نمایش مبدأ برای همرنگی با جماعت

<big>'''همرنگی با جماعت'''</big>؛ تغییر رفتار فرد در اثر احساس فشار از سوی جمع. 

در ادبیات عمومی ایرانیان ضرب‌المثل «خواهی نشوی رسوا همرنگ جماعت شو» این موضوع را به خوبی بیان می‌کند. تردید در درستی باورهای فردی، نیاز به پذیرش و حمایت گروهی و ترس از دست‌دادن موقعیت اجتماعی از دلایل همرنگی با جماعت شناخته می‌شود. اندیشمندان و سرمایه‌داران در جنگ نرم به وسیلهٔ رسانه و تبلیغات می‌توانند از حس همرنگی مردم بهره ببرند. محققان، همرنگی در اندیشه و راه حق را پذیرفته و به همنوایی در آسیب‌های اجتماعی و فکری انتقاد دارند.

==تعریف همرنگی با جماعت==

همرنگی با دیگران و تشبه به جماعت یک میل فطری است که در سنین مختلف به گونه‌های مختلفی تجلی می‌یابد.<ref>محمدتقی مصباح یزدی، جامعه و تاریخ از نگاه قرآن، ص222.</ref> فرد در اثر همرنگی یا همنوایی با جماعت (Conformity) احساس فشار خیالی یا واقعی از سوی گروه نسبت به خود کرده و در نتیجه، رفتار خویش را تغییر می‌دهد. از دیدگاه روان‌شناسان اجتماعی همرنگی مفهومی متفاوت با اطاعت است. اطاعت، فرمانبرداری آگاهانه از اقتدار شمرده می‌شود، ولی همرنگی ممکن است آگاهانه یا از روی ناآگاهی رخ دهد.<ref>[http://pajoohe.ir/%D9%87%D9%85%D9%86%D9%88%D8%A7%DB%8C%DB%8C-Conformity__a-31832.aspx خالدی، «همنوایی Conformity»، وب‌سایت پژوهه.]</ref> همچنین بعضی منظور از همرنگی و همنوایی با جماعت را پیروی از اکثریت یا اثرپذیری ناخودآگاه از جمعیت پیرامونی دانسته‌اند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/6442/9339/111790/%D8%AC%D9%88_%D8%B2%D8%AF%D9%87_%D9%86%D8%B4%D9%88! مسجدی، «جو زده نشو!»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> در زبان اجتماعی، جوزدگی و جوگیرشدن را به اثرپذیری فرد از شرایط و محیط اطلاق کرده‌اند. مواردی چون گرایش نوجوانان و جوانان به مواد مخدر، سیگاری‌شدن، پوشیدن لباس‌های نامتعارف و آرایش و پیرایش خارج از هنجارهای اجتماعی به‌عنوان نمونه‌های جوزدگی شناخته می‌شود.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/1521013/%D9%87%D8%B4%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D8%AC%D9%88-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%D8%B4%D8%AF%D9%86-%DA%A9%D9%88%D8%B1%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%B6%D8%B1%D9%88%D8%B1%D8%AA-%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4-%DA%A9%D9%86%D8%AA%D8%B1%D9%84-%D9%87%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86%D9%87%D8%A7%DB%8C ابهری، «هشدار در مورد جو گیرشدن کورکورانه/ ضرورت آموزش کنترل هیجانهای رفتاری»، خبرگزاری مهر.]</ref> 

از همرنگی با جماعت گاه با عنوان نفوذ اجتماعی تعبیر شده است. در یک تقسیم، همرنگی دارای دو نوع همرنگی اطلاعاتی و همرنگی  اجتماعی قلمداد می‌شود. در نوع اول فرد در کسب اطلاعات با جماعت همراهی کرده و اطلاعات آنان را مبنای عمل خود قرار می‌دهد. اما در همرنگی اجتماعی فرد به دنبال ارزش‌ها و هنجارهایی است که جمع بدان باور دارد و احساس می‌نماید به آن هویت اجتماعی متعلق است.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/1608978102-10344-99-78.pdf چمنی و دیگران، «تأثیر همرنگی اجتماعی بر تصمیم اجتماعی در موقعیت ریسک و عدم قطعیت دانشجویان»، ص۴.]</ref> 

