نمایش مبدأ برای پارچه‌بافی دوره قاجار

{{درشت|'''پارچه‌بافی دوره قاجار؛'''}} تولید پارچه در عصر قاجار.

[[پارچه‌بافی]] در [[دوره قاجار]] فراز و نشیب‌های بسیاری را پشت سر گذاشت و متأثر از عواملی چون [[انقلاب صنعتی]] غرب، سیاست‌های داخلی و رقابت با کالاهای وارداتی دستخوش تحول شد. در آغاز و در زمان [[فتحعلی‌شاه]]، این هنر شکوهی دوباره یافت و با احیای نقوش صفوی و زندیه، به‌ویژه نقش [[بته‌جقه]]، به اوج خود رسید؛ اما با روی کار آمدن [[محمدشاه]] و به‌دنبال قراردادهای تجاری با غرب، واردات پارچه‌های ارزان‌قیمت اروپایی افزایش یافت و تولیدات داخلی را با رکود مواجه کرد. در دوره [[ناصرالدین‌شاه]]، نفوذ فرهنگ اروپایی و تغییر پوشاک مردم، اعتراض علما و تجار را برانگیخت و منجر به تأسیس [[شرکت اسلامیه]] در [[اصفهان]] برای مقابله با این روند شد. با وجود این تلاش‌ها، واردات بی‌رویه پارچه‌های نخی اروپایی آسیب جدی به بافندگی داخلی وارد کرد. در دوره [[مظفرالدین‌شاه]]، تولیدات داخلی همچنان بخش قابل توجهی از نیازها مانند [[زری‌بافی|زری]]، [[مخمل]]، [[ترمه]] و [[قلمکاری|قلمکار]] را تأمین می‌کرد و در دوره [[احمدشاه]] نیز با تصویب قانون منع واردات منسوجات خارجی و الزام به استفاده از پارچه ایرانی برای کارکنان دولت، گامی برای حمایت از تولید داخلی برداشته شد. مراکز مهم نساجی این دوره شامل شهرهای [[یزد]]، [[کاشان]]، [[اصفهان]] و [[کرمان]] بود که هر یک در تولید انواع پارچه‌های ابریشمی، پنبه‌ای، زربفت، مخمل، ترمه، شال و قلمکار شهرت داشتند. نقوش به‌کاررفته در این پارچه‌ها شامل نقوش گیاهی، حیوانی، صحنه‌های [[شکار]] و [[چوگان]] و نقوش هندسی بود که طرح‌هایی همچون بته‌جقه، [[اسلیمی]]، [[ختایی]] و شاخ گوزنی را در بر می‌گرفت.

== سیر تحول نساجی در دروه قاجار ==
=== دوره فتحعلی‌شاه ===
ابتدای دوره قاجار یعنی زمان سلطنت فتحعلی‌شاه، دوران شکوه طراحی منسوجات و احیاگر نقوش عصر صفوی و زندیه است. این نقوش در قالب ترکیب‌بندی متقارن دارای زمینه هندسی و نقوش بته‌گلی است؛ اما کم‌کم این نقوش به نقوش بته‌جقه تغییر پیدا کرد و به ترکیب‌بندی غالب نقوش منسوجات ایرانی تبدیل شد.<ref>[https://elmnet.ir/article/1208506-61891/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D9%85%D9%86%D8%B3%D9%88%D8%AC%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B3%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D8%B1%D9%88%D9%85-%D8%B4%D8% فربود و پورجعفر، «بررسی تطبیقی منسوجات ایرانی و ساسانی و روم شرقی»، 1386ش، ص4.]</ref> در این دوره محمدتقی نقشبند که در شهر کاشان زندگی می‌کرد، پارچه زربفت و گرانبها را دوباره زنده کرد.<ref>غیبی، هشت هزار سال تاریخ پوشاک اقوام ایرانی، 1385ش، ص609 و 196.</ref>

=== دوره محمد شاه ===
در این دوره انواع منسوجات در رنگ‌های آبی و سفید و پارچه ابریشمی، پنبه‌ای و ململ از هند و اروپا وارد ایران شد.<ref>معتضد، حاج امین‌الضرب و تاریخ تجارت و سرمایه‌گذاری صنعتی در ایران، 1366ش، ص252.</ref> براساس قرارداد بین سرجان ملکم و ایران محصولات نساجی با سرعت بیشتری به ایران وارد می‌شد.<ref>نصر، ایران در برخورد با استعمارگران از قاجار تا مشروطه، 1363ش، ص186.</ref>

