نمایش مبدأ برای ناصر خسرو

[[پرونده:ناصر خسور قبادیانی.jpg|thumb|ناصر خسرو قبادیانی بلخی|جایگزین=مجسمه ناصر خسرو]]
{{درشت|'''ناصر خسرو،'''}} شاعر و جهانگرد بلندآوازهٔ ایرانی.

ناصر بن خسرو قبادیانی بلخی (۳۸۳–۴۶۷ش) معروف به [[ناصرخسرو]]، شاعر، حکیم و جهانگرد مشهوری است که آثار او از گنجینه‌های ادب و فرهنگ فارسی محسوب می‌شود. او [[قرآن]] را از برداشت و با دانش‌های بسیاری در روزگار خود، آشنا بود.

==کودکی و نوجوانی ناصر خسرو==
ناصر خسرو، در ۱۲ شهریور ۳۸۳ش، در روستای قبادیان بلخ، در خانواده‌ای ثروتمند و دیوان‌سالار متولد شد.<ref>قبادیانی، ناصر خسرو، 1393ش، ص5.</ref> دوران کودکی ناصر خسرو، با حوادث گوناگون، از جمله جنگ‌های طولانی سلطان محمود، خشک‌سالی بی‌سابقه، شیوع بیماری وبا و پیامدهای ناشی از این حوادث همراه بود که در [[تربیت]] و رشد او نقشی بسزا داشت.<ref>قبادیانی، ناصر خسرو، 1393ش، ص5.</ref>

==جوانی ناصر خسرو==
ناصر خسرو از اول جوانی به دنبال تحصیل علوم رایج زمان خود بود. او، به‌مدت هفت سال به آذربایجان، ارمنستان، ترکیه، لیبی، سوریه، [[فلسطین]]، جزیره‌العرب، قیروان، تونس و سودان سفر و چندین سال در پایتخت فاطمیان، در مصر، اقامت کرد. ناصر خسرو، در دوران المستنصر بالله، به مذهب اسماعیلی گروید و از مصر، سه مرتبه به زیارت کعبه رفت.<ref>قبادیانی، ناصر خسرو، 1393ش، ص5-7.</ref>

او در سال ۴۳۱ش، بعد از دریافت عنوان «حجت خراسان» از طرف المستنصر بالله به زادگاه خود برگشت و مذهب اسماعیلی را تبلیغ کرد؛ اما با واکنش منفی سلاطین سلجوقی مواجه و به شهرهای دیگر تبعید شد. ناصر خسرو پس از مدتی آوارگی، به دعوت یکی از امیران محلی بدخشان که اسماعیلی بود، به بدخشان رفته و باقی عمر خود را در آن‌جا سپری کرد. او تمام آثار خود را در بدخشان نوشت و به تمام روستاهای بدخشان سفر کرد. او تا پایان زندگی مجرد باقی ماند. نام او در بین اهالی بدخشان، دارای احترامی ویژه بوده و به‌نام «حجت»، «سید شاه ناصر ولی»، «پیر شاه ناصر» و «پیر کامل» خوانده می‌شود.<ref>قبادیانی، ناصر خسرو، 1393ش، ص7.</ref>

==مهارت‌های ناصر خسرو==
ناصر خسرو حافظ کل [[قرآن]] بود و در بسیاری از علوم عقلی و نقلی زمان خود، مانند فلسفهٔ یونانی، ریاضی، پزشکی، [[موسیقی]]، نجوم، فلسفه و کلام اسلامی، تبحر داشت.<ref>قبادیانی، ناصر خسرو، 1393ش، ص5.</ref>

==مسئولیت‌های ناصر خسرو==
ناصر خسرو، در دربار پادشاهان و امیران از جمله سلطان محمود و سلطان مسعود غزنوی، به کار دبیری مشغول بود و بعد از شکست غزنویان از [[سلجوقیان]]،<ref>قبادیانی، ناصر خسرو، 1393ش، ص5.</ref> به دربار «سلیمان چَغرِی بیک» در مرو رفت و در آن‌جا نیز با عزت و اکرام به حرفهٔ دبیری خود ادامه داد.<ref>«در پی ناصر خسرو»، 1393، ص21.</ref>

==خاستگاه فکری ناصر خسرو==
ناصر خسرو به‌شدت تحت تأثیر [[قرآن]] بوده و در آثار مختلف خود از مقام و منزلت قرآن و نیز فضایل آن سخن گفته است. او در اشعار خود آیات قرآن، احادیث نبوی و اقوال امامان را به‌صراحت یا به‌تلمیح آورده است.<ref>یرانی، «بررسی مفهوم و منشأ عقل در اندیشهٔ ناصر خسرو»، 1396ش، ص35.</ref>