===ضرب‌المثل خواهی نشوی رسوا همرنگ جماعت شو===
ضرب‌المثل «خواهی نشوی رسوا همرنگ جماعت شو» در فرهنگ عمومی ایران به داستانی اشاره دارد که در آن فردی برای اینکه از شر دیوانگان در امان بماند، وانمود می‌کند که او نیز دیوانه است و با آن‌ها همرنگ می‌شود.<ref>[https://tarikhema.org/subject/proverb/49827/%d8%b1%db%8c%d8%b4%d9%87-%d8%aa%d8%a7%d8%b1%db%8c%d8%ae%db%8c-%d8%b6%d8%b1%d8%a8-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%ab%d9%84-%d8%ae%d9%88%d8%a7%d9%87%db%8c-%d9%86%d8%b4%d9%88%db%8c-%d8%b1%d8%b3%d9%88%d8%a7-%d9%87/?bs-comment-added=1#comment-246368 «ریشه تاریخی ضرب المثل خواهی نشوی رسوا هم رنگ جماعت شو»، وب‌سایت تاریخ ما.]</ref> مفهوم این ضرب‌المثل اگر در همراهی فرد با انتخاب‌های نادرست و آداب ناشایست اجتماعی به کار گرفته شود با انتقاد محققان مواجه شده است. چنانچه در سطح بین‌المللی هم نمی‌توان با اهداف فرهنگی، اقتصادی و سیاسی استکبار و نظام سلطه همراهی کرد. همچنین اگر همرنگی با جماعت در همه رفتارها مناسب بود، اصلاحات و مبارزه پیامبران با ستمگران شکل نمی‌گرفت.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1399/04/17/2301512/%D9%86%D8%B8%D8%B1-%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D9%86%D8%B4%D9%88%DB%8C-%D8%B1%D8%B3%D9%88%D8%A7-%D9%87%D9%85%D8%B1%D9%86%DA%AF-%D8%AC%D9%85%D8%A7%D8%B9%D8%AA-%D8%B4%D9%88 «نظر قرآن درباره عبارت خواهی نشوی رسوا همرنگ جماعت شو»، خبرگزاری تسنیم.]</ref>

همچنین در جوامع غربی با تعریف برخی چارچوب‌های نادرست اجتماعی از افراد تقاضا می‌شود همرنگ جماعت شوند و مثلا بانوان حجاب دینی خود را بردارند تا جلب توجه نکرده و مردان به آنها نگاه نکنند. افراد مستقل در برابر این همرنگی مخالفت کرده و آن را دستور آفریدگار مهربان خود برمی‌شمرند.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/5269290/%D9%87%D9%85%D8%B1%D9%86%DA%AF-%D8%B4%D8%AF%D9%86-%D8%A8%D8%A7-%D8%AC%D9%85%D8%A7%D8%B9%D8%AA-%D9%85%D8%BA%D8%A7%D9%84%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%82%D8%A7%D8%A8%D9%84%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AD%D8%AC%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B3%D8%AA «همرنگ شدن با جماعت؛ مغالطه‌ای برای مقابله با حجاب است»، خبرگزاری مهر.]</ref>

===آزمایش سالومون اش===
سالومون اَش، روانشناس لهستانی ـ آمریکایی در دهه ۱۹۵۰م با انجام آزمایش هم‌نوایی نشان داد افراد ممکن است به دلیل فشار اجتماعی، حتی باورهای درست خود را تغییر دهند. اش همچنین رفتار گروهی، اثر هویت اجتماعی بر رفتار فردی و چگونگی شکل‌گیری برداشت‌های اجتماعی را مورد مطالعه قرار داد.<ref>[https://nihadacademy.com/asch-conformity-experiment/ «بررسی آزمایش همنوایی سالومان اَش؛ چرا حقیقت را فدای همرنگی با جماعت می‌کنیم؟»]، وب‌سایت نیهاد آکادمی.</ref>

