نمایش مبدأ برای مهر و قهر

<big>'''مهر و قهر'''</big>؛ زمینه‌های برقراری یا خدشه‌دار شدن دوستی انسان با دیگری.

مهر و قهر، از حالات سرشتیِ انسان است که در سبک زندگی همواره اثر می‌گذارد. رفتارهای آدمی در [[زندگی]] فردی و اجتماعی، مبتنی بر مهر و قهر است و این دو نقش حیاتی در [[تربیت]] انسان و رشد و تعالی او دارند. 

==مفهوم‌شناسی==
مهر در لغت به‌معنای رحم، شفقت و محبت بوده<ref> [https://vajehyab.com/?q=%D9%85%D9%87%D8%B1 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژۀ مقایسه.]</ref>  و در اصطلاح به‌معنای محبت‌کردن به چیزی یا کسی که انسان آن را دوست دارد، آمده است. مهر از جمله مفاهیم کلی است که رأفت، رحمت، عفو، محبت و تولی از جمله مصادیق آن به‌شمار می‌روند.<ref>عظیمی و دیگران، مهر و قهر در اسلام: گفت‌وگو با استاد محمدرضا عابدینی، 1401ش، ص18.</ref>  تولی نقطۀ مقابل تبری است به‌معنای کسی را دوست و سرپرست قرار دادن و پیروی کردن<ref>شعرانی، نثر طوبی، 1398ق، ج۲، ص۵۸۳.</ref>  و در اصطلاح، دوستی با دوستان خدا، پیامبران، اهل‌بیت و مؤمنان است.<ref>[http://lib.eshia.ir/12016/5/196/كالتولي طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1393ق، ج۵، ص۱۹۶.]</ref>  در مقابل مهر، قهر قرار دارد که در لغت به‌معنای [[مدیریت خشم|خشم]] و غضب بوده و در اصطلاح به‌معنای خدشه‌دار‌شدن دوستی است.<ref> [https://vajehyab.com/?q=%D9%82%D9%87%D8%B1 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژۀ قهر.]</ref>   از جمله مصادیق مهم قهر، تبری به‌معنای بیزاری از دشمنان است. هدف از تبری مشخص‌شدن دوست و دشمن است. مشخص‌کردن مرزهای عقیدتی از اصول اسلام محسوب می‌شود.<ref>عظیمی و دیگران، مهر و قهر در اسلام: گفت‌وگو با استاد محمدرضا عابدینی، 1401ش، ص19.</ref>

==تقدم مهر بر قهر==
خداوند، جهان را بر پایۀ مهر و رحمت آفریده و قهر، امری عارضی در شرایط خاص است. از این منظر، حتی قهر نیز جلوه‌ای ‌از مهر است؛ اگر مستکبرین با [[جنگ]] سرجای خود بنشینند، این جنگ، رحمت است در حق امتی که به آنها ظلم شده است. همچنین توبیخ افراد فاسد در جامعه، مصداق مهر است هم در حق فرد فاسق از آن جهت که کمتر گناه می‌کند و هم در حق سایر افراد جامعه که از شر فسق و فجور این دسته از افراد در امان خواهند ماند. دین اسلام، در روابط فردی و اجتماعی نیز، اصل را بر رحمت گذاشته و از افراد خواسته که نسبت به یکدیگر مهر بورزند و از خطاهای هم چشم‌پوشی کنند، حتی آنجا که عدالت حکم بر قهر می‌کند؛ به‌عنوان مثال در امر قصاص کسی که به‌صورت عمد دیگری را به قتل رسانده است، اگرچه اولیای دم حقِ قصاص دارند، اسلام با حفظ این حق و به اقتضای مهر، از اولیای دم درخواستِ گذشت می‌کند.<ref> [https://rasekhoon.net/article/show/205805/%D9%85%D9%87%D8%B1-%DB%8C%D8%A7-%D9%82%D9%87%D8%B1/ «مهر یا قهر؟»، وب‌سایت راسخون.]</ref>

