌های آموزشی در این مؤسسه گسترش یافته و در بخش‌های مختلف چون نقاشی، گویندگی، موسیقی، زبان و طراحی پیگیری شده است.<ref>مظفری، سالنامهٔ در دری، 1387ش، ص78.</ref>

==== شعبه‌های {{درشت|مؤسسهٔ فرهنگی در دری}} ====
* '''کابل''': دفتر نمایندگی در دری در ۲۱ عقرب (آبان) ۱۳۸۸ش با حضور مسئولین آن مؤسسه در کابل افتتاح شد. شعبهٔ کابل طی چندین سال فعالیت علاوه بر چاپ و نشر مجلهٔ در دری کابل، ده‌ها جلسهٔ نقد، معرفی، تجلیل، یادبود و جلسه‌های مختلف آموزشی برگزار کرد.<ref>[[C:/Users/Pc/Desktop/ویکی زندگی/شش اثر داستان و شعر به قلم نویسندگان افغانستانی در مشهد رونمایی شد، خبرگزاری ایبنا،|شش اثر داستان و شعر به قلم نویسندگان افغانستانی در مشهد رونمایی شد، خبرگزاری ایبنا. حسین‌زاده، انجمن «در دری» خانه مودت شاعران افغانستانی و ایرانی، وب‌سایت مشهد چهره.]]</ref>
* '''استرالیا''': در ۲۰۰۷م نمایندگی مؤسسه در دری، در آدلاید تأسیس شد. این شعبه در طول چهار سال فعالیت خود نشست‌های هفتگی نقد و بررسی شعر و داستان و شب‌های فرهنگ آدلاید را با حضور فرهنگیان و ادیبان مقیم در آن کشور برگزار کرد.<ref><nowiki>[[شش اثر داستان و شعر به قلم نویسندگان افغانستانی در مشهد رونمایی شد، خبرگزاری ایبنا. حسین‌زاده، انجمن «در دری» خانه مودت شاعران افغانستانی و |شش اثر داستان و شعر به قلم نویسندگان افغانستانی در مشهد رونمایی شد، خبرگزاری ایبنا. حسین‌زاده، انجمن «در دری» خانه مودت شاعران افغانستانی و ایرانی، وب‌سایت مشهد چهره.]]</nowiki></ref>

==== تقدیرها و رتبه‌های {{درشت|مؤسسهٔ فرهنگی در دری}} ====
اعضای مؤسسه در دری در سال‌های فعالیت خود از سوی مراکز مختلف تقدیر شده و رتبه‌های مختلف ادبی و فرهنگی را در جشنواره‌های مختلف کسب کرده‌اند، از جمله:[[پرونده:مؤسسه_فرهنگی_در_دری_(1).jpg|جایگزین=شریف سعیدی|بندانگشتی|شریف سعیدی]]
* کتاب «سماع محشر»، شریف سعیدی، برگزیدهٔ جشنواره فجر، ۱۴۰۰ش؛
* کتاب «خواب عمودی»، شریف سعیدی، برگزیده بنیاد نویسندگان سوئد، ۲۰۱۳م؛
* تقدیر از شریف سعیدی در شب‌های کابل، از سوی خانه ادبیات افغانستان، ۱۳۹۱ش؛
* بزرگداشت کاظم کاظمی توسط فرهنگستان ادب فارسی، ۱۳۹۲ش؛
* برگزیدهٔ جشنواره شعر فجر، کاظمی، ۱۳۸۵ش؛
* تقدیر سازمان هنری اوج از کاظم کاظمی، ۱۳۹۷ش؛
* تقدیر سازمان هنری اوج از مظفری، ۱۳۹۷ش؛
* تقدیر جشنوارهٔ قند پارسی از مظفری، ۱۳۸۴ش؛
* گرامیداشت کارنامهٔ ادبی مظفری، از سوی حلقهٔ پردیس، کابل، ۱۳۹۲ش؛
* ویژه‌نامه مظفری، فصل‌نامه ادبیات معاصر، ۱۳۹۶ش؛
* تقدیر جشنوارهٔ قند پارسی از جواد خاوری، ۱۳۸۲ش؛
* ویژه‌نامه خاوری، فصل‌نامه ادبیات معاصر، ۱۳۹۵ش.<ref>مظفری، ابوطالب، کتاب سال مهاجرین، 1394ش، ص18 و 170؛ شش اثر داستان و شعر به قلم نویسندگان افغانستانی در مشهد رونمایی شد، خبرگزاری ایبنا. حسین‌زاده، انجمن «در دری» خانه مودت شاعران افغانستانی و ایرانی، وب‌سایت مشهد چهره.</ref>

==== جشنواره‌های {{درشت|مؤسسهٔ فرهنگی در دری}} ====
مؤسسهٔ در دری در سال‌ها فعالیت خود در برپایی برخی از مهم‌ترین جشنواره‌های ادبی و هنری مشارکت و همکاری داشته است که برای نمونه به چند مورد اشاره می‌شود:
* کنگرهٔ‌های شعر و قصهٔ طلاب حوزه‌های علمیه (دوازده دورهٔ پیاپی)؛
* مجمع شعر انقلاب اسلامی افغانستان (دوازده دورهٔ متوالی)؛
* جشنوارهٔ ادبی نوروز، مشهد، ۱۳۹۴ش؛
* جشنواره‌های قند پارسی، تهران، دوره‌های مختلف.<ref>مظفری، ابوطالب، کتاب سال مهاجرین، 1394ش، ص18 و 170؛ شش اثر داستان و شعر به قلم نویسندگان افغانستانی در مشهد رونمایی شد، خبرگزاری ایبنا. حسین‌زاده، انجمن «در دری» خانه مودت شاعران افغانستانی و ایرانی، وب‌سایت مشهد چهره.</ref>

==== ارتباطات {{درشت|مؤسسهٔ فرهنگی در دری}} ====
مؤسسهٔ در دری با توجه به نگاه فراقومی، فرازبانی و فراجناحی خود به هنر و ادبیات، توانسته است در بین فارسی‌زبانان جایگاه ویژه‌ای داشته باشد و ارتباط خوبی با بسیاری از شخصیت‌های بزرگ ادبی و هنری در حوزهٔ ایران، افغانستان و تاجیکستان ایجاد کند.<ref>مظفری، ابوطالب، کتاب سال مهاجرین، 1394ش، ص18 و 170؛ شش اثر داستان و شعر به قلم نویسندگان افغانستانی در مشهد رونمایی شد، خبرگزاری ایبنا. حسین‌زاده، انجمن «در دری» خانه مودت شاعران افغانستانی و ایرانی، وب‌سایت مشهد چهره.</ref>

==== تأثیرات {{درشت|مؤسسهٔ فرهنگی در دری}} ====
مؤسسهٔ در دری از جمله تاثیرگذارترین موسسات ادبی مهاجرین است. این مؤسسه با تربیت ده‌ها داستان‌نویس، شاعر، هنرمند، نویسنده و روزنامه‌نگار در برپایی بسیاری از مؤسسات ادبی و هنری و جراید فرهنگی و ادبی در کشور سهم داشته است. فصل‌نامه ادبیات معاصر و مجلهٔ در دری کابل، دو نمونه از جراید مهم ادبی در دههٔ نود شمسی است که هر دو تحت تأثیر مستقیم مؤسسهٔ در دری قرار داشت. جلسه‌های ادبی در کابل، استرالیا، سوئد و برخی از مناطق دیگر نیز با حضور تربیت‌یافتگان در دری تشکیل و در تربیت نسل‌های جدید ادیبان مهاجرت کارساز بود.<ref>حیدربیگی، «شعر پسامقاومت افغانستان»، فصل‌نامه ادبیات معاصر، 1395ش، ص212؛ حسین‌زاده، انجمن «در دری» خانه مودت شاعران افغانستانی و ایرانی، وب‌سایت مشهد چهره.</ref>

=== {{درشت|دفتر هنر و ادبیات انقلاب اسلامی افغانستان}} ===
[[پرونده:دفتر_هنر_و_ادبیات_انقلاب_اسلامی_افغانستان_(2).jpg|جایگزین=مدرسهٔ علمیهٔ عباسقلی‌خان|بندانگشتی|مدرسهٔ علمیهٔ عباسقلی‌خان]]
مهاجرت افغانستانی‌ها به ایران بستر تحولات فکری و فرهنگی عمیقی را فراهم کرد. ضرورت ثبت حماسه‌های مقاومت در برابر اشغال شوروی و حکومت خلق، موجب شکل‌گیری کانون‌های ادبی در بین مهاجران شد. در ۱۳۶۳ش شاعران هراتی مقیم مشهد با تشکیل مجامع فرهنگی، شب‌های شعر و مجموعه‌های شعری با محوریت مقاومت را پایه‌گذاری کردند.<ref>کاظمی، «کارنامهٔ شعر هجرت در ایران اسلامی»، شماره 14، 1373ش، ص23؛ حجتی، «ادبیات مقاومت افغانستان»، 1381ش، ص64.</ref>

آثار شاعرانی مانند سیدعسکر موسوی و سعادت‌ملوک تابش که اولین شاعران مهاجر بودند، با استقبال گسترده‌ای مواجه شد و نسل جدیدی را به ادبیات مقاومت جذب کرد. در ادامه، با برگزاری جلسات نقد و آموزش شعر و داستان در نهادهایی مانند حوزهٔ هنری مشهد، این روند تقویت شد و در نهایت به تأسیس دفتر هنر و ادبیات انقلاب اسلامی افغانستان در ۱۳۷۰ش تحت مسئولیت محمدکاظم کاظمی انجامید.<ref>«عشق این سال‌ها»، 1377ش، ص3</ref>

سروسامان دادن به فعالیت‌های ادبی، شناسایی ادیبان و هنرمندان مهاجر، کشف استعدادهای جدید و پرورش آنها، برنامه‌ریزی برای تقویت تولیدات ادبی، نقد آثار، ارتباط با ادیبان مقیم در دیگر شهرها، برپایی جلسات و همایش‌های ادبی، تدوین و انتشار کتاب‌ها و جراید ادبی و هنری، همکاری با دیگر مراکز و جراید و در کل جریان‌سازی ادبیات مقاومت و تقویت آن در راستای خلق حماسه‌های مردمی از مهم‌ترین اهداف دفتر هنر و ادبیات افغانستان بود.<ref>. «عشق این سال‌ها»، 1377ش، ص3.</ref>[[پرونده:دفتر_هنر_و_ادبیات_انقلاب_اسلامی_افغانستان_(1).jpg|جایگزین=محمدکاظم کاظمی|بندانگشتی|محمدکاظم کاظمی]]
اعضای اولیه دفتر هنر و ادبیات افغانستان در مشهد ابتدا محمدکاظم کاظمی، سید اسحاق شجاعی و سید ابوطالب مظفری بودند که ارتباط بیش‌تری با حوزهٔ هنری داشته و زمینه را برای فعالیت آن دفتر فراهم کرده بودند. حمزهٔ واعظی با هدف تدوین خاطرات جهاد و مقاومت مردم افغانستان و تدوین حماسه‌های مردمی در مقابل دولت حزب خلق و نیروهای شوروی به آن مجموعه اضافه شد و کمی دیرتر در ۱۳۷۱ش سید میرزاحسین بلخی نیز به این دفتر پیوست. در طول حدود ده سال از فعالیت دفتر، اغلب شاعران، نویسندگان، ادیبان و برخی از هنرمندان مهاجر عضو آن دفتر بوده یا با آن همکاری داشتند.<ref>«خوش طابفه‌ایم هرچه هستیم»، 1380ش، ص56.</ref>

==== بخش‌های {{درشت|دفتر هنر و ادبیات انقلاب اسلامی افغانستان}} ====
# '''شعر:''' بخش مهمی از ادبیات مقاومت افغانستان را انواع شعر تشکیل می‌دهد و صاحب‌نظران، اشعار سال‌های جهاد علیه نظام مارکسیستی و متجاوزان روسی را بهترین مصداق «شعر مقاومت افغانستان» دانسته‌اند و به‌همین دلیل بخش شعر دفتر هنر و ادبیات بیشتر به شعر مقاومت گرایش داشت.<ref>کاظمی، «کارنامه شعر هجرت در ایران اسلامی»، 1373ش، ص23.</ref>
# '''داستان:''' بخش داستان از همان ابتدای تأسیس دفتر، فعالیت‌های قابل توجهی در جهت رونق داستان در جامعه و پرورش داستان‌نویسان داشت. توجه به جلسه‌های نقد، آموزش داستان، تدوین کتاب و ارتباط با مطبوعات از مهم‌ترین فعالیت‌های این بخش بود.<ref>«پنجرهٔ آفتابی»، 1377ش، ص18.</ref>
# '''خاطرات جهاد:''' در این بخش، مجموعه‌های مستقلی از خاطرات جهاد مردم افغانستان تهیه، تدوین و توسط انتشارات سورهٔ حوزه هنری تهران منتشر و با استقبال خوب خوانندگان مواجه شد.<ref>«پنجرهٔ آفتابی»، 1377ش، ص18.</ref>
# '''کودک و نوجوان:''' بخش [[ادبیات کودک]] و نوجوان یک بخش جدید و کم‌سابقه در دفتر بود.<ref>«پنجرهٔ آفتابی»، 1377ش، ص18.</ref>