==همرنگی با جماعت در رفتار اجتماعی و اقتصادی==
مفهوم همرنگی با جماعت را در تحلیل اثرگذاری اجتماعی و چگونگی تصمیم‌گیری اقتصادی به کار گرفته‌اند.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/1608978102-10344-99-78.pdf چمنی و دیگران، «تأثیر همرنگی اجتماعی بر تصمیم اجتماعی در موقعیت ریسک و عدم قطعیت دانشجویان»، ص۳ و ۵.]</ref> افراد و گروه‌های بانفوذ در ارتباطات انسانی با استفاده از موضوع همرنگی با جماعت به خواسته‌های خود می‌رسند. رسانه‌ها و دستگاه‌های تبلیغاتی قادرند در ترویج یک ایده یا ایجاد بازار فروش برای انواع کالاهای مصرفی از حس همنوایی مردم بهره‌برداری کنند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3881/3895/21478/%D9%87%D9%85%D9%86%D9%88%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%D8%B1%D9%81%D8%AA جهانگیرزاده، «همنوایی و پیشرفت»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> برخی محققان همرنگی با جماعت را از مشکلات فرهنگی ایرانیان برشمرده‌اند که ریشه آن، وحشت انسان از تنها ماندن است.<ref>[https://sedayemoallem.ir/%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4-%D9%86%D9%88%DB%8C%D9%86/item/20269-%DB%B2%DB%B0-%D9%85%D8%B4%DA%A9%D9%84-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF%DB%8C-%D9%85%D8%A7-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%87%D9%85%D8%B1%D9%86%DA%AF%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%AC%D9%85%D8%A7%D8%B9%D8%AA «۲۰ مشکل فرهنگی ما ایرانیان : همرنگی با جماعت»، سایت صدای معلم.]</ref>

==دلایل همرنگی با جماعت==

=== جلب منفعت ===
نیاز به پذیرش و حمایت گروهی یکی از دلایل همرنگی با جماعت است.<ref name=":0">[https://nihadacademy.com/asch-conformity-experiment/ «بررسی آزمایش همنوایی سالومان اَش؛ چرا حقیقت را فدای همرنگی با جماعت می‌کنیم؟»، وب‌سایت نیهاد آکادمی.]</ref> انگیزه افراد برای عضویت در جامعه یا گروهی خاص، دست‌یابی به منافع و مصالح است. بنابراین وی خود را موظف به پذیرش موازین مقبول و هنجارهای اجتماعی آن جامعه می‌داند. چراکه تنها از این طریق است که می‌تواند عواطف مثبت آن گروه را جلب نماید یا حداقل از جلب عواطف منفی آنها دوری کند. افرادی که از آداب و رسوم جامعه پیروی نمی‌کنند خیلی زود از شبکه حقوق و تکالیف ارتباطی طرد می‌شوند. مثلا اگر در جامعه‌ای م'''با'''دلۀ هدایا مرسوم '''با'''شد و کسی چیزی بدهد که ارزشش کمتر از چیزی '''با'''شد که گرفته است، در آینده، کسی به او هدیه نخواهد داد.<ref>محمدتقی مصباح یزدی، جامعه و تاریخ از نگاه قرآن، 1390ش، ص245.</ref>

=== پرهیز از طردشدگی ===
ترس از دست‌دادن موقعیت اجتماعی از دلایل همرنگی با جماعت شناخته می‌شود.<ref name=":0" /> زیرا تخلف از هنجارهای اجتماعی واکنش جامعه را به دنبال داشته و فرد را با فشارهای روحی، اقتصادی و جسمی مواجه می‌سازد. پرهیز از این‌گونه فشارها فرد را به همرنگی با جماعت وادار می‌کند. فشارها و مجازات‌های اقتصادی و بدنی بیشتر به صورت رسمی و از سوی دولت صورت می‌گیرد، اما بشارهای روحی مثل تقبیح، نکوهش، سرزنش، استهزا و تحقیر بیشتر به صورت غیر رسمی و از سوی افراد اعمال می‌گردد.<ref>محمدتقی مصباح یزدی، جامعه و تاریخ از نگاه قرآن، 1390ش، ص246.</ref> 