=== دوره ناصرالدین‌شاه ===
در این دوره فرهنگ اروپایی مورد توجه مردم بود؛ به‌همین دلیل پوشاک مردم هم تغییر پیدا کرد و بیش از همه واکنش علما و تجار را برانگیخت. نساجان اصفهان درخواست لغو واردات منسوجات به ایران را داشتند.<ref>کرزن، ایران و قضیه ایرانی، 1362ش، ص104 و 147.</ref> سیزده تن از علما برای مبارزه با تجارت اروپاییان، مؤسسه‌ای به نام «شرکت اسلامیه» در اصفهان ساختند که تولیدات آن را به سراسر ایران می‌فرستادند. این شرکت در هجده شهر فعالیت داشت. در این دوره پارچه‌های با کیفیت بالا به نام «پارچه‌های اسلامیه»، در کارگاه‌هایی در شهر اردستان به میزان کم تولید می‌شد.<ref>[https://persianpood.com/نساجی-در-دوره-قاجار/ «نساجی در دوره قاجار»، وب‌سایت پرشین‌پود.]</ref> واردکردن پارچه‌های نخی اروپایی با قیمت ارزان به ایران، باعث شد که منابع بافندگی داخلی دچار رکود شود.<ref>لمبتون، ایران عصر قاجار، 1375ش، ص101.</ref> در این دوره شال‌های ابریشمی به طول چهار متر و داری نقوش نباتی و زردوزی‌شده می‌بافتند.<ref>تاج‌بخش، تاریخ فرهنگ و تمدن ایران در دوره صفویه، 1384ش، ص109.</ref>

=== دوره مظفرالدین‌شاه ===
در این دوره محصولات داخلی، خیلی از ملزومات مهم، مثل برک، آستری، شال، ترمه، سلسله، پوستین، عبا، چوخا، الجه، چادرشب، قلمکار، قدک، زری، مخمل، تافته و خارا را فراهم می‌کرد.<ref>آدمیت، افکار منتشر شده در دوران قاجار، 1356ش، ص270.</ref>

=== دوره احمدشاه ===
در این دوره بیست کارخانه صابون‌پزی، چرم‌سازی و نساجی در کشور وجود داشت. در سال ۱۳۰۱ش قانون منع واردات منسوجات خارجی تصویب شد.<ref>معتضد، حاج‌امین‌الضرب و تاریخ تجارت و سرمایه‌گذاری صنعتی در ایران، 1366ش، ص730.</ref> بر این اساس دولت مکلف بود که کلیه لباس‌هایی که برای مستخدمین لشکری و کشوری تهیه می‌کرد از پارچه‌های ایرانی باشد. همچنین کلیه وزرا و نمایندگان مجلس شورای ملی و معاونین دولت و قضات در زمان کار باید از لباس‌هایی با پارچه‌های ایرانی استفاده می‌کردند.<ref>[https://persianpood.com/نساجی-در-دوره-قاجار/ «نساجی در دوره قاجار»، وب‌سایت پرشین‌پود.]</ref> براساس سفرنامه پولاک، در اواخر سلطنت قاجار صنعت نساجی فقط در دو شهر یزد و کاشان باقی ماند و ابریشمی که از رشت یا اروپا می‌آمد به این دو شهر وارد می‌شد.<ref>غیبی، هشت هزار سال تاریخ پوشاک اقوام ایرانی، 1385ش، ص609.</ref>