==== فعالیت‌های {{درشت|دفتر هنر و ادبیات انقلاب اسلامی افغانستان}} ====
* '''تدوین کتاب''': این دفتر، حدود ۴۰ عنوان کتاب در زمینه‌های شعر، داستان، خاطره و ادبیات کودک در سال‌های دههٔ هفتاد و هشتاد شمسی منتشر شد.<ref>«پنجرهٔ آفتابی»، 1377ش، ص18.</ref>
* '''جلسات هفتگی نقد''': جلسه‌های نقد داستان هر هفته در دفتر و از ۱۳۷۴ش، بعد از برپایی یک دوره کلاس داستان‌نویسی در گلشهر نیز برگزار می‌شد.<ref>«پنجرهٔ آفتابی»، 1377ش، ص18.</ref>
* '''همکاری با رسانه‌ها''': همکاری با نشریات محلی چون روزنامهٔ قدس و توس مشهد به‌صورت هفتگی صورت می‌گرفت. همکاری با ماهنامهٔ «تلاوه» خبرنامهٔ حوزهٔ هنری مشهد، همکاری با نشریات مهم ادبی و فرهنگی و روزنامه‌های سراسری ایران از فعالیت‌های مداوم دفتر هنر و ادبیات بود که در همان سال‌ها منجر به انتشار ویژه‌نامهٔ شعر افغانستان در شماره ۱۴ مجلهٔ شعر و انتشار ویژه‌نامه داستان در شماره ۱۹ مجلهٔ ادبیات داستانی شد. همکاری با نشریات مهاجرین از جمله گلبانگ، فصل‌نامهٔ دُرّ دَری، هاجر، سراج، هفته‌نامهٔ وحدت، هفته‌نامهٔ فریاد عاشورا، هفته‌نامهٔ بنیاد وحدت، امین، زنان مهاجر و حکمت نیز موجب شد تا صفحه‌های اختصاصی شعر، داستان، خاطره و ادبیات کودک در این جراید منتشر شود. فعالیت مداوم همکاران دفتر هنر و ادبیات همچنین موجب شد تا برنامهٔ پخش شعر، داستان، خاطره و مصاحبه از رادیو دری مشهد نیز به‌صورت هفتگی رونق بگیرد.<ref>«پنجرهٔ آفتابی»، 1377ش، ص18.</ref>
* '''آموزش''': آموزش بخش مهمی از فعالیت‌های دفتر ادبیات بود که چندین دورهٔ آموزش داستان‌نویسی در محل دفتر و در حسینیهٔ امام سجاد گلشهر در سال‌های مختلف برگزار شد.<ref>«پنجرهٔ آفتابی»، 1377ش، ص18.</ref>
* '''همایش‌ها و نمایشگاه‌ها''': دفتر هنر و ادبیات در سال‌های فعالیت خود چند همایش و نمایشگاه مهم برگزار کرد:
# مقامهٔ گل‌سوری، بزرگداشت عبدالقهار عاصی در ۱۳۷۳ش؛
# جُنگ ادبی ستارهٔ احمد به مناسبت عید مبعث در ۱۳۷۴ش؛
# جُنگ ادبی از دریا به دریا، به مناسبت [[عید غدیر]] خم در ۱۳۷۶ش؛
# همایش ادبی نویسندگان جوان افغانستان در ۱۳۷۶ش؛
# نمایشگاه بزرگ نقاشی و هنرهای دستی در ۱۳۷۸ش.<ref>«پنجرهٔ آفتابی»، 1377ش، ص19.</ref>
* '''همکاری با مراکز''': دفتر هنر و ادبیات در سالیان فعالیت خود همکاری مستمری با مراکز فرهنگی، ادبی و اجتماعی ایران و مهاجرین داشت؛ از جمله همکاری با حوزه هنری [[تهران]]، انتشارات سورهٔ حوزه هنری، دفتر آفرینش‌های ادبی حوزه هنری، دبیرخانه کنگرهٔ شعر و قصه طلاب، دفتر نمایندگی ولی‌فقیه در امور افغانستان و دبیرخانه مجمع شاعران انقلاب اسلامی افغانستان، مرکز فرهنگی نویسندگان افغانستان در قم، دفتر ادبیات افغانستان در قم و اتحادیه فرهنگیان افغانستان.<ref>«پنجرهٔ آفتابی»، 1377ش، ص18.</ref>
* '''مسابقات ادبی''': شامل مسابقهٔ شعر «صبح در زنجیر» در ۱۳۷۱ش، مسابقهٔ داستان‌نویسی «بهار قلم» در ۱۳۷۳ش و مسابقهٔ نقد داستان در ۱۳۷۶ش.<ref>«پنجرهٔ آفتابی»، 1377ش، ص18.</ref>
* '''تهیه کتاب و مطبوعات''': در سال‌های ۱۳۷۲ و ۱۳۷۳ش با همکاری سازمان تبلیغات اسلامی و حوزه هنری تعداد زیادی [[کتاب]] و نشریات فرهنگی و ادبی تهیه و بین فرهنگیان و ادیبان مهاجر و مراکز فرهنگی و کتابخانه‌های مهاجرین و در داخل کشور توزیع شد. در ۱۳۷۷ش نیز با همکاری سازمان تبلیغات اسلامی، تعدادی کتاب برای مراکز فرهنگی مهاجرین مقیم پاکستان تهیه و ارسال شد.<ref>«پنجرهٔ آفتابی»، 1377ش، ص21.</ref>

===== کتاب‌های {{درشت|دفتر هنر و ادبیات انقلاب اسلامی افغانستان}} =====
اعضای دفتر هنر و ادبیات در طول سال‌های دههٔ هفتاد شمسی کتاب‌های زیادی تدوین و آماده چاپ کردند که بسیاری از آنها توسط انتشارات سوره به چاپ رسید. برخی از مهم‌ترین این کتاب‌ها عبارتند از:
* شعر مقاومت افغانستان، دفتر اول و دوم؛
* شانه‌های زخمی پامیر (جُنگ ادبی)؛
* سوگنامهٔ بلخ (مجموعه شعر)؛
* پیاده آمده بودم (مجموعه شعر)؛
* خاکستر صدا (مجموعه شعر)؛
* ستارأ شب دیجور (یادنامه سید اسماعیل بلخی)؛
* مهاجران فصل دلتنگی (اولین مجموعهٔ داستان مقاومت)؛
* میدان هوایی گردیز (مجموعه خاطره)؛
* بدرود خاک اولیا (مجموعه خاطره)؛
* سنگر شیخ تراغ (مجموعه خاطره)؛
* سروها و طوفان‌ها (مجموعه خاطره)؛
* سید! خداحافظ (مجموعه خاطره)؛
* قَرَه (مجموعه خاطره)؛
* سرخ‌جامگان بامدادی (مجموعه خاطره)؛
* عبور از هلمند (مجموعه خاطره)؛
* زیر آسمان کابل (مجموعه خاطره)؛
* آغاز یک پایان (مجموعه خاطره)؛
* در پگاه بلخاب (مجموعه خاطره)؛
* برفکوچ (مجموعه خاطره)؛
* دست‌های خالی (مجموعه خاطره)؛
* سنگ ملامت (مجموعه داستان)؛
* برف و نقش‌های روی دیوار (مجموعه داستان).<ref>. «پنجرهٔ آفتابی»، 1377ش، ص21.</ref>

===== مجلات {{درشت|دفتر هنر و ادبیات انقلاب اسلامی افغانستان}} =====
'''قاصد''': قاصد اولین نشریهٔ خبری دفتر هنر و ادبیات افغانستان بود که در ۱۳۷۲ش تهیه شد و حاوی خبرهای مربوط به دفتر در حوزه‌های مختلف فرهنگی و ادبی بود.<ref>«قاصد»، خبرنامهٔ قاصد، 1372ش، ص2.</ref>

'''پیامبر''': پیامبر اولین فصل‌نامهٔ ادبی دفتر هنر و ادبیات بود که اولین شماره آن در [[بهار]] ۱۳۷۷ش در مشهد منتشر شد. این نشریه حاوی مطالب متنوع و گزارش مفصلی از فعالیت‌های دفتر هنر و ادبیات افغانستان بود.<ref>«رکعت اول»، 1377ش، ص2.</ref>

==== شعبه‌های {{درشت|دفتر هنر و ادبیات انقلاب اسلامی افغانستان}} ====
* '''قم''': از ۱۳۷۲ش زمینه برای فعالیت دفتر ادبیات افغانستان در حوزه هنری قم فراهم شد. دفتر ادبیات قم علاوه‌بر جلسه‌های هفتگی شعر و داستان، با نشریات مهاجرین در قم همکاری مستمری داشت که در ۱۳۷۵ش منجر به انتشار «گلبانگ» (اولین نشریه ادبی مهاجرین در ایران) شد. دفتر ادبیات قم همچنین دو دوره جُنگ ادبی «دُرِّ دَری» را با همکاری واحد ادبیات حوزه هنری در سال‌های ۱۳۷۵ و ۱۳۷۶ش با برنامه‌های متنوع ادبی و هنری و با حضور مهمانانی از مشهد و تهران برگزار کرد. مسئولیت این دفتر را در اوایل سید عزیز حامدی و بعد از ۱۳۷۵ش سید میرزاحسین بلخی (داستان) و محمدشریف سعیدی (شعر) به عهده داشتند.<ref>«جنگ ادبی در دری»، 1376ش، ص160؛ پیام، «گزارش کوتاهی از جُنگ ادبی در دری»، 1375ش، ص8.</ref>
* '''تهران''': این دفتر با حمایت دفتر مشهد و همکاری حوزه هنری مرکز در ۱۳۷۱ش و با حضور شاعران مهاجر مقیم تهران فعال شد. این دفتر در مدت فعالیت خود بیش‌تر در برگزاری جلسات نقد شعر، همکاری با مطبوعات مهاجرین و تعامل با نشریات فرهنگی و ادبی ایرانی و ارتباط با دفتر ادبیات قم و مشهد فعال بود.<ref>کاظمی، «دری دری و دیگر انجمن‌های مهاجران افغانستانی در ایران»، 1388ش، ص48.</ref>

==== تأثیرات {{درشت|دفتر هنر و ادبیات انقلاب اسلامی افغانستان}} ====
دفتر هنر و ادبیات انقلاب اسلامی افغانستان اولین پاتوق ادبی مهاجرین بود که نسل‌های مختلف ادبی و هنری با گرایش‌های مختلف برای اولین مرتبه در کنار یگدیگر فعالیت‌هایی را انجام دادند. این دفتر نقش مهمی در خلق ادبیات و هنر مقاومت بین مهاجرین و بازنمایی جهاد و حماسهٔ مردم افغانستان داشت.<ref>«عشق این سال‌ها»، 1377ش، ص3.</ref>

=== {{درشت|خانه ادبیات افغانستان}} ===
[[پرونده:884.jpg|alt=خانه ادبیات افغانستان ویژه برنامه شب یلدا|بندانگشتی|خانه ادبیات افغانستان ویژه برنامه شب یلدا]]همزمان با کودتای حزب دموکراتیک خلق افغانستان و سپس تجاوز شوروی به کشور، جامعه نیازمند تقویت روحیه حماسه‌سازی و فداکاری بین مردم بود. در این شرایط، برخی افراد در اوایل دههٔ شصت در ایران به خلق حماسه‌های ادبی به‌صورت شعر و داستان روی آوردند.<ref>کاظمی، کارنامهٔ شعر هجرت در ایران اسلامی، 1373ش، ص23؛ فیاض، «ادبیات مقاومت»، دانشنامهٔ هزاره، 1397ش، ص399.</ref> بعد از تشکیل دفتر ادبیات افغانستان در مشهد در ۱۳۷۱ش زمینه برای فعالیت ادبی مهاجرین در حوزه هنری تهران فراهم شد. تعدادی از ادیبان مهاجر در جلسات هفتگی نقد و بررسی شعر و داستان در نمازخانهٔ حوزه هنری حضور می‌یافتند.<ref>حجتی، «ادبیات مقاومت افغانستان»، دانشنامهٔ ادب فارسی ویژه افغانستان، 1381ش، ص63.</ref> در طول دههٔ هفتاد شمسی حضور ادیبان مهاجر در تهران گسترش یافت و به‌صورت متفرقه جلسات ادبی مهاجرین در حوزه هنری و برخی مراکز دیگر برگزار می‌شد.<ref>کاظمی، «دری دری و دیگر انجمن‌های مهاجران افغانستانی در ایران»، مجلهٔ شعر، 1388ش، ص48؛ فیاض، «ادبیات مقاومت»، دانشنامهٔ هزاره، 1397ش، ص399.</ref> از اواسط دههٔ هفتاد شمسی و به‌خصوص بعد از تصرف کشور به دست طالبان و مهاجرت برخی ادیبان از افغانستان به تهران، زمینه برای فعالیت‌های بیش‌تر ادبی و هنری در آن شهر فراهم شد.<ref>کاظمی، «شعر مقاومت در افغانستان»، 1384ش، ص121.</ref>

در تابستان ۱۳۸۱ش کانون مطالعات افغانستان نخستین جشنوارهٔ ادبی در تهران را به نام «قند پارسی» در فرهنگسرای بهمن برگزار کرد. این جشنواره اولین گردهمایی بزرگی بود که نسل دوم ادبیات مهاجرت برگزار می‌کرد. این فعالیت‌ها موجب شد که زمینه برای تأسیس خانهٔ ادبیات افغانستان در ۱۶ سرطان/تیر ۱۳۸۲ش فراهم شود.<ref>«افتتاح خانهٔ ادبیات افغانستان»، فصل‌نامهٔ خط سوم، 1382ش، ص.</ref> هدف از تشکیل خانهٔ ادبیات تجمیع فعالیت‌های ادبی مهاجرین در تهران، حمایت از ادیبان، نویسندگان و شاعران، انتشار آثار ادبی و هنری، ارتقای سطح فکری ادیبان، ظرفیت‌سازی برای شناسایی استعدادها و پرورش نسل‌های جدید ادیبان مهاجر، برگزاری جلسات، نشست‌ها و همایش‌های ادبی و گسترش فعالیت‌های آموزشی، پاسداری از ادب، فرهنگ و هنر سرزمین باستانی افغانستان و افزایش پیوندهای فرهنگی میان ملت‌های فارسی‌زبان افغانستان، ایران و تاجیکستان عنوان شده است.<ref>خانهٔ ادبیات افغانستان، کارنامه خانه ادبیات افغانستان، 1400ش، ص2.</ref>
[[پرونده:Photo_2019-01-04_11-32-35-1024x682.jpg|جایگزین=محمدحسین محمدی|بندانگشتی|محمدحسین محمدی]]خانهٔ ادبیات افغانستان دارای مجمع عمومی، هیئت مؤسس، هیئت مدیره و مدیران بخش‌های مختلف اداری است. انتخابات این مرکز هر دو سال یکبار (و در سال‌های اخیر هر سه سال یکبار) برگزار و مدیران مختلف آن انتخاب می‌شوند. «ضیاء قاسمی»، (۱۳۸۲ تا ۱۳۸۷ش)، «محمدحسین محمدی»، (۱۳۸۷ تا ۱۳۹۱ش)، «محمدسرور رجایی»، (۱۳۹۱ تا ۱۳۹۲ش)، «محمدصادق دهقان»، ۱۳۹۳ تا ۱۳۹۶ش)، و شکور نظری (۱۳۹۷ تا ۱۳۹۸ش) مدیریت این خانه را برعهده داشته‌اند. در حال‌حاضر محمدصادق دهقان مدیر خانهٔ ادبیات است. ضیا قاسمی، محمدحسین محمدی، عارف جعفری، حفیظ شریعتی، شکریه عرفانی، محبوبه ابراهیمی و منیژه تمنا هیئت مؤسس خانهٔ ادبیات هستند.<ref>خانهٔ ادبیات افغانستان، کارنامه خانه ادبیات افغانستان، 1400ش، ص2.</ref>

==== فعالیت‌های {{درشت|خانه ادبیات افغانستان}} ====
===== نشریات =====
* '''فرخار''': نشریهٔ فرخار جریدهٔ تخصصی خانهٔ ادبیات در حوزه شعر بوده که از ۱۳۸۲ش شش شماره از آن به سردبیری ضیا قاسمی و صادق دهقان منتشر شده است.<ref>خانهٔ ادبیات افغانستان، کارنامه خانه ادبیات افغانستان، 1400ش، ص19.</ref>
* '''روایت''': نشریهٔ روایت، جریدهٔ تخصصی خانهٔ ادبیات در حوزهٔ ادبیات داستان بوده که از ۱۳۸۷ش تا کنون ۶ شماره از آن به سردبیری محمدحسین محمدی منتشر شده است.<ref>خانهٔ ادبیات افغانستان، کارنامه خانه ادبیات افغانستان، 1400ش، ص19.</ref>
* '''کتاب‌نامه''': کتاب‌نامه اولین نشریهٔ تخصصی بررسی و نقد کتاب در افغانستان است. اولین شمارهٔ این نشریه در تیر ۱۳۹۹ش منتشر شد. شمارهای ۲۳ و ۲۴ در بهار ۱۴۰۳ش به‌صورت پی‌دی‌اف منتشر شده است. مدیر مسئول این نشریه سید ضیا قاسمی و سردبیر آن علی یعقوبی است.<ref>«ویژه‌نامهٔ کتاب افغانستان به شماره 23 و 24 رسید»، وب‌سایت خانهٔ کتاب افغانستان.</ref>