=== جو زدگی ===
برخی تسلیم فرد در برابر فشار جامعه را جوزدگی نامیده و بخش نامطلوب آن را ناشی از ضعف هویت دینی فرد و نداشتن استقلال فکری برشمرده‌اند. از عوامل دیگر نیز به چشم و هم‌چشمی و رقابت ناسالم در سبک زندگی اقتصادی و زیاده‌روی در نوگرایی و تنوع‌طلبی اشاره کرده‌اند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/6442/9339/111790/%D8%AC%D9%88_%D8%B2%D8%AF%D9%87_%D9%86%D8%B4%D9%88! مسجدی، «جو زده نشو!»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>

==معیار همرنگی مناسب==

همرنگی با جماعت رفتاری آگاهانه، هدف‌دار و عمدتا به بهره‌وری‌های مادی و معنوی و یا دوری از طرد و تنبیه است. بنابراین تا جایی که با ارزش‌های دینی و اخلاقی تعارض نداشته باشد، معقول، موجه و مطلوب است.<ref>محمدتقی مصباح یزدی، جامعه و تاریخ از نگاه قرآن، 1390ش، ص246.</ref> 

در نگاه دینی بر زندگی اجتماعی و حضور در جماعت مسلمانان تاکید شده و از عزلت و رهبانیت نهی می‌شود. امداد و پشتیبانی الهی نیز بر حرکت درست اجتماعی مسلمانان تعلق می‌گیرد. اما اگر بیشتر افراد جامعه در مسیری نادرست یا خلاف شرع حرکت کنند، همرنگی و همراهی با آنان باعث گمراهی و خسارت خواهد بود. همراهی در معاملات حرام، [[دروغ]]، [[ربا]] و موارد دیگر جامعه را از پیمودن مسیر حق خارج می‌کند. همچنین قرآن زنان را از تَبرُّج به معنای خودنمایی، جلوه‌گری و انگشت‌نما شدن در جامعه بازمی‌دارد و حفظ شخصیت و کرامت انسانی آنان را هدف قرار می‌دهد. بنابراین همرنگی با جماعت در چارچوب معیارهای حق و دین معنای درستی می‌یابد.<ref>[https://rahemoghaddas.blog.ir/post/165 مقدم، «همرنگی خوب، همرنگی بد»، وبلاگ راه مقدس.]</ref>

در [[نهج البلاغه|نهج‌البلاغه]]، [[امام علی]] مردم را از وحشت به دلیل تعداد اندک رهروان مسیر هدایت نهی می‌کند. ایشان برای افزایش روحیه مردم حق‌طلب به کوتاهی دنیا و جاودانگی آخرت اشاره دارد.<ref>[https://lib.eshia.ir/13424/3/855/%D9%86%D8%A7%D9%82%D9%87 بحرانی، شرح و ترجمه نهج‌البلاغه، ۱۴۱۷ق، ج۳، ص۸۵۵.]</ref>