==مهر و قهر در سبک زندگی اسلامی==
مهر و قهر در سبک زندگی [[مسلمان|مسلمانان]]، ناظر به تَولّی دوستان خدا و تبرّی از دشمنان خدا است. حب و بغض ایمانی در تنظیم رفتارها، نگرش‌ها و گرایش‌های درونی، اثرگذار بوده و آدمی را به‌سوی توحید سوق می‌دهد.<ref>عظیمی و دیگران، مهر و قهر در اسلام: گفت‌وگو با استاد محمدرضا عابدینی، 1401ش، ص11-12.</ref>  در سبک زندگی اسلامی، به نقش [[ایمان]]، تعهد و محبت، توجه ویژه‌ای می‌شود<ref>[http://pajuhesh.irc.ir/product/book/show.text/id/18411/indexId/205641 «توجه به سبک زندگی ایرانی- اسلامی و نقد سبک زندگی غربی»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های صدا و سیما.]</ref>  و گروه‌های مرجع در جامعۀ مسلمان بر اساس آن شکل می‌گیرد.<ref>سورۀ دخان، آیۀ 38-39.</ref>  مهر و قهر در سبک زندگی مسلمانان دارای ویژگی‌های زیر است:

الف) خدامحوری؛ در سبک زندگی مؤمنانه، خدامحوری شرط اول [[مهرورزی در خانواده|مهرورزی]] و دوستی است.<ref>سورۀ بقره، آیۀ 257.</ref>  

ب) ارتباط ایمانی؛ مبنای روابط محبت‌آمیز مؤمنان،اعتماد متقابل بوده و افراد بر اساس آن، درصدد برطرف‌کردن گرفتاری یکدیگر برمی‌آیند.<ref>سورۀ روم، آیۀ 21.</ref>  با اتحاد و همدلی ایمای، جامعه به سمت کمال حرکت می‌کند.<ref>عظیمی و دیگران، مهر و قهر در اسلام: گفت‌وگو با استاد محمدرضا عابدینی، 1401ش، ص31. </ref> 

ج) تحکیم بنیان خانواده؛ ارتباط با پدر و مادر، همسر و فرزندان از جمله لایه‌های مهم ارتباط انسان مسلمان در نظام مهر و قهر است؛ البته این ارتباط، [[فطرت|فطری]] بوده و همۀ انسان‌ها این احساس را به [[خانواده]] دارند، اما در دین اسلام برای این نظام فطری، حقوق و احکام تشریعی در نظر گرفته شده است.<ref>عظیمی و دیگران، مهر و قهر در اسلام: گفت‌وگو با استاد محمدرضا عابدینی، 1402ش، ص48.</ref>  پیامبر اسلام نیز [[بهشت]] را در گرو مهرورزی به پدر و مادر، بیان می‌کند.<ref>مجلسی، بحارالأنوار، 1404ق، ج74، ص60.</ref> 

د) صله‌رحم؛ با پیشرفت و تقویت واحدهای کوچک اجتماعی، جامعه نیز سامان می‌یابد.<ref> [https://hedayatgar.ir/fa/news/5897/%D8%A7%D9%87%D9%85%D9%8A%D8%AA-%D8%B5%D9%84%D9%87-%D8%B1%D8%AD%D9%85-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85 «اهمیت صله‌رحم در اسلام»، وب‌سایت دفتر نشر فرهنگ معارف اسلامی مسجد هدایت.]</ref>  از این‌رو در اسلام به صله‌رحم تأکید شده و قطع‌رحم زمینه‌ساز سلب رحمت، نصرت و نازل‌کردن عذاب خداوند معرفی شده است.<ref>مجلسی، بحارالأنوار، 1404ق، ج74، ص114. </ref> 

ه) همسایه‌داری؛ از جمله قواعد مهر و قهر، حفظ حرمت همسایه است. برخی از نمودهای مهر در حق همسایه عبارت‌اند از: حفظ [[آبرو|آبروی]] او؛ احترام گذاشتن به او؛ [[یاری‌گری|یاری‌کردن]] در زمان ضایع‌شدن حقوق او؛ عیب‌پوشی؛ نصیحت‌کردن؛ حل‌کردن مشکلات؛ گذشت نسبت به اشتباه‌ها و گناهان او؛ با بزرگواری و خوبی با او برخورد کردن.<ref>ابن‌بابویه، من لايحضره الفقيه، 1413ق، ج‏2، ص623.</ref>