===== پژوهش‌ها =====
بسیاری از پژوهش‌های انجام شده توسط اعضای خانهٔ ادبیات افغانستان در جراید مختلف آن خانه منتشر شده است. برخی از پژوهش‌های ادبی و هنری اعضای خانه در نشریات ایرانی و بخشی نیز به‌صورت کتاب منتشر شده است.<ref>دهقان، فکر تأسیس خانهٔ ادبیات افغانستان از دغدغه‌های نسل دوم فرهنگیان مهاجر شکل گرفت»، وب سایت پانا.</ref>

===== انتشارات {{درشت|خانه ادبیات افغانستان}} =====
بخشی از فعالیت‌های خانه ادبیات افغانستان به انتشار کتاب‌های ادبی اختصاص دارد. انتشارات خانه ادبیات حدود بیست مجموعه شعر و داستان و چندین لوح فشرده منتشر کرده است که برخی عبارتند از:
* مردی که خنده می‌فروخت، محمدی، تهران، ۱۳۸۲ش؛
* آشار (مجموعه داستان)، رفیعی، کابل، ۱۳۸۷ش؛
* شب که از پوست‌مان گذشت (شعر)، دهقان، کابل، ۱۳۸۷ش؛
* چهارشنبه آخر (داستان)، واحدی، ۱۳۸۷ش؛
* سنگ‌ها و کوزه‌ها، عزیزالله نهفته، کابل، ۱۳۸۷ش؛
* بنای یادبود دموکراسی (مجموعه طنز)، رفیعی، کابل، ۱۳۸۷ش؛
* خروسان باغ‌بابر (مجموعه داستان)، فخری، کابل، ۱۳۸۸ش؛
* بلوای خفتگان (رمان)، محمدجان تقی بختیاری، کابل، ۱۳۸۸ش؛
* زیبای زیر خاک خفته (گزیده داستان)، رهنورد زریاب، تهران، ۱۳۸۸ش؛
* شعر جوان کابل، به کوشش شکور نظری، کابل، ۱۳۹۰ش؛
* عقاب چگونه می‌میرد؟ (مجموعه شعر)، مظفری، کابل، ۱۳۹۰ش؛
* شب‌های کابل (کارنامه تقی واحدی)، کابل، ۱۳۹۰ش.<ref>خانهٔ ادبیات افغانستان، ویژه‌نامه هشتمین جشنواره قند پارسی، 1394ش، ص40.</ref>

===== لوح‌های فشرده =====
صبا مزار میرم (موسیقی فولکوریک مناطق افغانستان)، تنظیم و آواز عارف جعفری، تهران، ۱۳۸۸ش.

گل‌بادام (موسیقی فولکوریک هزارگی در قالب پاپ)، تنظیم و آواز عارف جعفری، کابل، ۱۳۹۲ش.

قند پارسی، تنظیم و آواز عارف جعفری، کابل، ۱۳۹۳ش.

مجموعه کامل روایت، تهران، ۱۳۹۴ش.

مجموعه کامل فرخار، تهران، ۱۳۹۴ش.<ref>خانهٔ ادبیات افغانستان، کارنامه خانه ادبیات افغانستان، 1400ش، ص18.</ref>

===== نشست‌های {{درشت|خانه ادبیات افغانستان}} =====
عصرهای شعر و داستان مهم‌ترین نشست‌های خانهٔ ادبیات افغانستان است که تا امروز به‌صورت مستمر ادامه دارد. در بخش شعر، نقد، آموزش و شعرخوانی و در بخش داستان کارگاه آموزشی، نقد و داستان‌خوانی با حضور مدرّسان افغانستانی و ایرانی توسط خانهٔ ادبیات برگزار می‌شود. خانه ادبیات افغانستان تا کنون ۶۵ نشست آثار نویسندگان و شاعران افغانستانی با حضور منتقدان ایرانی و افغانستانی تحت عنوان نقد و بررسی ادبیات معاصر افغانستان انجام شده است. کارگاه داستان‌آموزی و داستان‌خوانی، کارگاه شعرآموزی و شعرخوانی، آشنایی با عناصر داستان‌نویسی و کارگاه داستان (خوانش و نقد داستان)، کارگاه داستان (نقد مکتوب، آشنایی با سبک‌ها و مباحث تخصصی)، آموزش، نقد و شعرخوانی آزاد، سلسله نشست‌های خوانش متون کهن (همانند گلستان سعدی)، کارگاه ویرایش، ترجمه و فن بیان و نقد فیلم‌هایی دربارهٔ افغانستان با حضور کارگردانان ایرانی یا افغانستانی از جمله نشست‌های مداوم خانهٔ ادبیات است. جدا از این جلسات، بخشی از نشست‌های خانهٔ ادبیات افغانستان نیز به دیدارها، معرفی و موارد مشابه اختصاص دارد.<ref>خانهٔ ادبیات افغانستان، ویژه‌نامه هشتمین جشنواره قند پارسی، 1394ش، ص40.</ref>

===== ویژه‌برنامه‌های {{درشت|خانه ادبیات افغانستان}} =====
* خانهٔ ادبیات افغانستان در طی ۲۰ سال از فعالیت مداوم خود ویژه‌برنامه‌های بسیاری برگزار کرده است. «روایت هم‌دلی» برنامهٔ دوسالانه خانهٔ ادبیات است که به مشکلات و دغدغه‌های مهاجران با حضور کارشناسان ایرانی و افغانستانی می‌پردازد و تا امروز هشت برنامه از آن برگزار شده است.
* «سفر کلمات» نشست ادبی به‌منظور ایجاد فرصت‌های تازه برای علاقه‌مندان به فرهنگ و ادبیات و فراهم ساختن بستری مناسب برای دیدار شاعران و نویسندگان جوان، با شخصیت‌های فرهیختهٔ فرهنگی و ادبی کشور است و تا ۱۴۰۲ش هفتمین برنامه از آن اجرا شده است.
* «از هندوکش تا البرز» نشست مشترک ویژهٔ ادبیات داستانی افغانستان و ایران است که چندین برنامه از آن برگزار شده است.
* حضور در نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران از دیگر برنامه‌های سالیانه خانهٔ ادبیات افغانستان برای معرفی و شناساندن اهل هنر و ادبیات افغانستان است.
* «آوای هم‌زبانی» برگزاری کارگاه‌ها و برنامه‌های ادبی و هنری مشترک بین خانهٔ ادبیات افغانستان و دیگر نهادهای افغانستانی و ایرانی مانند شهرستان ادب، انجمن ادبی کلمه و خانه ادبیات اصفهان از دیگر برنامه‌های مداوم خانهٔ ادبیات است.<ref>خانهٔ ادبیات افغانستان، کارنامه خانه ادبیات افغانستان، 1400ش، ص 13 و 17.</ref>

===== جشنواره‌های {{درشت|خانه ادبیات افغانستان}} =====
[[پرونده:100224174851_khand226b.jpg.webp|جایگزین=محمد حسین محمدی - جشنوارهٔ قند پارسی|بندانگشتی|محمد حسین محمدی مدیر خانه ادبیات افغانستان و دبیر جایزهٔ ادبی نوروز و جشنوارهٔ قند پارسی]]
* جشنواره نخست: تیر ۱۳۸۱ش در فرهنگسرای بهمن تهران؛
* جشنواره دوم: نکوداشت محمدکاظم کاظمی، مهر ۱۳۸۲ش، فرهنگسرای بهمن؛
* جشنواره سوم: نکوداشت سید ابوطالب مظفری، مهر ۱۳۸۳ش، فرهنگسرای شفق (دانشجو)؛
* جشنواره چهارم: نکوداشت رهنورد زریاب، آبان ۱۳۸۴ش، باغ ورشو؛
* جشنواره پنجم: نکوداشت جواد خاوری، اسفند ۱۳۸۸ش، فرهنگسرای خانواده؛
* جشنواره ششم: نکوداشت دکتر محمدسرور مولایی، اسفند ۱۳۹۰ش، تالار سوره (حوزه هنری)؛
* جشنواره هفتم: نکوداشت واصف باختری، اسفند ۱۳۹۲ش، تالار سوره (حوزه هنری)؛
* جشنواره هشتم: نکوداشت آصف سلطان‌زاده، اسفند ۱۳۹۴ش، تالار سوره (حوزه هنری)؛
* جشنواره نهم: نکوداشت شریف سعیدی، اسفند ۱۳۹۰ش، تالار سوره (حوزه هنری).<ref>خانهٔ ادبیات افغانستان، ویژه‌نامه هشتمین جشنواره قند پارسی، 1394ش، ص37؛ خانهٔ ادبیات افغانستان، کارنامه خانه ادبیات افغانستان، 1400ش، ص3.</ref>

===== کسب افتخارات =====
# نخستین «جایزهٔ ادبی کتاب نوروز» در حوت/اسفند ۱۳۸۸ش برگزار شد و با تقدیر از رمان «پهلوان‌مراد و اسپی که اصیل نبود» نوشتهٔ ببرک ارغند، رمان‌های «گلیم‌باف» نوشتهٔ تقی واحدی و «هزارخانهٔ خواب و اختناق» نوشتهٔ عتیق رحیمی و نیز مجموعه داستان «عسکرگریز» نوشتهٔ آصف سلطان‌زاده به‌عنوان بهترین آثار داستانی افغانستان در یک دههٔ اخیر معرفی شدند.
# دومین «جایزهٔ ادبی کتاب نوروز» در ۲۹ دلو/بهمن ۱۳۹۱ش با همکاری بنیاد مهرگان عمران و انستیتوت فرانسه در افغانستان، در کابل برگزار شد و با تقدیر از رمان «سِفر خروج» نوشتهٔ آصف سلطان‌زاده و مجموعه داستان «بادیگارد» نوشته حبیب صادقی، در بخش رمان «بلوای خفتگان» نوشتهٔ محمدجان تقی بختیاری و در بخش مجموعه داستان کوتاه «دست شیطان» نوشتهٔ عزیزالله نهفته به‌عنوان عناوین برتر معرفی شدند.<ref>خانهٔ ادبیات افغانستان، کارنامه خانه ادبیات افغانستان، 1400ش، ص8؛ یعقوبی، «خانهٔ ادبیات افغانستان»، کتاب سال مهاجرین، 1394ش، ص138.</ref>

==== شعبه‌های {{درشت|خانه ادبیات افغانستان}} ====
'''کابل''': خانهٔ ادبیات افغانستان در کابل در ۱۳۸۷ش تأسیس شد و تا پیش از فروپاشی جمهوریت در اسد/مرداد ۱۴۰۰ش. فعال بود. نشست‌های هفتگی، نشست نقد و بررسی ادبیات معاصر افغانستان با عنوان «کتاب ماه»، کارگاه‌های ویرایش و نشست‌های خوانش متون کهن و در کنار آنها سلسله همایش‌های نقد ادبی با عنوان «شب‌های کابل» از جمله فعالیت‌های دفتر نمایندگی کابل بود. در سالیان گذشته ۲۹ سلسه از شب‌های کابل توسط این نمایندگی برگزار شد.<ref>خانهٔ ادبیات افغانستان، کارنامه خانه ادبیات افغانستان، 1400ش، ص10 و 14.</ref>

'''اصفهان''': خانهٔ ادبیات افغانستان در اصفهان در ۱۳۹۲ش تأسیس شد و تا آخر ۱۳۹۸ش مشغول فعالیت بود. از ۱۳۹۹ش و با تأسیس دفتر مستقل ادبیات در اصفهان، دورهٔ فعالیت این نمایندگی به پایان رسید. نشست‌های هفتگی، نشست نقد و بررسی ادبیات معاصر افغانستان و کارگاه‌های ادبی و آموزشی از جمله برنامه‌های ادبی در اصفهان بود. تهیه، تدوین و انتشار مجلهٔ «ماورا» از مهم‌ترین فعالیت‌های دفتر نمایندگی اصفهان بود. این جریده از ماه ثور (اردیبهشت) ۱۳۹۷ش تا سرطان (تیرماه) ۱۳۹۸ش در ۱۲ شماره منتشر شد.<ref>خانهٔ ادبیات افغانستان، کارنامه خانه ادبیات افغانستان، 1400ش، ص14.</ref>

==== تأثیرات {{درشت|خانه ادبیات افغانستان}} ====
خانهٔ ادبیات افغانستان از تشکل‌های ادبی اثرگذار در ثبت حماسه‌های مردم، ترویج روحیه پایداری، ایجاد روابط برادرانه بین مردم ایران و افغانستان و تغییر دیدگاه ایرانیان نسبت به مهاجرین است. این مؤسسه با تربیت ده‌ها داستان‌نویس، شاعر، هنرمند، نویسنده و روزنامه‌نگار در شکل‌گیری برخی از کانون‌های ادبی و هنری و جراید فرهنگی و ادبی در کشور سهم داشته است.<ref>حیدربیگی، «شعر پسامقاومت افغانستان»، فصل‌نامهٔ ادبیات معاصر، 1395ش، ص192؛ یعقوبی، «خانهٔ ادبیات افغانستان»، کتاب سال مهاجرین، 1394ش، ص138.</ref>

=== {{درشت|کانون ادبی و فرهنگی کلمه}} ===
فعالیت‌های گستردهٔ ادبی مهاجرین در قم از طریق دفتر ادبیات افغانستان قم، برپایی جُنگ‌های ادبی «درّ دری»،<ref>پیام، «گزارش کوتاهی از جُنگ ادبی در دری»، گلبانگ، 1375ش، ص8.</ref> نشر آثار در مطبوعات، چاپ کتاب‌های ادبی و برپایی جلسات نقد آثار در آن شهر موجب شد تا گرایش به ادبیات رونق گرفته و به مرور زمان باعث شد که جرایدی چون فجر امید، همبستگی و بامیان پدید آید.<ref>سعیدی، «همهٔ سنگ‌ها را به سوی من پرتاب کنید!»، گلبانگ، شمارهٔ 24، 1376ش، ص2؛ «کلمه» محفلی برای شاعران، ادیبان و داستان‌نویسان افغانستانی»، خبرگزاری فارس.</ref> با سقوط طالبان در ۱۳۸۰ش و تعطیلی بسیاری از جراید و مراکز فرهنگی مهاجرین در قم، زمینه برای تأسیس «کانون ادبی و فرهنگی کلمه» در پاییز ۱۳۸۰ش فراهم شد.<ref>کانون ادبی، فرهنگی کلمه، ویژه نامهٔ جشن پانزده سالگی کلمه، 1395ش، ص3؛ «کلمه» محفلی برای شاعران، ادیبان و داستان‌نویسان افغانستانی»، خبرگزاری فارس.</ref>