===همرنگی در قرآن===
همرنگی با جماعت منحرف از اندیشه توحیدی در آیات متعددی مورد نکوهش قرار گرفته است.<ref>[https://iqna.ir/fa/news/4214251/%D9%86%DA%A9%D9%88%D9%87%D8%B4-%D8%AA%D9%82%D9%84%DB%8C%D8%AF-%DA%A9%D9%88%D8%B1%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%88-%D9%87%D9%85%D8%B1%D9%86%DA%AF%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%AC%D9%85%D8%A7%D8%B9%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86 دهقان، «نکوهش تقلید کورکورانه و همرنگی با جماعت در قرآن»، خبرگزاری ایکنا.]</ref> قرآن در آیه ۱۷۰ سوره بقره از تقلید کورکورانه و همرنگی با عقاید پدران مشرک نهی کرده و آنان را بی‌بهره از هدایت و تفکر و فهم در اندیشه‌های بنیادین معرفی می‌کند. بنابراین همنوایی با اندیشمندان و هدایت‌یافتگان مورد تأیید است. همچنین آیه ۶۷ سوره احزاب همرنگی با بزرگان و شخصیت‌های گمراه را مطرح کرده است. به گفته مرتضی مطهری بت‌ساختن از افکار بزرگان نباید مانع اندیشه‌ورزی و گمراهی فکر انسان شود.<ref>کارکن بیرق، «نگرشی روانشناختی، اگزیستانسیالیستی و قرآنی به مقوله «همرنگی با جماعت»، ص۷۸ ـ ۷۹ و ۸۲.</ref>

==همرنگی در ایران==
ممکن است در اثر همنوایی و همرنگی با دانشمندان، آگاهان و پرهیزکاران حرکت‌ها و جنبش‌های مثبت اجتماعی شکل بگیرد. نمونه برجستهٔ آن در جریان پیروزی [[انقلاب اسلامی ایران]] و سرنگونی حکومت استبدادی پهلوی به وقوع پیوست.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3881/3895/21478/%D9%87%D9%85%D9%86%D9%88%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%D8%B1%D9%81%D8%AA جهانگیرزاده، «همنوایی و پیشرفت»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>

از سوی دیگر همرنگی با دیگران می‌تواند منجر به رفتارهای آسیب‌زا بین نوجوانان و جوانان مانند خشونت و پرخاشگری، اعتیاد به اینترنت و گوشی‌های هوشمند و بزه‌کاری شود. در سال تحصیلی ۱۴۰۰ ـ ۱۴۰۱ش، پژوهشی از دانشجویان پسر مرگز آموزش عالی پلدختر نشان داد تأثیر همرنگی با دوستان میان جوانان حتی بیشتر از نقش تربیتی والدین است. همسالان می توانند در افکار، عواطف و رفتار یکدیگر اثر مثبت یا منفی داشته باشند.<ref>گراوند، «نقش واسطه‌ای اعتیاد به شبکه‌های اجتماعی مبتنی بر موبایل در رابطه بین هیجان‌خواهی و همنوایی با گرایش به رفتارهای پرخطر»، ص۲۹، ۴۰ ـ ۴۱.</ref> در سال ۱۴۰۱ش هم پژوهش روان‌شناسی دیگری در میان نوجوانان و جوانان ۱۶ تا ۳۲ ساله گلستان، حکایت از تأثیر ۲۰ درصدی عامل همنوایی در اعتیاد آنان به قمار داشت.<ref>عشرتی و جدیدی، «تبیین نقش همنوایی و سخت‌رویی روان‌شناختی در قمار بیمارگون جوانان گلستان»، ص ۱۰۹ و ۱۱۵.</ref>