==اظهار مهر==
مهرورزی و اظهار آن، از جمله عوامل مؤثر در [[تربیت]] است؛ به‌ویژه در تقویت [[صمیمیت زوجین|روابط زوجین]]، علاوه بر وجود علاقۀ قلبی، ابراز علاقه، از اهمیت به‌سزایی برخوردار است و در بین دوستان نیز، موجب تداوم دوستی و افزایش محبت می‌شود.<ref>حسین‌زاده، همسران سازگار: راهکارهای سازگاری، 1396ش، ص188.</ref>  اظهار مهر همچنین موجب اطمینان‌بخشی به طرف مقابل،<ref>حرعاملی، وسائل الشیعه، 1409ق، ج12، ص54.</ref>  تسخیر دل‌ها<ref>کلینی، الکافی، 1365ق، ج5، ص569.</ref>  و جلب محبت<ref>سورۀ روم، آیۀ 21.</ref>  می‌شود.

==انواع مهرورزی==
الف) مهرورزی پسندیده؛ مانند دوستی خداوند، پیشوایان دین، پدر و مادر، خانواده و دوستان؛

ب) مهرورزی ناپسند؛ مانند محبت به کسی که دوست دارد ستایش شود، حب شیطان، دوست داشتن ترویج فحشا، دوست‌داشتن [[نامحرم]] از روی شهوت.<ref>. [http://www.blib.ir/libportal/tabid/198/Default.aspx?_RQ=plnkView&MFN=4394&DBID=40&ServerName=Boroujerdi&IsFarsi=1 شمسی، «مهر و قهر از دیدگاه قرآن و نقش آن در تربیت»، وب‌سایت کتابخانۀ آیت‌الله بروجردی.]</ref>

==شیوه‌های مهرورزی==
در آداب معاشرت دینی به شیوه‌های مهرورزی توجه شده است؛ برخی از این شیوه‌ها عبارت‌اند از:

1.	ابراز علاقۀ زبانی؛

2.	[[هدیه|هدیه‌دادن]]؛

3.	نوازش‌ کردن؛

4.	احترام‌ کردن.<ref> [https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5387/8168/107693/%D8%B1%D8%A7%D9%87-%D9%88-%D8%B1%D8%B3%D9%85-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%2210%22-%D9%85%D9%87%D8%B1-%D9%88%D8%B1%D8%B2%DB%8C سبحانی‌نیا، «مهرورزی»، وب‌سایت حوزه نت.]</ref>

==اظهار قهر==
قهر در سبک زندگی اسلامی و به‌ویژه میان اعضای خانواده و یا دوستان و برادران دینی، روشی نکوهیده برای تخلیۀ ناراحتی و [[هیجان|هیجان منفی]] است. وجه ناشایست بودن این الگوی رفتار در زمان ناراحتی، حالت انفعالی و ناتوانی در انتخاب تصمیم و روش درست است؛<ref> [https://magirans.com/%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%84%D9%88%D8%AF-%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D9%87-%D9%82%D9%87%D8%B1-%D9%8A%D8%A7-%D8%A2%D8%B4%D8%AA%DB%8C.htm «دانلود مقاله قهر یا آشتی»، ‌وبسایت مگ ایرانز.]</ref>  اما قهرکردن در همۀ موارد نکوهیده نبوده و گاهی لازمۀ برگشت آرامش به [[زندگی]] است. از این رو پژوهشگران قهر را بر دو قسم تقسیم می‌کنند:

الف) قهر ارزشی یا تربیتی با هدف تربیت افراد و بازداشتن آنها از بدی‌ها؛<ref>نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج14، ص16.</ref>  مانند قهر کوتاه مدت با [[کودک]] خطاکار برای اصلاح رفتار اشتباه او یا قهر در بستر با همسر برای گوشزد‌کردن برخی رفتارهای ناپسند وی؛ در قرآن از این نوع قهر با نام «هَجر» یاد شده است.<ref>سورۀ نساء، آیۀ 34.</ref>  همچنین قرآن از قهر اجتماعی با نام «اِعراض» یاد کرده که ناظر به طرد و اعراض از افراد خطاکار در جامعه است.<ref>سورۀ توبه، آیۀ 90-93.</ref>  کاربرد این قسم از قهر در روابط اجتماعی برای [[تربیت]] افراد بزه‌کار، مبارزه با فاسدان، افراد معاند و قانون‌شکن است. اگر در جامعه با افرادی که به حقوق و اموال مردم تعرض می‌کنند، با نرمی و مصالحه برخورد شود، ناامنی، فساد و تباهی جامعه را فرا خواهد گرفت.<ref> [https://rasekhoon.net/article/show/205805/%D9%85%D9%87%D8%B1-%DB%8C%D8%A7-%D9%82%D9%87%D8%B1/ «مهر یا قهر؟»، وب‌سایت راسخون.]</ref>  

ب) قهر ضد ارزشی؛ این قسم از قهر به دلیل ضد تربیتی بودن آن و ضررهای معنوی که به دنبال دارد، مورد نکوهش واقع شده است. بر اساس آموزه‌های دینی، قطع ارتباط به‌ویژه در میان خویشان و دوستان زشت شمرده شده و بر صله‌رحم و زدودن کینه‌ها از دل، تأکید شده است.<ref> [https://kayhan.ir/fa/news/39770/%D9%82%D9%87%D8%B1-%D8%AE%D8%B1%D9%88%D8%AC-%D8%A7%D8%B2-%D8%B3%D9%86%D8%AA-%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C «قهر خروج از سنت مسلمانی»، وب‌سایت کیهان.]</ref>  در آموزه‌های دینی برای این نوع قهر، پیامدهایی مانند خسران دنیا و آخرت،<ref>سورۀ بقره، آیۀ 27.</ref>  خروج از اسلام<ref>حرعاملی، وسائل الشیعه، 1409ق، ج12،ص262.</ref>  و عدم قبولی اعمال<ref>سورۀ مائده، آیۀ 27.</ref>  بیان شده است.

==چالش‌ها==
افراط در محبت‌کردن نه‌تنها سبب افزایش علاقه بین افراد نمی‌شود، بلکه در مواردی خسارت‌های روحی و جسمی را به دنبال دارد. افراط و تفریط در محبت موجب دلزدگی، سرخوردگی، بالا رفتن توقع دیگران از فرد، [[افسردگی]]، شکست‌های فردی و اجتماعی، شکایت از خود و دائم خود را مقصر دانستن می‌شود. از این‌رو، در مهرورزی نیز به رعایت تعادل سفارش شده است.<ref> [https://aftabnews.ir/fa/news/719415/%DA%86%D9%88%D8%A8-%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D8%AC-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%B2-%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%82%D9%87-%D9%88-%D9%85%D8%AD%D8%A8%D8%AA-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%AF%DB%8C%DA%AF%D8%B1%D8%A7 «چوب حراج به ابراز علاقه و محبت کردن به دیگران نزنید»، وب‌سایت آفتاب نیوز.]</ref>  قهر کردن‌های بسیار نیز می‌تواند به کم‌حوصلگی، بی‌ارزش‌شدن رابطه، [[استرس]] و افسردگی، تضعیف اعتمادبه‌نفس و از دست‌دادن دوستان و آشنایان بینجامد. صاحب‌نظران برای برون‌رفت از این چالش‌ها، موارد زیر را مورد توجه قرار داده‌اند:

1.	بالابردن قوۀ شناخت خود نسبت به سایر عوامل [[تنبیه کودک|تنبیه]] و اینکه قهرکردن تنها راه چاره نیست؛

2.	تقویت مهارت‌های کلامی و بالابردن [[اعتماد به نفس]]؛

3.	از بین‌بردن کدورت از دل؛

4.	دور ریختن افکار منفی و بیان علت ناراحتی به طرف مقابل؛

5.	عدم پذیرش زودهنگام عذرخواهی فرزند توسط والدین، با هدف پیشگیری از تکرار رفتار غلط کودک.<ref> [https://www.isna.ir/news/zanjan-69429/%D9%82%D9%87%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA «قهر کردن نشانۀ چیست؟»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>