هدف از تشکیل کانون کلمه انسجام فعالیت‌های ادبی داستان‌نویسان و شاعران ساکن در قم بوده است که قبل از آن در مراکز و جراید مختلف به‌صورت پراکنده فعالیت می‌کردند. حمایت از ادیبان، توجه به آموزش، انتشار آثار، استعدادیابی و نقد آثار از دیگر اهداف تأسیس کانون کلمه است.<ref>کانون ادبی، فرهنگی کلمه، ویژه‌نامهٔ جشن پانزده‌سالگی کلمه، 1395ش، ص8.</ref> گسترهٔ فعالیت‌های کانون کلمه از ابتدا در شهر قم بوده است، اما این کانون تلاش کرده است فعالیت‌های خود را به مناطق اطراف چون تهران و شهر کاشان گسترش بدهد.<ref>رهیاب و مظفری، کتاب سال مهاجرین، 1394ش، ص37؛ کانون ادبی، فرهنگی کلمه، ویژه‌نامهٔ جشن پانزده‌سالگی کلمه، 1395ش، ص5.</ref>

کانون کلمه دارای مجمع عمومی است که از طریق انتخابات (هر دو سال یک‌بار) هیئت مدیرهٔ کانون و مسئولین اجرایی مانند رئیس، مدیر بخش آموزش، مدیر بخش شعر، مدیر بخش داستان، مسئول روابط عمومی، مدیر مالی و مسئول اطلاع‌رسانی را تعیین می‌کند.<ref>کانون ادبی، فرهنگی کلمه، اساس‌نامهٔ کانون کلمه، 1403ش، ص2.</ref>

==== فعالیت‌های {{درشت|کانون ادبی و فرهنگی کلمه}} ====
===== نشریات =====
کانون ادبی کلمه، در کنار برنامه‌های ادبی و آموزشی خود، ۱۶ شماره از «ماهنامهٔ کلمه» را با رویکرد فرهنگی و ادبی منتشر کرده است. در این نشریه مطالب ادبی گوناگونی چون داستان، شعر، مقاله، گفتگو، گزارش و معرفی به چاپ رسیده است. «دنیای داستان» نشریه دیگری از کانون کلمه است که به‌صورت الکترونیکی منتشر شده است. این نشریه به داستان اختصاص دارد. «کافهٔ کلمه» ویژه‌نامه‌ای است که به‌مناسبت مشارکت کانون کلمه در نمایشگاه افغانستان‌شناسی قم در ۱۳۹۳ش منتشر شده است. این ویژه‌نامه حاوی آثار ۳۲ شاعر و داستان‌نویس مهاجر است.<ref>کانون ادبی، فرهنگی کلمه، ویژه‌نامهٔ جشن پانزده‌سالگی کلمه، 1395ش، ص77-78.</ref>

===== آموزش =====
اعضای کانون کلمه در برنامه‌های آموزشی نیز فعال هستند. مبانی عناصر شعر سپید، داستان‌نویسی مقدماتی و پیشرفته، عروض و وزن و مبانی شعر مدرن از دوره‌های آموزشی کانون کلمه است. کانون ادبی کلمه دوره‌های آموزشی متعددی با عنوان «شهرزادان کوچک» برای کودکان و نوجوانان برگزار کرده و با «جشنوارهٔ شهرزاد و سی‌مرغ» در جهت رشد و شکوفایی نسل جدید گام برداشته است. خوانش متون ادبی از برنامه‌های کانون در سال‌های اخیر است.<ref>کانون ادبی، فرهنگی کلمه، ویژه‌نامهٔ جشن پانزده‌سالگی کلمه، 1395ش، ص77-78.</ref>

===== نشست‌ها =====
[[پرونده:Photo_2025-04-27_23-43-21.jpg|جایگزین=کانون ادبی و فرهنگی کلمه|بندانگشتی|کانون ادبی و فرهنگی کلمه]]
نشست‌های دایمی کانون کلمه به‌صورت هفتگی به نقد داستان و شعر اختصاص دارد و از ۱۳۸۰ش تا امروز ادامه داشته است. دیگر نشست‌های این کانون عبارت است از:
* نشست ادبی چای و داستان؛
* نشست مشترک با مراکز؛
* نشست ادبی ادبیات جوان افغانستان؛
* عصر شعر و داستان؛
* و افغانستان‌شناسی.<ref>گزارش کارکرد کانون ادبی کلمه در سال ۱۳۹۷ش، وب‌سایت بامیان نیوز. «حمایت و استقبال ایرانیان از محافل ادبی مهاجرین»، وب‌سایت تهران پرس.</ref>

حلقهٔ ماه از دیگر نشست‌های دایمی کانون کلمه است که به نقد کتاب‌های شعر و داستان اختصاص دارد. پنجاه و سومین جلسه این نشست در ۱۷ اسفند ۱۴۰۲ش برگزار شده است. برخی از کتاب‌های نقد شده در این بخش عبارت است از:
* «زنگار» مجموعه اشعار مریم حسینی؛
* «نخ قرمز به جای لب‌هایش» مجموعه داستان زهرا نوری؛
* «آوازهای روسی» رمان احمد مدقق؛
* «نقاط شناور نارنجی» مجموعه داستان لیلا جعفری؛
* «خطوط گیج» مجموعه شعر نورمحمد شکوه؛
* «خر قبرسی» مجموعه داستان فاطمه خاوری؛
* «قله اندوه» مجموعه شعر سید اعلا امیری؛
* «دختر ترکستانی» مجموعه داستان احمد مدقق؛
* «نوحه مرغابیان» مجموعه شعر آیینی کبری حسینی بلخی؛
* «اینجا در نقشه نیست» مجموعه داستان عصمت الطاف؛
* «چشمه سالنگ» مجموعه شعر سید نادر احمدی؛
* «تبر و باغ گل سرخ» سه مجموعه شعر به کوشش شاعران کانون کلمه؛
* «پلنک در پرانتز» مجموعه شعر زهرا حسین‌زاده؛
* «درّ اوستایی در صدف لهجهٔ هزارگی» محمدی شاری؛
* «چهارباغ خورشید»، مجموعه شعر موحد بلخی؛
* «فقه شاپرک» مجموعه شعر سلمان‌علی زکی؛
* «زمین برای من تنگ است» مجموعه شعر زهرا زاهدی؛
* «برادرم رمضان» مجموعه داستان تینا محمدحسینی؛
* «کابل جای آدم نیست» مجموعه داستان سیدعلی موسوی؛
* و «کارتهٔ هیچ» مجموعه شعر مرتضی برلاس.<ref>گزارش کارکرد کانون ادبی کلمه در سال ۱۳۹۷ش، وب‌سایت بامیان نیوز. «حمایت و استقبال ایرانیان از محافل ادبی مهاجرین»، وب‌سایت تهران پرس.</ref>

===== ویژه‌برنامه‌های {{درشت|کانون ادبی و فرهنگی کلمه}} =====
کانون ادبی کلمه افزون بر نشست‌های هفتگی، ویژه‌برنامه‌های ادبی و فرهنگی زیادی نیز برگزار کرده است، از جمله:
* عصر شعر «پیامبر آیینه‌ها» در سال پیامبر اعظم؛
* همایش ادبی «تبسم صبح» به مناسبت ولادت پیامبر گرامی اسلام در ۱۳۹۲ش؛
* عصر شعر آیینی «شمع‌های شب دیجور» به یاد پنج هزار شهید زندان‌های کابل در سال ۱۳۵۸ش؛
* نشست تخصصی شعر انتظار با عنوان «تسبیح ثانیه‌ها»؛
* دومین نشست داستانی «از هندوکش تا البرز» (نشست مشترک داستان‌نویسان ایران و افغانستان) در تهران؛
* شب شعر «یاقوت سرخ به تاراج رفتهٔ ورزگان» جهت گرامی‌داشت شهدای ارزگان؛
* نقد کتاب داستانی «دوازده نت برای سکوت» نوشته کیوان صادقی؛
* شب شعر «صفای چله‌نشینی»؛
* نشست ویژه با عنوان «دل خونین انار»؛
* عصر شعر «خون‌شریکی» همدردی شاعران قم با مردم مظلوم غزه و زلزله‌زدگان هرات ۱۴۰۲ش؛
* و «بررسی داستان مهاجرت» با حضور جواد خاوری، بتول سیدحیدری، احمد مدقق و شاه‌ترابی.<ref>گزارش کارکرد کانون ادبی کلمه در سال ۱۳۹۷ش، وب‌سایت بامیان نیوز. «حمایت و استقبال ایرانیان از محافل ادبی مهاجرین»، وب‌سایت تهران پرس.</ref>

===== جشنواره‌های {{درشت|کانون ادبی و فرهنگی کلمه}} =====
* اولین جشنوارهٔ ادبی کلمه در ۱۳۹۵ش به‌صورت استانی در موضوع مهاجرت برگزار شد. در این جشنواره ۳۰ اثر به دبیرخانه و ۱۲ اثر به دور نهایی رسید.
* دومین جشنوارهٔ ادبی کلمه در ۱۳۹۶ش نیز به‌صورت استانی برگزار شد. این جشنواره با استقبال خوبی مواجه شده و حدود ۴۰ اثر توسط دبیرخانه دریافت شد.
* سومین جشنوارهٔ ادبی کلمه ویژه داستان مهاجرت در سال ۱۳۹۷ش برگزار شد. در این دوره، جشنواره به استان‌های قم، تهران و شهر کاشان گسترش یافت.
* جشنوارهٔ سراسری «شهرزاد و سی‌مرغ» ویژهٔ کودکان و نوجوانان افغانستانی در سراسر جهان در بهار ۱۳۹۷ش برگزار و با استقبال گسترده‌ای مواجه شد.<ref>گزارش کارکرد کانون ادبی کلمه در سال ۱۳۹۷ش، وب‌سایت بامیان نیوز؛ «سومین جشنواره ادبی کلمه برگزار می‌شود»، شفقنا افغانستان.</ref>

===== حضور در جشنواره‌ها =====
[[پرونده:Photo_2025-04-27_23-43-04.jpg|جایگزین=کانون ادبی و فرهنگی کلمه|بندانگشتی|کانون ادبی و فرهنگی کلمه]]اعضای کانون ادبی کلمه در طول سال‌ها فعالیت آن کانون در مسابقات، همایش‌ها و جشنواره‌های زیادی شرکت کرده‌اند از جمله: دوازده دوره کنگرهٔ شعر و قصه طلاب.
# سیزده دوره مجمع شاعران انقلاب اسلامی؛
# جشنوارهٔ بین‌المللی شعر اشراق در تهران؛
# جشنوارهٔ بین‌المللی شعر فجر؛
# هفت دوره جشنوارهٔ قند پارسی در تهران؛
# جشنوارهٔ ادبی نوروز در مشهد؛ و دیگر جشنواره‌ها و مسابقات ادبی.<ref>گزارش کارکرد کانون ادبی کلمه در سال ۱۳۹۷ش، وب‌سایت بامیان نیوز؛ «جشن کلمات» به مناسب ۱۵ سالگی فعایت‌های «کانون ادبی فرهنگی کلمه» در قم برگزار شد»، شفقنا افغانستان.</ref>

===== رتبه‌های ادبی {{درشت|کانون ادبی و فرهنگی کلمه}} =====
اعضای کانون ادبی کلمه در سال‌های گذشته رتبه‌های زیادی در مسابقات و جشنواره‌های ادبی به دست آورده‌اند از جمله:
* سید علی‌رضا جعفری رتبهٔ نخست در پنجمین جشنوارهٔ قند پارسی؛
* زهرا زاهدی رتبهٔ نخست در پنجمین جشنوارهٔ قند پارسی؛
* ناصر عارفی شایستهٔ تقدیر در بخش ادبیات پایداری؛
* زهرا زاهدی رتبه نخست در ششمین جشنوارهٔ قند پارسی؛
* سیدعلی‌رضا جعفری رتبه دوم در ششمین جشنوارهٔ قند پارسی؛
* تکتم حسینی رتبهٔ سوم در ششمین جشنوارهٔ قند پارسی؛
* معصومه موسوی شایستهٔ تقدیر در ششمین جشنوارهٔ قند پارسی؛
* ریحانه بیانی شایسته تقدیر در ششمین جشنوارهٔ قند پارسی؛
* زهرا زاهدی رتبهٔ سوم در جشنوارهٔ فرهنگی هنری طوبی (جامعة المصطفی قم)؛
* سید محمدحسین فصیحی رتبهٔ نخست در هفتمین جشنوارهٔ قند پارسی؛
* سید علی‌رضا جعفری رتبهٔ دوم در هفتمین جشنوارهٔ قند پارسی؛
* معصومه موسوی رتبهٔ نخست در هفتمین جشنوارهٔ قند پارسی؛
* مریم حسینی قابل شایستهٔ تقدیر در هفتمین جشنوارهٔ قند پارسی؛
* ریحانه بیانی رتبه نخست در جشنوارهٔ ادبی نوروز مشهد؛
* سمیه کابلی رتبهٔ چهارم در جشنوارهٔ ادبی نوروز مشهد؛
* تکتم حسینی رتبهٔ دوم در جشنوارهٔ ادبی نوروز مشهد<ref>رهیاب و مظفری، کتاب سال مهاجرین، 1394ش، ص220؛ «جشن کلمات» به مناسب ۱۵ سالگی فعایت‌های «کانون ادبی فرهنگی کلمه» در قم برگزار شد»، شفقنا افغانستان.</ref> تکتم حسینی از اعضای کانون کلمه در جشنواره‌های مختلف از جمله «محتشم کاشانی»، «نیاوران»، «شعر عاشورایی زنجان» و جشنوارهٔ «بوی باران» رتبه‌های مختلفی را کسب کرده است؛
* سید احمد مدقق نیز در جشنواره‌های مختلف ادبی مقام‌ها و جوایزی کسب کرده است؛
* فاطمه مروج مهر رتبهٔ اول در جشنوارهٔ کلمه؛
* سمیه کابلی رتبهٔ دوم در جشنوارهٔ کلمه؛
* معصومه امیری رتبهٔ سوم در جشنوارهٔ کلمه و رتبهٔ نخست در جشنوارهٔ واژه‌های تشنه؛
* باهر بیانی رتبهٔ سوم در هفتمین جشنوارهٔ قند پارسی.<ref>گزارش کارکرد کانون ادبی کلمه در سال ۱۳۹۷ش، وب‌سایت بامیان نیوز.</ref>