== تحولات صنعت پارچه‌بافی در دوره قاجار ==
در دوره قاجار، آغاز انقلاب صنعتی در غرب، حمایت نکردن دربار از محصولات داخلی و حضور متخصصان غربی سبب تغییر و تحول در صنایع، به‌ویژه پارچه‌بافی و نساجی شد.<ref>طالب‌پور، پارچه و پارچه‌بافی درتمدن اسلامی، 1396ش، ص177.</ref>
کشورهایی مثل انگلستان و فرانسه مایل به خرید کالاهای ایرانی نبودند؛ پارچه‌های ایرانی به روسیه، ترکیه و آسیای مرکزی صادر می‌شد. عمده‌ترین منبع درآمد کشور از تجارت، حمل‌ونقل منسوجات و شکر بود.<ref>وردن و بیکر، منسوجات ایرانی، 1396ش، ص35.</ref> در این دوره هنرهای مختلف و مهارت در تهیه منسوجات رواج پیدا کرد.<ref>اسکرس، شکوه هنر قاجار، 1399ش، ص102.</ref> در دوره قاجار، امیرکبیر مدرسه‌ای برای طراحی و هنر نساجی در تهران تأسیس کرد که باعث شد در کم‌ترین زمان، هنر چاپ پارچه رونق پیدا کند.<ref>پورپیرار، هم‌نشینی رنگ‌ها، 1382ش، ص74.</ref> در دوره قاجار صنایع مختلفی، مثل بافندگی، چرم‌سازی و تولید انواع منسوجات، شامل بافت قالی و قالیچه، منسوج کرباس، متقال، شال، برگ، زری‌بافی، ترمه‌بافی، مخمل‌بافی، عبابافی و موتابی (شعربافی) وجود داشت.<ref>شمیم، ایران در دوره سلطنت قاجار، 1399ش، ص270.</ref> همچنین انواع مختلف پارچه‌های ابریشمی، پنبه‌ای، تولید پارچه‌هایی از جنس نخ‌های زر و سیم تزیین شده رواج پیدا کرده بود.<ref>طالب‌پور، پارچه و پارچه‌بافی در تمدن اسلامی، 1396ش، ص215.</ref> زنان زرتشتی ایران بیشترین مصرف پارچه‌های گل‌دوزی شده سبک قاجار را داشتند.<ref>پورپیرار، هم‌نشینی رنگ‌ها، 1382ش، ص75.</ref> در دورِهٔ قاجار در شهر رشت از سوزن‌دوزی و گل‌دوزی و در شیراز و اصفهان از جواهردوزی روی مخمل استفاده می‌شد. همچنین قلاب‌دوزی به‌خاطر ارزان‌قیمت بودن آن برای مردم عادی تولید می‌شد.<ref>عطارزاده و هوشیار، هنرهای صناعی، 1396ش، ص139.</ref>

== تولید پارچه‌های دوره قاجار در شهرهای مهم ==
مراکز مهم نساجی در دورهٔ قاجار، شهرهای کرمان، یزد، اصفهان و کاشان بود.<ref>شریعت پناهی، اروپایی‌ها و لباس ایرانیان، 1373ش، ص101.</ref> در یزد، پارچه زربفت و شال مخصوصی به نام شال ابریشم می‌بافتند که رنگ آن را از روناس، گل زعفران، نیل، پوست انار و زاج کبود تهیه می‌کردند.<ref>عیسوی، تاریخ اقتصادی ایران (عصر قاجار)، 1362ش، ص429.</ref> پارچه قدک در شهرهای اصفهان، یزد، کاشان و بوشهر و پارچهٔ چهارخانه برای مصرف ملحفه در شهرهای یزد و اصفهان و پارچه دارایی (ایکات) در شهر یزد بافته می‌شد.<ref>طالب‌پور، پارچه و نساجی در ایران، 1386ش، ص79 و80.</ref> مهم‌ترین کارخانه‌های ابریشم‌بافی در شهرهای کاشان، یزد، اصفهان، تبریز و مشهد بودند.<ref>عیسوی، تاریخ اقتصادی ایران (عصر قاجار)، 1361ش، ص419 و 412.</ref> بیشترین پارچه‌های پنبه‌ای و ابریشمی در یزد تولید می‌شد.<ref>عیسوی، تاریخ اقتصادی ایران (عصر قاجار)، 1362ش، ص7.</ref> ابریشم در شهرهای یزد، کرمان و کاشان مصرف داخلی داشت؛ اما در شهرهای گیلان و آذربایجان به روسیه صادر می‌کردند.<ref>وکیل‌الساداتی و سعیدی، تاریخچه صنعت و هنر ترمه‌بافی، 1376ش، ص109.</ref> در اصفهان انواع پارچه‌های دوخته‌دوزی شده (ده یک دوزی، پیله‌دوزی، گلابتون‌دوزی و خاتمی‌دوزی)، پارچه قلمکار و نقاشی شده با موم و پارچه زری به‌خصوص زری اطلسی و دارایی می‌بافتند.<ref>افشار، یزد نامه، 1377ش، ص183.</ref>