ناصر خسرو، اهل تحقیق بود و همیشه با پیروان ادیان مختلف از جمله [[مسلمانان]]، زرتشتیان، مسیحیان، یهودیان و مانویان به بحث پرداخته و از رهبران دینی آنها در مورد حقیقت هستی پرس‌وجو می‌کرد.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/ناصرخسرو_قبادیانی «ناصرخسرو قبادیانی»، وب‌سایت ویکی فقه.]</ref> ناصر خسرو، از شاعران و اندیشمندان عربی مانند متنبّی، بحتری، ابوتمّام، ابوالحسن تهامی، ابوالفتح بستی، ابوالعتاهیه، ابن‌رومی و ابوالعلاء معرّی نیز تأثیر زیادی پذیرفته و در اشعار خود از آثار آنها تضمین کرده است؛<ref>[https://jap.isca.ac.ir/article_1261.html هنر، «تمثّل به شعر متنبّی»، 1386ش، ص30.]</ref> اما بیش از همه، متأثر از افکار و آرای اسماعیلیان بوده است.<ref>تاج‌بخش، «بازتاب افکار اسماعیلیه در آثار ناصر خسرو»، 1369ش، ص12.</ref>

==سیرهٔ عملی و اخلاقی ناصر خسرو==
ناصر خسرو در دورهٔ دوم زندگی خود، آدم متواضع، با مناعت طبع، بردبار، اندیشه‌ورز و تلاشگر بود.<ref>دشتی، تصویری از ناصر خسرو، ۱۳۶۲ش، ص۱۸.</ref>

==دیدگاه‌های ناصر خسرو==
جهان‌بینی، دیدگاه‌های فلسفی و انسان‌شناختی ناصر خسرو، به‌صورت کامل دینی است. به نظر او، خدا علت و غایت همهٔ اشیا و امور بوده و بقای انسان نیز در دانستن توحید است. هدف از ارسال پیامبران و فرستادن کتاب، گزارش مبدأ و مقصد انسان است؛ بنابراین، فلسفه، علم و خرد باید در خدمت دین قرار بگیرند.<ref>نظری، «جهان بینی ناصر خسرو»، 1384، ص200.</ref> او معتقد بود که جامعهٔ پاک و دور از مفاسد اخلاقی و اجتماعی، فقط با سیطرهٔ معارف دینی و عقل بر جامعه به وجود می‌آید.<ref>دشتی، تصویری از ناصر خسرو، ۱۳۶۲ش، ص۱۸.</ref>

==سبک شعر و ادبیات ناصر خسرو==
سبک شعر و ادبیات ناصر خسرو، نمونه‌ای از «سبک خراسانی» و شبیه سبک [[رودکی]]، [[فردوسی]] و [[عنصری بلخی|عنصری]] است؛ اما با این تفاوت که شعر برای ناصرخسرو وسیله‌ای برای بیان اعتقادات دینی و فلسفی بوده و جنبهٔ پند و اندرز دارد.<ref>اسلامی ندوشن، مجموعه مقالات یادنامه ناصرخسرو، ۱۳۵۲ش، ص۳۰.</ref>
یکی از معروف‌ترین قصیده‌های ناصرخسرو با ابیات زیر، آغاز می‌شود:<ref>[https://ganjoor.net/naserkhosro/divann/ghaside-naser/sh6 ناصر خسرو، دیوان اشعار، قصاید، قصیده شماره 6، در وب‌سایت گنجور.]</ref>
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
 {{ب|نکوهش مکن چرخ نیلوفری را|برون کن ز سر باد و خیره‌سری را}}
 {{ب|بری دان از افعال چرخ برین را|نشاید ز دانا نکوهش بری را}}
 {{ب|همی تا کند پیشه، عادت همی کن|جهان مر جفا را، تو مر صابری را}}
 {{ب|هم امروز از پشت بارت بیفگن|میفگن به فردا مر این داوری را}}
 {{ب|چو تو خود کنی اختر خویش را بد|مدار از فلک چشم نیک‌اختری را}}
 {{ب|به چهره شدن چون پری کی توانی؟|به افعال ماننده شو مر پری را}}
 {{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}

==آثار ناصر خسرو==
#دیوان اشعار فارسی؛
#دیوان اشعار عربی (که متأسفانه در دست نیست)؛
#جامع‌الحکمتین، به نثر فارسی در بیان عقاید اسماعیلیان؛
#خوان‌الأخوان، دربارهٔ اخلاف و حکمت و موعظه؛
#زادالمسافرین، در بیان حکمت الهی که به نثر روان نوشته شده است؛
#گشایش و رهایش، رساله‌ای است به نثر روان فارسی، شامل سی پرسش و پاسخ آن‌ها؛
#وجه دین، رساله‌ای است به نثر در مسائل کلامی و باطن و عبادات و احکام شریعت؛
#سعادت‌نامه، رساله‌ای منظوم شامل رساله‌ای است به نثر در مسائل کلامی و باطن و عبادات و احکام شریعت؛
#بستان‌العقول و دلیل‌المتحیرین که در حال حاضر موجود نیست؛
#سفرنامه، این کتاب، مشتمل بر مشاهدات سفر هفت‌سالهٔ او است که از منابع مهم جغرافیای تاریخی محسوب می‌شود؛
#سیصد بیت؛
#روشنایی‌نامه، این رساله نیز به نظم فارسی است.<ref>قبادیانی، ناصر خسرو، 1393ش، ص9-10.</ref>