===== آثار {{درشت|کانون ادبی و فرهنگی کلمه}} =====
[[پرونده:Photo_2025-04-27_23-41-05.jpg|جایگزین=کانون ادبی و فرهنگی کلمه|بندانگشتی|کانون ادبی و فرهنگی کلمه (معرفی آثار)]]
تاکنون بیش از چهل مجموعه کتاب شامل شعر، داستان، نقد، معرفی و آموزش از اعضای کانون کلمه چاپ شده است که برخی از مجموعه چاپ شده اعضای کلمه عبارت است از:
* غم عزیز؛
* به چشم‌های تو سوگند؛
* گزیدهٔ ادبیات معاصر؛
* خیابان‌های سرگردان؛
* زیارت‌نامه گل‌سرخ؛
* چارباغ خورشید؛
* در شُرُف ماه؛
* دورتر از چشم اقیانوس؛
* راه ابریشم آزادی؛
* آدمی پرنده نیست؛
* دل خونین انار؛
* یک شعله نوبهاران؛
* مشرق گل‌های فروزان (مجموعه شعرهای آیینی)؛
* دو ماه در خسوف؛
* زمین برای من تنگ است؛
* گونه‌های‌سرخابی؛
* اندوه ما جهان را تهدید نمی‌کند؛
* با زبان تنهایی؛ فقه شاپرک؛
* تبر و باغ گل‌سرخ؛
* هزاره بادامی‌ها؛ ماه هزارپاره؛
* وقتی کبوتر نیست؛
* مشتی پروبال؛
* نذر حلوای سرخ (مجموعه داستان‌های راه‌یافته به چهارمین کنگرهٔ واژه‌های تشنه)؛
* از طنین رنگ؛
* دوشنبه‌های‌کوهی؛
* دُرّ اَوِستایی در صدف لهجهٔ هزاره‌گی؛
* کافه کلمه (نمونهٔ آثار اعضای کانون ادبی کلمه)؛
* اتفاق گلدان‌ها؛
* فریاد روشنایی (سروده‌هایی برای جنبش عدالت‌خواهی و شهیدان دهمزنگ)؛
* سجدهٔ ناگهانی رویا؛
* آموزش شعر؛
* پروازهای منحنی.<ref>کانون ادبی، فرهنگی کلمه، ویژه‌نامهٔ جشن پانزده‌سالگی کلمه، 1395ش، ص109؛ گزارش کارکرد کانون ادبی کلمه در سال ۱۳۹۷ش، وب‌سایت بامیان نیوز.</ref>

== نشریات مهاجران افغانستانی در ایران ==
حضور گستردهٔ مهاجران افغانستانی در ایران طی چهار دهه گذشته، به شکل‌گیری کانون‌های فرهنگی و مطبوعاتی پویایی منجر شده است. بر اساس پژوهش‌های معتبر، این جامعه فرهنگی از ۱۳۵۷شتا سال ۱۳۸۶ حدود ۲۵۹ عنوان نشریه در ۱۱ شهر ایران منتشر کرده که بیشترین تمرکز آن در تهران (۸۷ عنوان)، مشهد (۷۳ عنوان) و قم (۵۵ عنوان) بوده است. روند انتشار این نشریات به شدت تحت تأثیر تحولات سیاسی افغانستان قرار داشته است. برای مثال در دوره حکومت کمونیستی (۱۳۵۸–۱۳۷۰) با ۱۱۵ عنوان به اوج خود رسید، در دورهٔ مجاهدین (۱۳۷۱–۱۳۷۵) با ۳۵ عنوان به‌شدت کاهش یافت، در دوران طالبان (۱۳۷۶–۱۳۸۰) با ۶۰ عنوان دوباره رشد کرد و در دورهٔ حکومت جدید افغانستان (۱۳۸۱–۱۳۸۶) با بازگشت روزنامه‌نگاران به کشور و سخت‌گیری‌های اداری، به ۳۹ عنوان رسید. این نشریات ترکیبی از مسائل سیاسی افغانستان با دغدغه‌های زندگی مهاجران در ایران را منتشر می‌کردند. محتوای آنها تحت تأثیر ادبیات مطبوعات ایرانی بود و بر هویت‌سازی فرهنگی و دینی تمرکز داشت. بیشتر مطالب به زبان فارسی منتشر می‌شد و مطالب پشتو به ندرت دیده می‌شد. اکثر نشریات ابتدا وابسته به احزاب سیاسی بودند اما به تدریج به سمت مستقل شدن پیش رفتند. این نشریات با چالش‌های جدی مانند عمر کوتاه به دلیل اختلافات داخلی، ضعف مالی و فنی، و کم‌توجهی به فضای دیجیتال مواجه بودند. علیرغم همه چالش‌ها، این نشریات در ایجاد پیوند فرهنگی بین دو جامعهٔ ایران و افغانستان، ثبت تاریخ شفاهی افغانستان و تربیت نسل جدیدی از روزنامه‌نگاران نقش بی‌بدیلی ایفا کردند. آنها همچنین به‌عنوان پلی فرهنگی دو کشور عمل کرده و زمینه‌های تعامل فرهنگی را فراهم کردند.<ref>محرابی، سه دهه با مطبوعات فارسی‌زبان مهاجران افغانستانی در جهان (1387-1357)، ۱۳۸۹ش، ص۴۰–۳۵.</ref>

== مجله‌های کودکان مهاجران افغانستانی در ایران ==
=== مجله باغ ===
شمارهٔ اول مجلهٔ باغ در سال ۱۳۹۰ش، در هشت صفحه و در پنجاه نسخه منتشر شد.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1393/04/19/426892/جشن-سه-سالگی-باغ-از-آرزوی-حذف-مرزهای-فرهنگی-ایران-و-افغانستان-تا-شعرخوانی-کودکانه «جشن سه‌سالگی «باغ»، از آرزوی حذف مرزهای فرهنگی ایران و افغانستان تا شعرخوانی کودکانه»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> از تاریخ تأسیس این مجله تا [[اردیبهشت]] ۱۴۰۱ش، هفتاد شماره از باغ منتشر شده است. شماره‌های نخستین نشریه، با تعداد صفحات کم و به‌صورت سیاه و سفید چاپ می‌شد. پس از چاپ چند شماره، به چاپ رنگی این مجله در تعداد صفحات بیشتر اقدام کردند.<ref>[https://magchild.blogsky.com/1398/08/01/post-83/ ««باغ» نشریه‌ای برای کودکان افغانستان»، وبلاگ نشریات کودک و نوجوان (گروه بررسی نشریات شورای کتاب کودک).]</ref> صاحب‌امتیازی باغ را تا شمارهٔ ۶۷، مؤسسهٔ فرهنگی ماه نو و شمارهٔ ۶۹ و ۷۰ را بنیاد جاوید بر عهده داشت. محمدسرور رجایی (۱۳۴۷–۱۴۰۰ش) تا شمارهٔ ۶۸ مدیر مسئول باغ بود که پس از درگذشت او، جاوید حسینی این مسئولیت را پذیرفت. سردبیری مجله نیز تا شمارهٔ چهل با سیداحمد مدقق و تا شمارهٔ ۶۶ با باهر بیانی بود.<ref>[http://www.baagh.blogfa.com/category/3 « باغ ماهنامۀ کودکان و نوجوانان افغانستان»، وبلاگ مجلۀ باغ.]</ref>

ماهنامهٔ باغ، اولین نشریهٔ تمام رنگی کودکان [[افغانستان]] است که با تیراژ سه هزار نسخه به‌صورت منظم منتشر می‌شد. از این میان، دو هزار نسخه برای کودکان مهاجر افغان در شهرهای مختلف [[ایران]] و یک هزار نسخهٔ برای کودکان ساکن در افغانستان توزیع می‌شد.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/28722 «نشریه باغ (مجله کودکان و نوجوانان افغانستان) سه ساله شد»، پایگاه خبری شفقنا.]</ref> مجلهٔ باغ تا شمارهٔ ۵۵ به‌صورت ماهانه و از شمارهٔ ۵۶، مهر-[[آبان]] ۱۳۹۲ به‌صورت دوماهنامه منتشر می‌شود.<ref>[http://www.baagh.blogfa.com/category/3 « باغ ماهنامۀ کودکان و نوجوانان افغانستان»، وبلاگ مجلۀ باغ.]</ref> مطالب ارسالی باید متناسب با روحیهٔ کودک و نوجوان افغانستانی و در قالب داستان کوتاه، [[شعر]]، عکس، خاطرات کودکان یا پدر و مادر آنها باشد.<ref>«[https://magchild.blogsky.com/1398/08/01/post-83/ «باغ» نشریه‌ای برای کودکان افغانستان»، وبلاگ نشریات کودک و نوجوان (گروه بررسی نشریات شورای کتاب کودک).]</ref>

==== موضوع و محتوای مجله باغ ====
موضوع مجله در مورد مسائل آموزشی، فرهنگی و اجتماعی مربوط به کودکان به‌خصوص کودکان افغانستانی است. پیام اصلی مجلهٔ باغ، این است که [[افغانستان]] برخلاف تصویرسازی رسانه‌ها، سیاه نیست و دارای زیبایی‌هایی است که جهان آرزوی داشتن آنها را دارد.<ref>«50 [http://sobhezagros.ir/News/101134.html کشور مخاطب نشریه کودکان افغانستان؛ باغی برای کودکان افغانستانی»، پایگاه اطلاع‌رسانی صبح زاگرس.]</ref> مطالب این نشریه در راستای حفظ ارزش‌های ملی و اسلامی افغانستان و متناسب با فضای ذهنی و بومی کودکان افغانستان، تهیه می‌شود.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/28722 «نشریه باغ (مجله کودکان و نوجوانان افغانستان) سه ساله شد»، پایگاه خبری شفقنا.]</ref>

==== ایده مجله باغ ====
ایدهٔ کار کودک در ذهن محمدسرور رجایی بود؛ اما پس از ملاقات با احمد مدقق که آن زمان از طریق وبلاگ با او در ارتباط بود و برای کودکان شعر می‌نوشت، طرح یک مجله پی‌ریزی شد. طرح اول مجله، هشت صفحه در اندازهٔ A5، به‌صورت سیاه‌وسفید و در ۱۵۰ نسخه بود.<ref>[https://www.pishkhan.com/news/254166 «باغبان مهربان کلمات»، وب‌سایت روزنامه ایران.]</ref>

==== هدف مجله باغ ====
نخستین هدف این مجله، دلگرمی بچه‌های افغانستانی بود تا در کشورهای دیگر و [[ایران]]، به داشتن چنین مجله‌ای ببالند و با فرهنگ غنی خود آشنا شوند. هویت‌بخشی به کودکان افغانستانی، از دیگر اهداف مهم این مجله است. به‌همین دلیل در مجلهٔ باغ تلاش شده تا با ادبیاتی برابر با ذائقهٔ کودکان و نوجوانان، شعر، داستان و گزارش‌هایی از پیشرفت چهره‌های موفق افغانستان به حضور امید و شادمانی، هویت فرهنگی و ملی [[افغانستان]] اشاره کند.<ref>«50 [http://sobhezagros.ir/News/101134.html کشور مخاطب نشریه کودکان افغانستان؛ باغی برای کودکان افغانستانی»، پایگاه اطلاع‌رسانی صبح زاگرس.]</ref>

==== مخاطب مجله باغ ====
مجلهٔ باغ، نشریه‌ای مختص تمامی افغانستانی‌های داخل و خارج از این کشور است. همچنین، گروهی از مردم [[افغانستان]] که به‌دلیل جنگ و شرایط سخت از سرزمین خود کوچ کرده و به کشورهای دور و نزدیک مهاجرت کرده‌اند، می‌توانند از این مجله استفاده کنند. این مجله بدون توجه به تعصبات قومی و مذهبی، آن را بین تمامی بچه‌های [[اهل تسنن]] و [[تشیع]] توزیع می‌کند. علاوه بر آن، کودکان ایرانی نیز، مخاطب مجله هستند تا با فرهنگ هم‌کلاسی‌های خود آشنا شوند.<ref>«50 [http://sobhezagros.ir/News/101134.html کشور مخاطب نشریه کودکان افغانستان؛ باغی برای کودکان افغانستانی»، پایگاه اطلاع‌رسانی صبح زاگرس.]</ref>

==== مجله باغ در سراسر دنیا ====
مجلهٔ باغ به چندین کشور دنیا ارسال شده و فرصتی است تا کودکان افغان از دیگر هموطنان خود در نقاط مختلف این کرهٔ خاکی، باخبر شده و با خواندن اخبار مثبت، لبخند به لب آورند.<ref>[https://magchild.blogsky.com/1398/08/01/post-83/ ««باغ» نشریه‌ای برای کودکان افغانستان»، وبلاگ نشریات کودک و نوجوان (گروه بررسی نشریات شورای کتاب کودک).]</ref> در حال حاضر فرهنگیان و هنرمندان افغانستانی که به کشورهای دیگر مهاجرت کرده‌اند، می‌توانند فایل پی‌دی‌اف<ref>[http://www.baagh.blogfa.com/category/3 « باغ ماهنامۀ کودکان و نوجوانان افغانستان»، وبلاگ مجلۀ باغ.]</ref> باغ را به‌صورت رایگان دریافت کنند.<ref>«50 [http://sobhezagros.ir/News/101134.html کشور مخاطب نشریه کودکان افغانستان؛ باغی برای کودکان افغانستانی»، پایگاه اطلاع‌رسانی صبح زاگرس.]</ref>

==== زبان مجله باغ ====
مجلهٔ باغ تلاش می‌کند تا با حفظ [[زبان فارسی]] معیار، در لهجه و حتی در نوشتار، مطالب مجله را تولید کند. زبان مجله زبان پارسی است و مخاطبان ایرانی هم به‌راحتی می‌توانند آن را مطالعه کنند. هرچند، گاهی، برخی از واژگان مجله برای آنها نامفهوم خواهد بو؛ زیرا برخی از واژگان افغانستانی در ایران استعمال نمی‌شوند.<ref>«50 [http://sobhezagros.ir/News/101134.html کشور مخاطب نشریه کودکان][[افغانستان]]؛ باغی برای کودکان افغانستانی»، پایگاه اطلاع‌رسانی صبح زاگرس.</ref>

==== توزیع نشریه باغ در غرفهٔ ایران ====
در شانزدهمین دورهٔ نمایشگاه بین‌المللی کتاب در وین و در غرفهٔ [[ایران]]، نشریهٔ باغ نیز توزیع شد که از جمله نکات قابل تأمل و توجه در این دوره بوده است. این اقدام، با استقبال مهاجران و طبقهٔ روشنفکر مواجه شد. علاوه بر آن، گروه‌های حقوق بشری هم از توزیع این مجله در غرفهٔ ایران استقبال کردند.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/3823981/آنچه-در-نمایشگاه-کتاب-وین-گذشت-حضور-پررنگ-ایران-در-چهارمین-دوره «آنچه در نمایشگاه کتاب وین گذشت/حضور پررنگ ایران در چهارمین دوره»، خبرگزاری مهر.]</ref>

==== مشارکت کودکان ====
مجلهٔ باغ این امکان را برای کودکان فراهم کرده تا داستان، شعر، عکس، آرزوهای فردا و خاطرات گذشتهٔ خود را برای انتشار در اختیار مجله قرار دهند.<ref>[https://hamiorg.org/بیستمین-شماره-مجله-باغ،-نشریه-مخصوص-کو «شمارۀ 20 ماهنامه باغ منتشر شد»، وب‌سایت انجمن حامی.]</ref>

==== باغ در مراکز آموزشی ====
مجلهٔ باغ، ماهانه توسط «انجمن حامی» تهیه شده و در اختیار دانش‌آموزان تمامی مراکز آموزشی انجمن در [[تهران]] و [[مشهد]] قرار می‌گیرد تا فرصتی باشد که کودکان و نوجوانان مهاجر با معلمان و بزرگترهای [[خانواده]]، به بازخوانی هویت و ریشه‌های تاریخی خود بپردازند.<ref>[https://hamiorg.org/بیستمین-شماره-مجله-باغ،-نشریه-مخصوص-کو «شمارۀ 20 ماهنامه باغ منتشر شد»، وب‌سایت انجمن حامی.]</ref>