==امر به معروف و نهی از منکر==
پایۀ احکام تأدیبی و جزایی در اسلام، مهر و محبت بوده و در امر به معروف و نهی از منکر تجلی پیدا کرده است؛ برای مثال، مرتبۀ نخست آن، تذکر زبانی از روی مهر و با آرامش است، تا در صورت ترک معصیت با تذکر زبانی نوبت به مرتبۀ عملی و غضب نرسد. همانگونه که رحمت خداوند متعال همه چیز را در برگرفته و بر غضب او پیشی گرفته، انسان مؤمن نیز برای هدایت فرد خطاکار به تبعیت از پروردگار خود، ابتدا با رأفت و مهربانی رفتار می‌کند و در صورت نپذیرفتن مانند پدری دلسوز که سعی در هدایت فرزند خود دارد تا او را به مسیر حق هدایت کند، بر او سخت می‌گیرد.<ref>[https://hedayatgar.ir/fa/news/3742/%D8%A7%D9%85%D8%B1-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%88%D9%81-%D9%88-%D9%86%D9%87%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D9%86%DA%A9%D8%B1-%D8%A8%D8%B1-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D9%85%D8%AD%D8%A8%D8%AA-%D8%AE%D8%AF%D8%A7 «امر به معروف و نهی از منکر بر پایه محبت خدا»، وب‌سایت دفتر نشر فرهنگ و معارف اسلامی مسجد هدایت.] </ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
* 
* قرآن کریم.
* ابن‌بابویه، محمد بن علی، من لا يحضره الفقيه، قم، بی‌نا، 1413ق.
* «امر به معروف و نهی از منکر بر پایه محبت خدا»، وب‌سایت دفتر نشر فرهنگ و معارف اسلامی مسجد هدایت، تاریخ درج مطلب: 6 آذر 1402ش.
* «اهمیت صله رحم در اسلام»، وب‌سایت دفتر نشر فرهنگ معارف اسلامی مسجد هدایت، تاریخ درج مطلب: 6 آبان 1401ش.
* «توجه به سبک زندگی ایرانی- اسلامی و نقد سبک زندگی غربی»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های صدا و سیما، تاریخ بازدید: 4 آذر 1402ش.
* «چوب حراج به ابراز علاقه و محبت‌کردن به دیگران نزنید»، وب‌سایت آفتاب نیوز، تاریخ درج مطلب: 3 مرداد 1400ش.
* حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، قم، آل‌البیت، 1409ق.
* حسین‌زاده، علی، همسران سازگار: راهکارهای سازگاری، قم، مؤسسۀ آموزشی پژوهشی امام خمینی، 1396ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 22 آبان 1402ش.
* سبحانی‌نیا، محمد، «مهرورزی»، وب‌سایت حوزه نت، تاریخ بازدید: 6 آذر 1402ش.
* شعرانی، ابوالحسن، نثر طوبی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، 1398ق.
* شمسی، همت، «مهر و قهر از دیدگاه قرآن و نقش آن در تربیت»، وب‌سایت کتابخانۀ آیت‌الله بروجردی، تاریخ بازدید: 4 آذر 1402ش.
* طباطبایی، محمدحسین، تفسیر المیزان، بیروت، اعلمی، 1393ق.
* عظیمی، خدابخش و دیگران، مهر و قهر در اسلام: گفتگو با استاد محمدرضا عابدینی، تهران، کانون اندیشۀ جوان، 1401ش.
* «قهر خروج از سنت مسلمانی»، وب‌سایت روزنامۀ کیهان، تاریخ درج مطلب: 18 اسفند 1393ش.
* «قهر کردن نشانۀ چیست؟»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: 27 دی 1395ش.
* «قهر یا آشتی»، ‌وب‌سایت مگ‌ایرانز، تاریخ بازدید: 25 آبان1402ش.
* کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، 1365ق.
* مجلسی، محمدباقر، بحارالأنوار، بیروت، مؤسسۀ الوفا، 1404ق.
* «مهر یا قهر»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: 26 دی 1390ش.
* نوری، حسین، مستدرک الوسائل، قم، مؤسسۀ آل البیت، 1408ق.
* ورام، مسعود بن عيسى، مجموعة ورّام، قم، بی‌نا، 1410ق.