آثار دیگری نیز به او منتسب شده، اما بسیاری از خاورشناسان در وجود آنها تردید کرده‌اند. برخی از آن‌ها به‌مرورزمان از بین رفته یا شاید در مناطق کوهستانی بدخشان، در نزد اشخاص و افرادی محفوظ باشد.<ref>قبادیانی، ناصر خسرو، 1393ش، ص10.</ref>

==نوآوری‌های ناصر خسرو==
نوآوری ناصرخسرو، مربوط به حوزهٔ زبان و تخیل شاعرانه است. او زبان شعر را زبان مدح سلاطین قرار نداده و از نظر قالب شعر و معنا، ساختارشکن بوده است. در استفاده از صور خیال نیز مانند پیشینیان، خود را به تکلف نیانداخته است.<ref>امینی، نواوری‌های ناصرخسرو در حوزه زبان و تخیل، 1390ش، ص4.</ref> ناصرخسرو در یکی از سروده‌های خود، والایی و نزهت شعر و ادب فارسی را چنین ارج می‌نهد:<ref>[https://ganjoor.net/naserkhosro/divann/ghaside-naser/sh6 ناصر خسرو، دیوان اشعار، قصاید، قصیده شماره 6، در وب‌سایت گنجور.]</ref>
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
 {{ب|من آنم که در پای خوکان نریزم|مر این قیمتی در لفظ دری را}}
 {{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}

==ناصر خسرو در آثار دیگران==
کتاب‌ها، مقالات، یادنامه‌ها، یاداشت‌ها و مطالب‌زیادی دربارهٔ زندگی و آثار ناصر خسرو به [[زبان فارسی]]<ref>[http://anjom.ir/سخنرانی-دکتر-محقق-در-همایش-هزاره-ناصر-خ/ «سخنرانی دکتر محقق در همایش هزاره ناصر خسرو قبادیانی»، وب‌سایت انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.]</ref> و [[زبان عربی|عربی]] نگاشته شده است.<ref>قربانی، «ناصر خسرو قبادیانی در آثار عربی و جهان عرب»، 1384ش، ص56.</ref>

==درگذشت ناصر خسرو==
[[پرونده:ناصر خسرو.jpg|جایگزین=آرامگاه ناصر خسرو در یمگان بدخشان پس از بازسازی‌|بندانگشتی|آرامگاه ناصر خسرو در یمگان بدخشان پس از بازسازی‌]]
ناصر خسرو، در سال ۴۶۷ش درگذشت. مزار او در یمگان بدخشان زیارتگاه مردم است.<ref>قبادیانی، ناصر خسرو، 1393ش، ص7.</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
{{آغاز منابع}}
* اسلامی ندوشن، محمدعلی، مجموعه مقالات یادنامهٔ ناصرخسرو، مشهد، دانشگاه فردوسی، ۱۳۵۲ش.
* امینی، عظیمه، نوآوری‌های ناصرخسرو در حوزهٔ زبان و تخیل، یاسوج، دانشگاه یاسوج، ۱۳۹۰ش.
* بابایی، اعظم، «ناصرخسرو قبادیانی»، وب‌سایت پژوهه، تاریخ درج مطلب: ۲۴ آبان ۱۳۹۳ش.
* پروین، تاج‌بخش، «بازتاب افکار اسماعیلیه در آثار ناصر خسرو»، دوماهنامهٔ آینهٔ پژوهش، ۱۳۶۹ش.
* پیرانی، منصور، «بررسی مفهوم و منشأ عقل در اندیشهٔ ناصر خسرو»، مجلهٔ تاریخ ادبیات، شمارهٔ ۳/۸۰، ۱۳۹۶ش.
* دشتی، علی، تصویری از ناصر خسرو، به کوشش مهدی ماحوزی، تهران، جاویدان، ۱۳۶۲ش.
* «در پی ناصر خسرو»، مجلهٔ جهان کتاب، شماره ۳۰۴ و ۳۰۵، ۱۳۹۳ش.
* «سخنرانی دکتر محقق در همایش هزاره ناصر خسرو قبادیانی»، وب‌سایت انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، تاریخ درج مطلب: ۲۱ اردیبهشت ۱۳۹۴ش.
* قربانی زرین، باقی، «ناصر خسرو قبادیانی در آثار عربی و جهان عرب»، کتاب ماه ادبیات و فلسفه، شمارهٔ ۹۸ و ۹۹، ۱۳۸۴ش.
* ناصر خسرو، دیوان اشعار، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۶ دی ۱۴۰۱ش.
* «ناصرخسرو قبادیانی»، وب‌سایت ویکی فقه، تاریخ بازدید: ۵ دی ۱۴۰۱ش.
* نظری، جلیل، «جهان‌بینی ناصر خسرو»، نشریهٔ علوم اجتماعی و انسانی دانشگاه شیراز، شماره ۴۴، ۱۳۸۴ش.
* هنر، علی‌محمد، «تمثل به شعر متنبی»، دوماهنامهٔ آینهٔ پژوهش، شماره ۱۰۴، خرداد و تیر ۱۳۸۶ش.
{{پایان منابع}}