=== مجله الکترونیک سیندخت ===
سیندخت نام یکی از زنان [[شاهنامه]]، مادر رودابه و به‌عبارتی مادر کلان (مادر بزرگ) رستم و زن مهراب، شاه کابل است؛ اما چیزی که او را مهم می‌کند نقشی است که او با سیاست و ذکاوتی زنانه در جلوگیری از جنگ میان ایران و توران داشته است. زمانی‌که زال، عاشق دختر او رودابه می‌شود، دختری که از نسل ضحاک است؛ بیم لشکرکشی منوچهر، شاه [[ایران]] به [[کابل]] می‌رود. سیندخت به مهراب پیشنهاد می‌کند تا به‌عنوان میانجی صلح به پیش سام، پدر زال، برود و او می‌پذیرد. سام در ابتدا از این‌که زنی سفیر شده تعجب می‌کند:<ref>[https://ganjoor.net/ferdousi/shahname/manoochehr/sh17 فردوسی، شاهنامه، «منوچهر: بخش17»، وب‌سایت گنجور.]</ref>{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|سخن‌ها چو بشنید ازو پهلوان|زنی دید با رای و روشن‌روان}}
{{ب|به رخ چون بهار و به بالا چو سرو|میانش چو غرو و به رفتن تذرو}}
{{ب|چنین داد پاسخ که پیمان من|درست است اگر بگسلد جان من}}
{{ب|تو با کابل و هر که پیوند توست|بمانید شادان‌دل و تندرست}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}در نهایت، سیندخت موفق می‌شود تا منوچهر را از لشکرکشی منصرف کند؛ بنابراین سیندخت هم خطر جنگ را رفع کرد و هم موجبات به‌هم رسیدن زال و رودابه را فراهم می‌کند.<ref>[https://madanyatdaily.com/سیندخت؛-روایتهایی-از-دخترانی-که-مهاج/ رسا، سیندخت؛«روایت‌هایی از دخترانی که مهاجر، زاده می‌شوند»، وب‌سایت مدنیت.]</ref>

==== موضوع مجله سندوخت ====
موضوع کلی این مجله [[مهاجرت]] و روایت‌های دختران مهاجر افغانستانی در [[ایران]] است؛ یا دخترانی که متولد ایران بوده و پدر و مادری مهاجر دارند؛ یا نسل سوم مهاجرانی که پدر و مادرهای آنها نیز در ایران متولد شده‌اند.<ref>[https://diaran.ir/7422/سیندخت-مجله-دختران-افغانستان/ بنی‌یعقوب، «هوای شهر کابل داره یار جان»، وب‌سایت دیاران.]</ref> هر شماره از این نشریهٔ الکترونیکی، موضوع ویژه‌ای دارد تا از کنار هم قرار گرفتن آنها جهانی کوچک ساخته شده و در عین حال این ظرفیت را داشته باشد که تمامی سلیقه‌ها را پوشش دهد.<ref>امیری، مجلهٔ الکترونیکی سیندخت، ص4.</ref>

==== قالب مجله سندوخت ====
قالب مجلهٔ سیندخت، روایی است؛ در این مجله، نه پیچیدگی‌های داستانی وجود دارد و نه به‌اندازهٔ خاطرات، شخصی است. روایت‌های این نشریه به زبان ساده نوشته شده و دارای موضوعاتی هستند که با زندگی روزمره ارتباط دارند. بیشتر این نوشته‌ها، نشان‌دهندهٔ نگاه دختران افغانستانیِ مهاجر در [[ایران]]، به زندگی است.<ref>[https://diaran.ir/7422/سیندخت-مجله-دختران-افغانستان/ بنی‌یعقوب، «هوای شهر کابل داره یار جان»، وب‌سایت دیاران.]</ref>

==== مسئولین نشریه مجله سندوخت ====
هستهٔ اولیهٔ این مجله تعدادی از داستان‌نویسان ساکن شهر [[قم]] بودند که می‌خواستند کاری اجتماعی‌تر انجام داده و با مهاجرانی ارتباط برقرار کنند که داستان‌خوان نیستند.<ref>[https://madanyatdaily.com/سیندخت؛-روایتهایی-از-دخترانی-که-مهاج/ رسا، «سیندخت؛ روایت‌هایی از دخترانی که مهاجر، زاده می‌شوند»، وب‌سایت مدنیت.]</ref> اکنون سردبیر این مجله، معصومه اخلاقی از نویسندگان جوان افغانستانی است که به‌دلیل نگارش داستان «روی پوست عادت» برگزیدهٔ مقام نخست «هفتمین دوره جایزهٔ ادبی هزار و یک شب» شده است.<ref>[https://shahrestanadab.com/Content/ID/10630/روی-پوست-عادت--داستان-کوتاهی-از-معصومه-امیری «روی پوست عادت | داستان کوتاهی از معصومه امیری»، وب‌سایت شهرستان ادب.]</ref>

==== سازوکار انتشار مجله سندوخت ====
مجلهٔ سیندخت در کانال تلگرام سیندخت بارگذاری شده و به رایگان، در دسترس است. این مجله، نسخهٔ صوتی نیز دارد که در کانال تلگرامی مجله منتشر می‌شود.<ref>[https://diaran.ir/7422/سیندخت-مجله-دختران-افغانستان/ بنی‌یعقوب، «هوای شهر کابل داره یار جان»، وب‌سایت دیاران.]</ref> موضوع هر شمارهٔ نشریه در شمارهٔ قبل آن اعلام شده و فراخوان دریافت آثار هم داده می‌شود.<ref>[https://madanyatdaily.com/سیندخت؛-روایتهایی-از-دخترانی-که-مهاج/ رسا، «سیندخت؛ روایت‌هایی از دخترانی که مهاجر، زاده می‌شوند»، وب‌سایت مدنیت.]</ref>

==== کارنامه مجله سندوخت ====
تا به امروز نُه شماره از این مجله منتشر شده و به موضوعاتی از قبیل شوهر خارجی (شمارهٔ اول)، آشپزی غذای وطنی (شمارهٔ دوم)، عکس یادگاری (شمارهٔ سوم)، همسایه (شمارهٔ چهارم)، رفیق‌بازی (شمارهٔ پنجم)، از وطن آمده (شمارهٔ ششم)، فقدان (شمارهٔ هفتم)، لذت‌های ناچیز (شمارهٔ هشتم) و جای امن (شمارهٔ نهم) پرداخته است.