== نقش و نگار پارچه‌های دوره قاجار ==
نقش‌های به‌کاررفته در پارچه‌های دوره قاجار، شامل نقوش گیاهی، حیوانی، انسانی و هندسی است. در دوره قاجار استفاده از نقوش گیاهی و هندسی در تزیین پارچه اهمیت ویژه‌ای داشت.<ref>فریه، هنرهای ایران، 1374ش، ص517.</ref>
نقوش انسانی: در پارچه‌های دوره قاجار از نقوش انسانی، بسیار کم و به‌صورت جزئی استفاده می‌کردند.
نقوش حیوانی: در مورد نقوش حیوانی بیشتر از پرندگان کوچک همراه با گل، شاخه و برگ استفاده می‌کردند.
نقوش گیاهی: در این دوره از نقوش گل و گیاه در تزیین پارچه استفاده می‌کردند که انواع مختلف گل مثل گل‌سرخ، زنبق، میخک و شاه‌عباسی داشت، همچنین برگ‌های بلند، باریک و کنگره‌دار مکتب تبریز که در دوره صفوی در تزیین پارچه‌بافی و فرش استفاده می‌کردند، در این دوره نیز در تزیین پارچه به کار گرفته شد.<ref>[https://civilica.com/doc/608237/ تقی‌پور و فهیمی‌صفا، « بررسی تطبیقی نقوش پارچه‌های دوره سلجوقی با قاجار»، 1395ش، ص8.]</ref>

== نقوش رایج پارچه‌های دوره قاجار ==
از نقوش رایج پارچه‌های دوره قاجار، نقوش برگرفته از زندگی دربار، مثل تصویر پادشاه هنگام چوگان‌بازی یا شکار بود.<ref>فریه، هنرهای ایران، 1374ش، ص522.</ref> در پارچه‌های زربفت قاجار تکرار نقوش بوته‌های گل در ردیف‌های موازی همراه با نقش پرندگان رواج یافته بود که این نقش در مکتب پارچه‌بافی اصفهان در دوره صفوی نیز رایج بود. از دیگر طرح‌های پارچه‌های قاجار؛ طرح راه‌راه باریک (محرمات) به‌صورت عمودی یا اُریب بود که همراه با تکرار نقوش گل یا پرندگان کوچک به‌صورت یک‌درمیان تزیین شده بود، از این طرح در پارچه‌های آجیده‌دوزی (لایه‌دوزی) استفاده می‌کردند.<ref>[https://www.magiran.com/paper/951748/%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%87-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D8%AA%D8%B5%D9%88%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%86%D9%82%D9%88%D8%B4-%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%87% زابلی‌نژاد، «مطالعه تطبیقی تصویری نقوش پارچه‌های دوره ساسانی و قاجار»، 1390ش، ص101.]</ref> انواع نقوش و طرح‌های اسلیمی، ختایی، زنجیره‌ای و بته‌جقه به‌شیوه دوره صفوی در پارچه‌های این دوره دیده می‌شود؛ اما در نقش‌اندازی این نقوش تغییراتی مثل طرح بته‌جقه به‌شیوه بچه و مادر، قهر و آشتی و میر وجود دارد. در پارچه‌های شال ترمه قاجار، طرح شاخ گوزنی بیش از سایر طرح‌ها مورد استفاده قرار گرفته است.<ref>[https://elmnet.ir/Article/1595155-31711/%D8%B3%DB%8C%D8%B1-%D8%AA%D8%AD%D9%88%D9%84-%D9%86%D8%B3%D8%A7%D8%AC%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%A7%DA%A9%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D8%B1-%D9%86%D9%82%D ابطحی و امامی میبدی، «سیر تحول نساجی در دوره قاجار با تأکید بر نقش یزد»، 1394ش، ص9  و 10.]</ref>