همچنین پژوهشی میان ۱۸۰ دانشجوی دانشگاه شهید بهشتی انجام گرفت. این پژوهش نشانگر رابطهٔ معنادار و تغییر تصمیم‌گیری اقتصادی افرادی بود که به لحاظ تصمیم در حالت ریسک و تردید قرار داشتند.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/1608978102-10344-99-78.pdf چمنی و دیگران، «تأثیر همرنگی اجتماعی بر تصمیم اجتماعی در موقعیت ریسک و عدم قطعیت دانشجویان»، ص۱.]</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
{{آغاز منابع}}
{{چندستونه}}
*ابهری، مجید، «هشدار در مورد جو گیرشدن کورکورانه/ ضرورت آموزش کنترل هیجانهای رفتاری»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۶ بهمن ۱۳۹۰ش، تاریخ بازدید: ۲ مرداد ۱۴۰۴ش.
*بحرانی، ابن‌میثم، شرح و ترجمه نهج‌البلاغه، مشهد، مجمع البحوث الاسلامیه، چاپ اول، ۱۴۱۷ق.
*«بررسی آزمایش همنوایی سالومان اَش؛ چرا حقیقت را فدای همرنگی با جماعت می‌کنیم؟»، وب‌سایت نیهاد آکادمی، تاریخ به‌روزرسانی: ۲۰ دی ۱۴۰۳ش.
*«۲۰ مشکل فرهنگی ما ایرانیان : همرنگی با جماعت»، سایت صدای معلم، تاریخ درج مطلب: ۲۸ دی ۱۳۹۹ش.
*جهانگیرزاده، محمدرضا، «همنوایی و پیشرفت»، در مجله حدیث زندگی، شماره ۷، مهر و آبان ۱۳۸۱ش، در سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
*خالدی، سمانه، «همنوایی Conformity»، وب‌سایت پژوهه، تاریخ درج مطلب: ۲۴ آبان ۱۳۹۳ش، تاریخ بازدید: ۵ مرداد ۱۴۰۴ش.
*چمنی ،رضا و دیگران، «تأثیر همرنگی اجتماعی بر تصمیم اجتماعی در موقعیت ریسک و عدم قطعیت دانشجویان»، در مجلهٔ پژوهش‌های روان‌شناسی اجتماعی، شماره ۳۲، زمستان ۱۳۹۷ش.
*دهقان، رحیم، «نکوهش تقلید کورکورانه و همرنگی با جماعت در قرآن»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۱۸ اردیبهشت ۱۴۰۳ش، تاریخ بازدید: ۱ مرداد ۱۴۰۴ش.
*«ریشه تاریخی ضرب المثل خواهی نشوی رسوا هم رنگ جماعت شو»، وب‌سایت تاریخ ما، تاریخ درج مطلب: ۱۰ بهمن ۱۳۹۸ش، تاریخ بازدید: ۳۱ تیر ۱۴۰۴ش.
*عشرتی، مینا و محسن جدیدی، «تبیین نقش همنوایی و سخت‌رویی روان‌شناختی در قمار بیمارگون جوانان گلستان»، در فصلنامه ایده‌های نوین روان‌شناسی، شماره ۲۲، پاییز ۱۴۰۲ش.
*کارکن بیرق، حبیب، «نگرشی روانشناختی، اگزیستانسیالیستی و قرآنی به مقوله همرنگی با جماعت»، در مجلهٔ پژوهش‌های میان‌رشته‌ای قرآن کریم، شماره ۲، پاییز و زمستان ۱۳۹۲ش.
*گراوند، هوشنگ، «نقش واسطه‌ای اعتیاد به شبکه‌های اجتماعی مبتنی بر موبایل در رابطه بین هیجان‌خواهی و همنوایی با گرایش به رفتارهای پرخطر»، در مجله اعتیادپژوهی، شماره ۶۷، بهار ۱۴۰۲ش.
*مسجدی، رضا، «جو زده نشو!»، در مجله شمیم معرفت، شماره ۳۳، تابستان ۱۳۹۲ش، در پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۴ بهمن ۱۳۹۹ش.
*مصباح یزدی، محمدتقی، جامعه و تاریخ از نگاه قرآن، قم، انتشارات موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، 1390ش.
*مقدم، محمدمهدی، «همرنگی خوب، همرنگی بد»، وبلاگ راه مقدس، تاریخ بازدید: ۲۹ تیر ۱۴۰۴ش.
*«نظر قرآن درباره عبارت خواهی نشوی رسوا همرنگ جماعت شو»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۷ تیر ۱۳۹۹ش.
*منتظری، فاطمه، «همرنگ شدن با جماعت؛ مغالطه‌ای برای مقابله با حجاب است»، خبرگزاری مهر. تاریخ درج مطلب: ۹ مرداد ۱۴۰۰ش.
{{پایان منابع}}