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
{{آغاز منابع}}
* «آسیب‌های طلاق برمردان، زنان و کودکان»، وب‌سایت مؤسسهٔ روان‌شناسی دکتر فرزاد طباطبائی، تاریخ بازدید: ۲۰ شهریور ۱۴۰۲ش.
* آقاجانی، مصطفی، «موفقیت نخبگان مهاجر افغانستان در آموزش عالی ایران؛ فرصت‌ها و چالش‌ها»، وب‌سایت پژوهشکدة مطالعات راهبردی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، تاریخ درج مطلب: ۲۷ خرداد ۱۳۹۷ش.
* «آمار دانشجویان مهاجر در ایران به تفکیک مقطع تحصیلی»، وب‌سایت آفاق، تاریخ بازدید: ۳۱ تیر ۱۴۰۲ش.
* «آمار رسمی مهاجران افغانستانی اعلام شد؛ ۶ میلیون و ۱۰۰ هزار نفر!»، اعتماد آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۸ فروردین ۱۴۰۴ش.
* «آنچه در نمایشگاه کتاب وین گذشت/ حضور پررنگ ایران در چهارمین دوره»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۴ آبان ۱۳۹۵ش.
* «اثرات مثبت طلاق برای کودکان»، وب‌سایت کودکان، تاریخ درج مطلب: ۱۱ ژانویهٔ ۲۰۲۳م.
* اخوان‌فرد و دیگران، «تکلیف بر رعایت حق آموزش در حقوق اسلام و مقررات حقوق بشر»، فصل‌نامهٔ علمی و پژوهشی فقه و مبانی حقوق اسلام، سال هشتم، شمارهٔ ۴، زمستان ۱۳۹۴ش.
* ارژنگ، مجیب، «نداشتن امنیت شغلی؛ حق انتخاب را از مهاجران می‌گیرد»، وب‌سایت روزنامة صبح‌کابل، تاریخ درج مطلب: ۶ آگوست ۲۰۱۹م.
* اسماعیل‌پور، م، «گلبانگ»، دانشنامه ادب فارسی، ۱۳۸۱ش.
* اصفهانی، آرش‌نصیر و حسینی، حسن، «بررسی تأثیر سیاست‌های تحصیل اتباع افغانستانی در ایران (مورد مطالعه شهر تهران)»، فصل‌نامهٔ راهبردی اجتماعی فرهنگی، سال پنجم، شمارهٔ بیستم، پاییز ۱۳۹۵ش.
* افتخار، نازنین، «بحران هویتی، مانع تحصیل کودکان مهاجر»، وب‌سایت پیام ما، تاریخ بازدید: ۱۴ تیر ۱۴۰۲ش.
* «افتتاح خانهٔ ادبیات افغانستان»، فصل‌نامهٔ خط سوم، شمارهٔ سه و چهار، بهار و تابستان ۱۳۸۲ش.
* «افتخارآفرینی مهاجرین افغانستانی در رقابتی از جنس ماکارونی»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۶، اسفند ۱۳۹۴ش.
* «افزایش ۱۰ تا ۱۵ درصدی نرخ طلاق»، وب‌سایت شیعه نیوز، تاریخ درج مطلب: ۸ مرداد ۱۳۹۰ش.
* «افزایش ۵۰ درصدی قیمت تمدید و صدور پاسپورت افغانستان در ایران/ انصار: مسئول تعیین نرخ، وزارت امور خارجه است»، خبرگزاری صدای افغان (آوا)، تاریخ درج مطلب: ۲۸ فروردین/حمل ۱۴۰۲ش.
* «افغانستان بزرگ‌ترین سرمایه‌گذار خارجی در ایران»، بهارنیوز، ۱۷ مهر ۱۴۰۱ش.
* «افغانستانی‌ها در ایران کمتر از ایرانیان اجاره می‌پردازند/ اتباع اجاره‌خانه را ناعادلانه کرده‌اند»، پایگاه خبری و اطلاع‌رسانی رکنا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ آذر ۱۴۰۱ش.
* «افغانستانی‌ها صد میلیون دلار در ایران سرمایه‌گذاری کردند»، خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۸ خرداد ۱۴۰۰ش.
* امیری، معصومه، مجلهٔ الکترونیکی سیندخت، تاریخ درج مطلب: ۷ آبان ۱۳۹۸ش.
* اوژولیده، علیاصغر، «نقش هیئات مذهبی در راهبرد فرهنگ دینی جوانان»، وبسایت جامعه‌شناسان جوان، تاریخ درج مطلب: ۲۵ مهر ۱۳۹۸ش.
* «انتخابات مجمع هماهنگی هیئت‌های مذهبی مهاجرین افغانستانی مقیم مشهد برگزار شد»، وب‌سایت خبربان، تاریخ مراجعه ۱۵ مرداد ۱۴۰۲ش.
* «اینکه متخصصان افغانستانی برای اشتغال خود را کارگر ساده معرفی می‌کنند صحت ندارد»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۲۴ آذر ۱۳۹۵ش.
* «بازگشت ۷۰ درصد اتباع با خانواده‌شان/ برنامه خروج ۸۰۰ هزار نفر دیگر»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۹ شهریور ۱۴۰۴ش.
* «باغ ماهنامه کودکان و نوجوان افغانستان، شماره اول»، وبلاگ مجلهٔ باغ، تاریخ درج مطلب: ۲۹ تیر ۱۳۹۰ش.
* «باغبان مهربان کلمات»، وب‌سایت روزنامه ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۱ دی ۱۴۰۰ش.
* «باغ نشریه‌ای برای کودکان افغانستان»، وبلاگ نشریات کودک و نوجوان (گروه بررسی نشریات شورای کتاب کودک)، تاریخ درج مطلب: ۱ آبان ۱۳۹۸ش.
* باریکانی، محمد، «افغانستان کوچک در سرزمین یاقوت‌های سرخ»، روزنامهٔ همشهری، ۲۳ اردیبهشت ۱۳۹۱ش، تاریخ بازدید: ۲۳ مهر ۱۴۰۲ش.
* بلخی، سید میرزاحسین و دیگران، سوره بچه‌های مسجد، شماره ۴۴، تهران، حوزه هنری، ۱۳۷۵ش.
* بلخی، میلاد، «ستاره‌ای که افول نمی‌کند»، تلاوه، پیش‌شماره ۴، ۱۳۷۴ش.
* بنی‌یعقوب، ترانه، «هوای شهر کابل داره یار جان»، وب‌سایت دیاران، تاریخ درج مطلب: ۱۷ دی ۱۴۰۰ش.
* بهنیا، مسیح و محمودیان، ساناز، «حق آموزش کودکان پناهندهٔ افغان در ایران در پرتو نظام حقوق بین‌الملل ناظر بر پناهندگی»، مجلهٔ حقوق بین‌المللی، شمارهٔ ۶۶، بهار و تابستان ۱۴۰۱ش.
* پروسنان، امیر، «اکثریت شاغلین افغانستانی در ایران بیمه نیستند»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۷ مهر ۱۳۹۸ش.
* پویان، اعظم، «کودکان جامانده از مهر کجا می‌روند؟»، وب‌سایت روزنامهٔ شرق، تاریخ درج مطلب: ۱ مهر ۱۳۹۶ش.
* پیام، علی، «گزارش کوتاهی از جُنگ ادبی در دری»، گلبانگ، شماره ۵، ۳۰ حوت (اسفند) ۱۳۷۵ش.
* «بررسی عوامل افزایش آمار طلاق میان مهاجران افغانستانی در شرایط کرونایی»، خبرگزاری شفقنا، تاریخ بازدید: ۱ شهریور ۱۴۰۲ش.
* «برگزاری اولین‌نشست ظرفیتها و چالشهای فرهنگی اجتماعی هیئتتهای مذهبی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اردیبهشت ۱۳۹۸ش.
* «پانصدوبیست‌وهفت هزار دانش‌آموز اتباع خارجی در ایران تحصیل می‌کنند/فعالیت ۲۲ مدرسه ویژه اتباع»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج ملطب: ۱۷ اردبهشت ۱۴۰۱ش.
* «پنجاه کشور مخاطب نشریه کودکان افغانستان؛ باغی برای کودکان افغانستانی»، پایگاه اطلاع‌رسانی صبح زاگرس، تاریخ درج مطلب: ۳۱ مرداد ۱۳۹۶ش.
* «پنجرهٔ آفتابی»، فصل‌نامهٔ پیامبر، شمارهٔ ۱، ۱۳۷۷ش.
* «پوشش بیمة سلامت برای یک میلیون و ۲۰۰ هزار تبعة خارجی/ حق بیمة اتباع چقدر است؟»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۴ خرداد ۱۴۰۲ش.
* «تبدیل پرداخت شهریه ارزی به ریالی ویژه دانشجویان افغان/ کاهش شهریه دانشجویان»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۱۳ دی ۱۴۰۱ش.
* «تحصیل ۶۱۴ هزار دانش‌آموز اتباع در ایران»، وب‌سایت اعتماد، تاریخ درج مطلب: ۳۰ خرداد ۱۴۰۲ش.
* «تحصیل ۶۷۰ هزار دانش‌آموز اتباع افغانستانی/۹۶ درصد هزینه‌ها را ایران می‌پردازد»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اسنفد ۱۴۰۱ش.
* «تحصیل کودکان مهاجر، برای ایران یک فرصت بزرگ است»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۴ مرداد ۱۴۰۱ش.
* «تعرفة صدور پروانة کار اتباع خارجی در سال ۱۴۰۲ش اعلام شد»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۱۷ فروردین ۱۴۰۲ش.
* «تعرفة کارت آمایش ۱۷ و هویت ۱۶ اتباع خارجی اعلام شد»، وب‌سایت شهرآرانیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۸ تیر ۱۴۰۱ش.
* «تمدید پاسپورت سفارت افغانستان در تهران ۱۴۰۴»، خبرگزاری مهاجر، تاریخ درج مطلب: ۱۷ خرداد ۱۴۰۴ش.
* «ثبت دومین اختراع جوان افغانستانی در ایران»، خبرگزاری پیام آفتاب، تاریخ درج مطلب: ۱۴ بهمن ۱۳۹۱ش.
* «ثبت‌نام کارت کارگری اتباع»، وب‌سایت سامانه‌ها، تاریخ بازدید: ۱۲ مرداد ۱۴۰۲ش.
* «جا ماندن کودکان مهاجر از قطار تحصیل»، روزنامهٔ پیام ما، تاریخ بازدید: ۱۴ تیر۱۴۰۲ش.
* «جایزة بیوتکنولوژی برای نخبة افغانستانی در ایران»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۵ دی ۱۳۹۶ش.
* «جریمة روزانة به‌کارگیری نیروی کار خارجی غیرمجاز، ۸۸۵ هزار تومان تعیین شد»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۶ فروردین ۱۴۰۲ش.
* «جزئیات کامل طرح تمدید اعتبار و روادید گذرنامه‌های خانواری در ایران»، وب‌سایت افغان‌ایرکا، تاریخ درج مطلب: ۱۲ بهمن ۱۳۹۹ش.
* «جشن سه‌سالگی «باغ»، از آرزوی حذف مرزهای فرهنگی ایران و افغانستان تا شعرخوانی کودکانه»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۹ تیر ۱۳۹۳ش.
* «جشن کلمات» به مناسب ۱۵سالگی فعایت‌های «کانون ادبی فرهنگی کلمه» در قم برگزار شد»، شفقنا افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۲۹ بهمن ۱۳۹۵ش.
* «جُنگ ادبی در دری»، فصل‌نامهٔ در دری، شماره ۳ و ۴، ۱۳۷۶ش.
* جوادی، قاسم و موسوی، محمدجمال، «سیرتاریخی عزاداری‌های حسینی در افغانستان»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۲۱ مهر ۱۳۹۴ش.
* جوادی، قاسم و موسوی، محمدجمال، «مراسم عاشورا در کابل»، فصل‌نامهٔ شیعه‌شناسی، سال دوازدهم، شمارهٔ ۴۵، بهار ۱۳۹۳ش.
* «چالش‌های تحصیل کودکان مهاجر در ایران و راهکارهای موجود»، خبرگزاری صدای افغان، تاریخ درج مطلب: ۱۸ خرداد ۱۴۰۱ش
* . «چالش‌های تحصیل کودکان مهاجر در ایران»، روزنامهٔ شرق، تاریخ درج مطلب: ۲۳ شهریور ۱۴۰۱ش.
* «چالش‌های دانشجویان افغانستانی در دانشگاه‌های ایران»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۷ شهریور ۱۴۰۰ش.
* «چرا آمار خرید و فروش املاک اتباع خارجی در ایران وجود ندارد؟ / مسئول نشر آمار معاملات خارجی‌ها کجاست؟»، اقتصادآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۰ خرداد ۱۳۹۹ش.
* حجتی، حمیده، «ادبیات مقاومت افغانستان»، دانشنامهٔ ادب فارسی ویژه افغانستان، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۱ش.
* حجتی، حمیده، «ادبیات مقاومت افغانستان»، دانشنامهٔ ادب فارسی ویژه افغانستان، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۱ش.
* حسین‌پور، میترا، «مهاجران و بازار کار»، بی‌تا، وب‌سایت رصدخانة مهاجرت ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۹ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
* حسین‌زاده، آزیتا، انجمن «در دری» خانه مودت شاعران افغانستانی و ایرانی، وب‌سایت مشهد چهره، تاریخ درج مطلب: ۲۷ شهریور ۱۴۰۱ش.
* حقیقت‌طلب، پیمان، «اختراعات این دختر مهاجر تهران را نجات می‌دهد»، وب‌سایت دیاران، تاریخ درج مطلب: ۷ خرداد ۱۳۹۷ش.
* حقیقت‌طلب، پیمان، «فراز و فرودهای تحصیل کودکان مهاجر در ایران»، در بخش دوم وبینار آموزش کودکان مهاجر در دنیای جدید، گروه مطالعات جوانان مؤسسهٔ مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۲ مهر، ۱۴۰۰ش.
* حقیقتیان، منصور و دیگران، «سنخ‌شناسی طلاق و پیامدهای اجتماعی آن (مطالعهٔ موردی زنان مطلقهٔ تحت پوشش کمیتهٔ امداد امام خمینی استان چهار محال و بختیاری»، فصلنامهٔ جامعهشناسی کابردی، سال بیستونهم، شمارهٔ دوم، تابستان ۱۳۹۷ش.
* «حمایت و استقبال ایرانیان از محافل ادبی مهاجرین»، وب‌سایت تهران‌پرس، تاریخ بازدید: ۲۷ فروردین ۱۴۰۳ش.
* حیدربیگی، حسین، «شعر پسامقاومت افغانستان»، فصل‌نامه ادبیات معاصر، کابل، ۱۳۹۵ش.
* خانه ادبیات افغانستان، کارنامه خانه ادبیات افغانستان، تهران، خانه ادبیات افغانستان، ۱۴۰۰ش.
* خانه ادبیات افغانستان، ویژه نامه هشتمین جشنواره قند پارسی، تهران، خانه ادبیات افغانستان، ۱۳۹۴ش.
* خاوری، جواد، «سنگی در برکه»، مجلهٔ ادبیات داستانی، شماره ۱۹، ۱۳۷۳ش. خاوری، جواد، شرح پریشانی ما، در دری، شماره ۱۳، پاییز ۱۳۸۰ش.
* خاوری، جواد، علی، پیام، سنگ ملامت، تهران، حوزه هنری، ۱۳۷۶.
* خدادوست، علی و دیگران، «جمهوری اسلامی ایران و کاربست اصول اعلامیه حقوق بشر اسلامی در سیاست‌های مهاجرتی در قبال مهاجران افغانستانی»، فصلنامهٔ علمی مطالعات حقوق بشر اسلامی، شمارهٔ ۲۶، ۱۴۰۱ش.
* خودکار، محمدحسین، «سرعت فرزندآوری افغانستانی‌ها در ایران؛ حداقل دو برابر ایرانیان/ نزدیک یک میلیون افغانستانی نیازمند امکانات تحصیلی»، پایگاه خبری و اطلاع‌رسانی رکنا، تاریخ درج مطلب: ۱۸ خرداد ۱۴۰۰ش.
* «خوش طایفه‌ایم هرچه هستیم»، فصل‌نامهٔ در دری، شماره ۱۳، ۱۳۸۰ش.
* «دانشجویان افغان مقیم ایران و مشکلات تحصیل -۱»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۲ دی ۱۳۹۷ش.
* داوری، مهین، «همسایه هم مدرسه را دوست دارد»، آتیه آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۸ مهر، ۱۴۰۰ش.
* «درآمد ریالی، شهریة دلاری/ انصراف دانشجویان از رؤیای پزشکی»، وب‌سایت خبرنگاران دانشجویی ایران، تاریخ درج مطلب: ۲ خرداد ۱۳۹۸ش.
* در گفتگویی با محمدکاظم کاظمی؛ شعر مهاجرت و مؤسسه در دری، وب‌سایت روزنامه ۸ صبح کابل، تاریخ درج مطلب: ۱۱ قوس (آذرماه) ۱۳۸۸ش.
* «دوره‌های توانمندسازی و حرفه‌آموزی اتباع افغانی در گلستان برگزار می‌شود»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۳۰ اردیبهشت ۱۳۹۳ش.
* دهقان، صادق، «فکر تأسیس خانه ادبیات افغانستان از دغدغه‌های نسل دوم فرهنگیان مهاجر شکل گرفت»، وب سایت پانا، تاریخ درج مطلب ۹ آذرماه ۱۴۰۰ش.
* رسا، نجمه، «سیندخت؛ روایت‌هایی از دخترانی که مهاجر، زاده می‌شوند»، وب‌سایت مدنیت، تاریخ درج مطلب: ۱۱ آذر ۱۳۹۹ش.
* «رشته‌ها و مناطق ممنوع برای تحصیل اتباع خارجی»، وب‌سایت خبری اختبار، تاریخ درج مطلب: ۷ آذر ۱۴۰۰ش.
* «رشد تصاعدی آمار طلاق در بین مهاجران افغانستانی»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۸ خرداد ۱۳۹۵ش.
* رضایی، رضا، «راهنمای دریافت وام ودیعه مسکن ویژه مستأجران»، وب‌سایت رده (بررسی و مقایسه خدمات بانکی و مالی)، تاریخ درج مطلب: ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
* رضوانی، مرتضی و دیگران، «تاریخ شفاهی مدارس خودگردان مهاجران افغان در اصفهان»، وب‌سایت تاریخ شفاهی ایران، تاریخ بازدید: ۶ تیر ۱۴۰۲ش.
* رهیاب، سیدحسین و مظفری، ابوطالب، کتاب سال مهاجرین، مشهد، شورای فرهنگی افغانستانی‌های مقیم ایران، ۱۳۹۴ش.
* «روابط ایران و افغانستان از منظر آموزش کودکان پناهنده و آواره»، وب‌سایت دیپلماسی ایران، تاریخ درج مطلب: ۹ شهریور ۱۴۰۰ش.
* «روی پوست عادت | داستان کوتاهی از معصومه امیری»، وب‌سایت شهرستان ادب، تاریخ درج مطلب: ۲۰ خرداد ۱۳۹۸ش.
* «سرمایه‌گذاری ۵۰ میلیون دلاری افغانستان در بندر کاسپین»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۷ تیر ۱۴۰۲ش.