== انواع پارچه‌های مورد استفاده در دوره قاجار ==
=== پارچه ابریشم ===
در دوره قاجار پارچه ابریشم با اسم‌های مختلفی وجود داشت که این اسم‌ها بر اساس نوع و مرغوبیت الیاف ابریشم، نوع تابیدن الیاف و بیشتر از همه فنون بافت تقسیم‌بندی شده بود.<ref>روح‌فر، هنر پارچه‌بافی در دوره قاجار، 1391ش، ص10.</ref> انواع ابریشم ایران، شامل شعربافی (بهترین نوع ابریشم)، اعلا (ابریشم درجه دو)، تاجری (کیفیت درجه سه)، تائی (ابریشم درجه سه)، علاقبندی دویل (ابریشمی دولا)، کج (ابریشم ضایعاتی) می‌شد.<ref>عیسوی، تاریخ اقتصادی ایران (عصر قاجار)، 1361ش، ص419 و 412.</ref> مهم‌ترین مراکز تولید و پرورش ابریشم در گیلان، مازندران، خراسان، آذربایجان، یزد و کاشان بود. ابریشم خام در ایران سه درجه داشت درجه اول که بهترین نوع بود «ابریشم»، درجه دوم «کرک» و درجه سوم «لاس» نام داشت.<ref>لمبتون، ایران عصر قاجار، 1375ش، ص155.</ref> در زمان فتحعلی‌شاه پارچه ابریشم ممتاز مخصوص ایران بود که آوردهٔ مالی زیادی برای ایران داشت؛ اما به‌خاطر بی‌توجهی‌ها از سوی مردم و حکومت، ابریشم را از خارج وارد می‌کردند.<ref>[https://www.magiran.com/paper/1038277/نساجی-در-عصر-قاجار-تولید-و-تجارت-پارچه طالب‌پور، «نساجی در عصر قاجار: تولید و تجارت پارچه»، 1390ش، ص81 .]</ref>

=== پارچه قلمکار ===
از دیگر منسوجات پرکاربرد، پارچه کتان چاپ شده یا قلمکاری بود که مخصوص اصفهان بوده است.<ref>[https://www.magiran.com/paper/964498/هنر-ایران-عصر-قاجار بختیاری و افهمی، «هنر ایران عصر قاجار»، 1390ش،  ص56.]</ref> در دوره صفوی و قاجار قلمکارسازی به‌وسیله قالب‌های چوبی رایج بود.<ref>وردن و بیکر، منسوجات ایرانی، 1396ش، ص202.</ref> از پارچه قلمکار به‌عنوان پوشش (روکش) یا آویزهای زینتی استفاده می‌کردند و آنها را برای کت یا نیم‌تنه‌های کوتاه زنانه و آستردوزی جامه‌های حریر زربفت به کار می‌بردند.<ref>اسکرس، شکوه هنر قاجار، 1399ش، ص102.</ref> در دوره قاجار از پارچه‌های قلمکار که تقریباً نقش‌های آن مشخص و ثابت بود، بیشتر برای پرده، سفره، رویهٔ لحاف و لباس استفاده می‌کردند.<ref>تاج‌بخش، تاریخ تمدن و فرهنگ ایران اسلامی دوره قاجاریه، 1382ش، ص106.</ref> برای پارچه قلمکار روی لباس از قالب‌هایی با چوب گلابی نقش‌هایی مانند گل صدتومانی، گل لوتوس، میخک صدبرگ، درخت سرو، طاووس، ببر، نوارها و خط‌های گل‌دار را به وجود می‌آوردند. این مجموعه را با هم به‌شکل یک طرح، روی رنگ‌های آبی نیلی، قرمز پررنگ و زرد ترسیم می‌کردند.<ref>[https://www.magiran.com/paper/964498/هنر-ایران-عصر-قاجار بختیاری و افهمی، «هنر ایران عصر قاجار»، 1390ش، ص57.]</ref> دو نوع پارچه قلمکار در دوره قاجار موجود بوده است؛ نوع اول پارچه قلمکار منقوش شده با نقش گیاه سرو، طاووس، شیروخورشید، طرح بته‌جقه همراه با نقوش گیاهی،<ref>ضابطی جهرمی، پژوهش‌هایی در شناخت هنر ایران، 1389ش، ص54.</ref> نقش قطره اشک یا نقش‌هایی مثل میوه درخت کاج، سرو و گلابی که از این پارچه در سراپرده استفاده می‌شد و نوع دیگر پارچه قلمکار، منقوش شده با نقش شکارگاه و شکار شاه بود که خوشگذرانی شاه و درباریان را برای نمایاندن اقتدار شاه نشان می‌داد.<ref>آیزمن، روان‌شناسی کاربردی رنگ‌ها، 1391ش، ص43.</ref>