* «سرمایه‌گذاری حدود ۳۰۰ میلیارد تومانی افغانستانی‌ها در بورس ایران»، پایگاه خبری تحلیلی شرق، تاریخ درج مطلب: ۵ شهریور ۱۴۰۱ش.
* «سرمایه‌گذاری گستردة اتباع افغانستان در خراسان رضوی»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۲۷ آبان ۱۴۰۱ش.
* سعیدی، سعیده، زندگی در پاورقی؛ تجربة زیستة اتباع افغانستانی در نهاد آموزش و پرورش ایران، تهران، موسسة مطالعات فرهنگی و اجتماعی، ۱۴۰۱ش.
* سعیدی، محمدشریف، «همهٔ سنگ‌ها را به سوی من پرتاب کنید!»، گلبانگ، شمارهٔ ۲۴، ۴ جدی (دی‌ماه) ۱۳۷۶ش.
* «سوالات متداول پیرامون بیمه سلامت برای پناهندگان»، وب‌سایت آژانس پناهدگان سازمان ملل متحد، تاریخ بازدید: ۱۵ مرداد ۱۴۰۲ش.
* «سومین جشنواره ادبی کلمه برگزار می‌شود»، شفقنا افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۲۹ مردادماه ۱۳۹۷ش.
* «سی‌وچهارمین شماره ماهنامه «باغ» کودکان افغانستان منتشر شد»، پایگاه تحلیل و اطلاع‌رسانی فرهنگ و علوم انسانی، تاریخ درج مطلب: ۴ آبان ۱۳۹۳ش.
* «شرایط ثبت نام دانش آموزان اتباع اعلام شد»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۲۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
* «شرایط کار اتباع بیگانه در ایران اعلام شد»، اطلاعات آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۵ شهریور ۱۴۰۳ش.
* شجاعی، سید اسحاق، مهاجران فصل دلتنگی، تهران، حوزهٔ هنری، ۱۳۷۵ش.
* شش اثر داستان و شعر به قلم نویسندگان افغانستانی در مشهد رونمایی شد، خبرگزاری ایبنا، تاریخ درج مطلب: ۵ مهرماه ۱۴۰۲ش.
* شمسایی‌نیا، مریم، «دانشجویان عراقی در صدر جدول دانشجویان بین‌الملل/ مشکلات اقامت دانشجویان غیر ایرانی حل می‌شود»، وب‌سایت ایسکانیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۷ فروردین ۱۴۰۲ش.
* «شکردخت جعفری: از دشواری‌های مهاجرت تا کارنامة درخشان علمی»، وب‌سایت مهاجرنیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۴ دسامبر ۲۰۱۹م.
* «شمارهٔ ۲۰ ماهنامه باغ منتشر شد»، وب‌سایت انجمن حامی، تاریخ بازدید: ۵ اسفند ۱۴۰۱ش.
* صادقی، حمیدرضا، «آموزش چیست و چه تغییری در باور نسبت به‌آموزش باید ایجاد شود؟»، وب‌سایت آموزش فکرمحور، تاریخ درج مطلب: ۱ می ۲۰۱۷م.
* صادقی، رسول، عباسی شوازی، محمدجلال، «بازگشت به وطن یا ماندن جوانان افغانستانی در ایران»، دو فصلنامه مطالعات جمعیتی، شماره ۱، بهار و تابستان ۱۳۹۵ش.
* صالحی، سارا، «دهة هفتادی‌های افغانستانی گل کاشتند»، وب‌سایت روزنامة خراسان، تاریخ درج مطلب: ۱۹ خرداد ۱۳۹۷ش.
* صفری، روح‌الله و دیگران، «تاریخ شفاهی مدارس خودگردان مهاجران افغان در شهر اصفهان»، وب‌سایت تاریخ شفاهی ایران، مرکز مطالعات و تحقیقات فرهنگ و ادب پایداری، تاریخ بازدید: ۲۳ تیر ۱۴۰۲ش.
* ظریف پویا، محمدمحسن و صدر نبوی، فاطمه، «تغییرات مناسک عزاداری ماه محرم در بین افغانستانی‌های مقیم شهر مشهد در گذر زمان»، نامهٔ انسان‌شناسی، سال هفتم، شمارهٔ ۳۱، پایز و زمستان ۱۳۹۹ش.
* «طلاق اتباع افغان در ایران»، وب‌سایت مؤسسهٔ حقوقی دادفران مهرپاو، تاریخ درج مطلب: ۱۴ اردیبهشت ۱۳۹۸ش.
* «طلاق اتباع خارجی در ایران»، وبسایت مشاورهٔ حقوقی دنیا، تاریخ بازدید: ۲۵ مرداد ۱۴۰۲ش.
* «طلاق از طرف زن»، وب‌سایت گروه وکلای دادگستری راجویان عدالت، تاریخ بازید: ۵ مرداد ۱۴۰۲ش.
* «طلاق چیست؟ تعریف دقیق طلاق و بررسی کامل انواع طلاق در ایران»، وب‌سایت مشهور، تاریخ درج مطلب: ۲ اردیبهشت ۱۳۹۹ش.
* «طلاق زن ایرانی از مرد افغانی»، وب‌سایت عدل‌جو، تاریخ درج مطلب: ۱۴ آذر ۱۴۰۱ش.
* «طلاق و تأثیرات آن در زندگی شخصی و اطرافیانش»، وب‌سایت مجلهٔ سلامتی، تاریخ بازدید: ۲۰ شهریور ۱۴۰۲ش.
* عباسی، حمزه و چیت‌ساززاده، امیرحسین، «دریافت شهریه از دانشجویان غیرایرانی دورة روزانه (بی‌توجهی به سیاست‌های گزینشی مهاجرت)»، تهیه و تنظیم: برنامهٔ آفاق (برنامه‌ای با همکاری پژوهشکده سیاست‌گذاری دانشگاه صنعتی شریف و انجمن دیاران)، بی‌تا.
* عبدل‌زاده، جواد، «راه‌کارهایی برای پیشرفت هیئت‌های مذهبی»، وبلاک ایستگاه اندیشه، تاریخ بازدید: ۱۲ مرداد ۱۴۰۲ش.
* «عشق این سال‌ها»، فصل‌نامهٔ پیامبر، شماره ۱، ۱۳۷۷ش.
* «قاصد»، خبرنامهٔ قاصد، مشهد، دفتر هنر و ادبیات انقلاب اسلامی افغانستان، ۱۳۷۲ش.
* علاءالدینی، پویا و رحیمی، مریم، «زنان مهاجر افغانستان در تهران: تجربه‌های زیسته و دست‌رسی به امکانات»، مجلهٔ پژوهش‌های انسان‌شناسی ایران، دورهٔ ۱۲، شمارهٔ پیاپی ۲۳، بهار و تابستان ۱۴۰۱ش.
* علی‌رضا، «سرگردانی مستأجران چند فرزند در رهن خانه»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۱۷ اسفند ۱۳۹۹ش.
* فردوسی، شاهنامه، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۸ بهمن ۱۴۰۱.
* فیاض، محمداسحاق، «رفیق روسی‌ام»، هفته نامه وحدت، ۱۳۶۹ش.
* فیاض، محمدحسین، «ادبیات مقاومت»، دانشنامهٔ هزاره، کابل، امیری، ۱۳۹۷ش.
* قاسمی، امین‌الله، «آسیب‌شناسی و تبعات منفی طلاق و فروپاشی خانواده در جامعه»، فصل‌نامهٔ علمی ره‌یافت‌های نوین در مطالعات اسلامی، دورهٔ سوم، شمارهٔ ششم، بهار ۱۴۰۰ش.
* «کارکردهای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی هیئت‌های مذهبی»، خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۹ شهریور ۱۳۹۷ش.
* کاظمی، سیمین، «وضعیت اشتغال زنان مهاجر افغانستانی شاغل در کار دست‌مزدی خانگی»، نامهٔ انجمن جمعیت‌شناسی ایران، سال چهاردهم، شمارهٔ ۲۸، پایز و زمستان ۱۳۹۸ش.
* کاظمی، کارنامهٔ شعر هجرت در ایران اسلامی، مجلهٔ شعر، ۱۳۷۳ش.
* کاظمی، محمدکاظم، «در دری و دیگر انجمن‌های مهاجران افغانستانی در ایران»، مجلهٔ شعر، شماره ۶۸، زمستان ۱۳۸۸ش.
* کاظمی، محمدکاظم، «شعر مقاومت در افغانستان»، مجلهٔ سوره، ۱۳۸۴ش.
* کاظمی، محمدکاظم، «کارنامهٔ شعر هجرت در ایران اسلامی»، مجلهٔ شعر، شماره ۱۴، ۱۳۷۳ش.
* کاظمی، محمدکاظم، روزنه، مشهد، ادارهٔ کل آموزش و پرورش خراسان، ۱۳۷۲ش.
* کاظمی، محمدکاظم، کارنامهٔ شعر هجرت در ایران اسلامی، مجلهٔ شعر، ۱۳۷۳ش.
* کاظمی، محمدکاظم، مؤسسه دُر دری افغانستان ده ساله شد، وب‌سایت بی‌بی‌سی فارسی، تاریخ درج مطلب: ۱۷ تیر ۱۳۸۷ش.
* کانون ادبی، فرهنگی کلمه، اساس‌نامهٔ کانون کلمه، قم، کانون کلمه، ۱۴۰۳ش.
* کانون ادبی، فرهنگی کلمه، ویژه‌نامهٔ جشن پانزده‌سالگی کلمه، قم، کانون ادبی، فرهنگی کلمه، ۱۳۹۵ش.
* «کاهش هزینه صدور گذرنامه افغان‌ها در ایران»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۸ تیر ۱۴۰۴ش.
* «کلمه» محفلی برای شاعران، ادیبان و داستان نویسان افغانستانی»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اسفند ۱۳۹۷ش.
* «گزارش جشن فارغ التحصیلان بازگشته از ایران»، شبکه اطلاع‌رسانی افغانستان، تاریخ درج مطلب: ۷ شهریور ۱۳۹۳ش.
* «گزارشی از وضعیت زنان کشاورز افغانستانی در حاشیهٔ تهران»، وب‌سایت میدان، تاریخ درج مطلب: ۲۶ تیر ۱۴۰۰ش.
* «متخصصین افغانستانی در رشته‌های مهندسی و پزشکی در ایران مشغول کار اند/ جامعة فرهنگی و متخصصین افغانستانی ما را ناروا به چوب زدند»، خبرگزاری صدای افغان (آوا)، تاریخ درج مطلب: ۲۰ حمل ۱۳۹۷ش.
* «متخصصین افغانستانی در رشته‌های مهندسی و پزشکی در ایران مشغول کار اند/ جامعة فرهنگی و متخصصین افغانستانی ما را ناروا به چوب زدند»، خبرگزاری صدای افغان (آوا)، تاریخ درج مطلب: ۲۰ حمل ۱۳۹۷ش.
* «مدارس خودگردان، آخرین پناه تحصیل»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ آذر ۱۴۰۰ش.
* «مدارس خودگران تلاشی برای ادامهٔ تحصیل دانش آموزان بدون مدرک شناسایی»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۱۵ مهر، ۱۳۹۹ش.
* «مسیر ادغام اجتماعی را باز کنیم» روزنامه شرق، تاریخ درج مطلب: ۱۷ اردیبهشت۱۴۰۱ش.
* «مقررات ازدواج مرد ایرانی با زن خارجی»، وب‌سایت دادگران حامی، تاریخ درج مطلب: ۲۰ ادیبهشت ۱۳۹۹ش.
* «ممنوعیت پذیرش دانش‌آموزان افغانی در مراکز پیش‌دانشگاهی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۱ مهر ۱۳۸۲ش.
* «من زنم و حق کار دارم؛ روایتی نامعلوم از مجوز کار زنان مهاجر در ایران»، وب‌سایت روزنامة شرق، تاریخ درج مطلب: ۲ خرداد ۱۴۰۲ش.
* «مهاجران ثبت‌نام می‌شوند اما مدارس ظرفیت ندارند»، روزنامهٔ فرهیختگان، تاریخ درج مطلب: ۸ شهریور ۱۴۰۱ش.
* «مهاجرین افغانستانی آسیب‌پذیر، رایگان بیمه می‌شوند»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۲۲ آبان ۱۴۰۱ش.
* «موج مهاجرت اتباع افغانستانی به ایران از چه زمانی شروع شد؟ + فیلم»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۴ تیر ۱۴۰۱ش.
* «نخبة مهاجر افغانستانی که ۷ اختراع و ۵۰ کارمند ایرانی دارد»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۱۸ دی ۱۳۹۶ش.
* «نخستین پیام»، پیام مهاجر (نشریه کانون مهاجر)، شماره اول، حمل (فروردین) ۱۳۵۸ش.
* گزارش کارکرد کانون ادبی کلمه در سال ۱۳۹۷ش، وب‌سایت بامیان نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۵ اسفند ۱۳۹۷ش.
* مجدالاشرفی، منصور، «هیئت مذهبی چیست؟ مدیر هیئت کیست؟»، وبسایت حوزه، تاریخ بازدید: ۲ مرداد ۱۴۰۲ش.
* محرابی، معین‌الدین، سه دهه با مطبوعات فارسی‌زبان مهاجران افغانستانی در جهان (۱۳۸۷–۱۳۵۷)، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۹ش.
* مظفری، ابوطالب و رهیاب، سیدحسین، کتاب سال مهاجرین، مشهد، شورای فرهنگی افغانستانی‌های مقیم ایران، ۱۳۹۴ش.
* مظفری، سید ابوطالب و دیگران، تقویم در دری ۱۳۸۷ش، مشهد، مؤسسهٔ در دری، ۱۳۸۷ش.
* مظفری، سید ابوطالب، «بار دیگر ما به قصه آمدیم»، در دری، شماره ۱۴، بهار ۱۳۹۳ش.
* معلم‌زاده، سیدعلی، «مخترع افغانستانی: دانشمند دانمارکی پاسخ داد ایران تحریم است؛ یاد ما می‌توانیم امام افتادیم و تحریم را شکستیم»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۲۰ مرداد ۱۳۹۳ش.
* موسوی، فاطمه، «من زنم و حق کار دارم؛ روایتی نامعلوم از مجوز کار زنان مهاجر در ایران، وبسایت دیاران، ۷ خرداد ۱۴۰۲ش.
* موسوی، نادر «دکتر هما هودفر و مدارس خودگردان»، وب‌سایت نادر موسوی، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۲ش.
* موسوی، نادر، «مدارس خودگردان به چه کار می‌آید؟، در بخش سوم ویبنار آموزش کودکان مهاجر در دنیای جدید، گروه مطالعات جوانان مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۲ مهر، ۱۴۰۰ش.
* میرزایی، حسین، «انسان‌شناسی پزشکی: پیشگیری و درمان در بین مهاجران افغانستانی»، دو فصلنامة دانش‌های بومی ایران، سال پنجم، شمارة ۱۰، ۱۳۹۷ش.
* میرزایی، حسین، «بررسی انطباق تحصیلی مهاجران افغانستانی در ایران»، پژوهشنامة مددکاری اجتماعی، شمارة ۱۱، ۱۳۹۷ش.
* میرزایی، حسین، «بررسی انطباق تحصیلی مهاجران افغانستانی در ایران»، پژوهشنامة مددکاری اجتماعی، شماره ۱۱، ۱۳۹۶ش.
* میرفلاح نصیری و دیگران، «سنجش اثر حضور اتباع خارجی در بازار کار کشور»، مجلة بررسی‌های آمار رسمی ایران، سال ۲۹، شمارة ۲، ۱۳۹۷ش.
* نصر اصفهانی، آرش و حسینی، سیدحسن، «بررسی تأثیر سیاست‌های تحصیل اتباع افغانستانی در ایران (مورد مطالعه: شهر تهران)»، فصلنامة راهبرد اجتماعی فرهنگی، سال پنجم، شمارهٔ ۲۰، ۱۳۹۵ش.
* نصر اصفهانی، آرش، در خانه برادر: پناهندگان افغانستانی در ایران، تهران، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، ۱۳۹۷ش.
* نصراصفهانی، در خانهٔ برادر: پناهندگان افغانستانی در ایران، تهران، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، ۱۳۹۷ش.
* هدفمند نبی‌پور، هدایت‌الله «حقوق اطفال در اسلام و اسناد بین‌المللی»، دوفصل‌نامهٔ علمی تخصصی مطالعات حقوق اسلامی، سال ششم، شمارهٔ ۱۳، زمستان ۱۳۹۹ش.
* هودفر، هما، «تلاش جوانان پناهندهٔ افغانی در ایران برای امتناع از حاشیه‌ای بودن»، مجله گفتگو، شمارهٔ ۵۰، ۱۳۸۶ش.
* ورزگانی، حسین، ویژه‌نامهٔ جشن پانزده سالگی کلمه، قم، کانون ادبی فرهنگی کلمه، ۱۳۹۵ش.
* «نشریه باغ (مجله کودکان و نوجوانان افغانستان) سه ساله شد»، پایگاه خبری شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۲۳ تیر ۱۳۹۳ش.
* نصر اصفهانی، آرش و حسینی، سیدحسن، «بررسی تأثیر سیاست‌های تحصیل اتباع افغانستانی در ایران (مورد مطالعه: شهر تهران)»، فصلنامة راهبرد اجتماعی فرهنگی، سال پنجم، شمارهٔ ۲۰، ۱۳۹۵ش.
* نصر اصفهانی، آرش، در خانه برادر: پناهندگان افغانستانی در ایران، تهران، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، ۱۳۹۷ش.
* نصراصفهانی، در خانة برادر: پناهندگان افغانستانی در ایران، تهران، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، ۱۳۹۷ش.
* «نقش مدارس خودگردان در تحصیل کودکان افغانستانی در ایران»، نسیم آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۶ شهریور، ۱۴۰۱ش.
* «نیمی از سرمایه‌گذاری خارجی کشور مربوط به اتباع افغانستانی است»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۴ آذر ۱۴۰۱ش.
* «هجوم افغان‌ها به بازار اجاره‌بهای مسکن، افغانستانی‌ها: خانه از ایرانی‌ها پول پیش از ما»، وب‌سایت تحلیل بازار، تاریخ درج مطلب: ۱۵ فروردین ۱۴۰۱ش.
* «یک دستور از رهبر انقلاب: هیچ دانش‌آموز افغانستانی، از تحصیل بازنماند؛ حتی غیرقانونی»، وب‌سایت خبری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۲۷ اردیبهشت ۱۳۹۴ش.
* یعقوبی، غفار، «خانهٔ ادبیات افغانستان»، کتاب سال مهاجرین، مشهد، شورای فرهنگی افغانستانی‌های مقیم ایران، ۱۳۹۴ش.
* «یک میلیون دانش‌آموز افغانستانی در ایران»، وب‌سایت سلامت نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۱ بهمن ۱۴۰۱ش.
* «۱۰۰۰ هیئت مذهبی افغانستانی در ایران فعالیت می‌کنند»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۸ بهمن ۱۴۰۰ش.
* «۱۷ گام مدیریت منابع»، وب‌سایت روزنامة دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۱۷، مهر ۱۳۹۵ش.
* «۲۰ سرمایه‌گذار افغانستانی تابعیت جمهوری اسلامی ایران را اخذ کردند»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۲۰ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
{{پایان منابع}}