=== پارچه مخمل ===
در دوره قاجار بافت مخمل تنوع زیادی داشت؛ بافتی به‌نام مخمل گل‌برجسته، مخمل موج‌دار و مخمل‌های ابریشمی ممتازی به نام حسین‌قلی‌خان در شهر کاشان تولید می‌شد.<ref>پولاک، سفرنامه پولاک ایران و ایرانیان، 1368ش، ص169.</ref> پارچه مخملی دوره قاجار، شامل پارچه‌ای با نقش تصویر شاه با رنگ ارغوانی و بافت مخملی که برای بقچه یا تزیینات داخلی استفاده می‌شد.<ref>آیزمن، روان‌شناسی کاربردی رنگ‌ها، 1391ش، ص51.</ref> نوع دیگری از پارچه با نقش شاه و شیروخورشید با رنگ ارغوانی برای بقچه یا رومیزی مورد استفاده قرار می‌گرفت<ref>ضابطی جهرمی، پژوهش‌هایی در شناخت هنر ایران، 1389ش، ص47.</ref> و نوع سوم، پارچه‌ای از مخمل با کیفیت بود که برای تزیین لباس و بالاپوش با سکه‌های شاهی از آن استفاده می‌کردند.<ref>مبینی و اسدی، سیری در مد و لباس دوره قاجار، 1396ش، ص63.</ref>

=== پارچه ترمه ===
در دوره قاجار انواع پارچه‌های ترمه پشمی که نقوش آن بیشتر شبیه به نقوش پارچه‌های دوره صفویه بود، تولید می‌شد. از ترمه در چارقد، رویه لحاف، سفره، پرده، جانماز و شال کمر استفاده می‌کردند.<ref>[https://www.magiran.com/paper/1038277/نساجی-در-عصر-قاجار-تولید-و-تجارت-پارچه طالب‌پور، «نساجی در عصر قاجار: تولید و تجارت پارچه»، 1390ش، ص79-80.]</ref> در دوره قاجار صنعت نساجی و تولید ترمه در مشهد بود که بیشتر به ماوراء بحر خزر صادر می‌کردند.<ref>دالمانی، سفرنامه از خراسان تا بختیاری، 1347ش، ص634.</ref>

=== پارچه شال ===
از بین پارچه‌ها، پارچه شال‌های کرمان و قلمکارهای اصفهان، جذابیت و کیفیت بسیار خوبی داشتند، به‌طوری که از نمونه‌های کشمیر و هندی آن قابل تمایز نبود.<ref>[https://persianpood.com/نساجی-در-دوره-قاجار/ «نساجی در دوره قاجار»، وب‌سایت پرشین‌پود.]</ref> ایرانی‌ها از بین پارچه‌هایی که در لباس به کار می‌رفت از شال بیشتر استفاده می‌کردند. این پارچه حتی به‌عنوان پول در معاملات استفاده می‌شد. از شال در لباس مردان و زنان، در عمامه، شال کمر، برای نگه داشتن لباس، حاشیه‌دوزی، برای پوشش فرش‌ها در اتاق‌های مجلل حرمسرا و پرده نیز استفاده می‌کردند.<ref>پولاک، سفرنامه پولاک ایران و ایرانیان، 1368ش، ص111.</ref> امیرکبیر مردم را به مصرف کالای داخل تشویق می‌کرد. شال‌های معروف کشمیری به‌خاطر تولید داخلی شال‌های امیری از رونق افتاد و لباس و پارچه‌های اطلس کاشان و اصفهان در تمام ایران رونق پیدا کرد.<ref>[https://persianpood.com/نساجی-در-دوره-قاجار/ «نساجی در دوره قاجار»، وب‌سایت پرشین‌پود.]</ref> امیرکبیر دستور داد به‌جای ماهوت در لباس نظامیان از شال چوقای پشمین مازندران استفاده شود.<ref>[https://elmnet.ir/Article/1595155-31711/%D8%B3%DB%8C%D8%B1-%D8%AA%D8%AD%D9%88%D9%84-%D9%86%D8%B3%D8%A7%D8%AC%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%A7%DA%A9%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D8%B1-%D9%86%D9%82%D ابطحی و امامی میبدی، «سیر تحول نساجی در دوره قاجار با تأکید بر نقش یزد»، 1394ش، ص7.]</ref>

=== پارچه پنبه‌ای ===
در دوره قاجار پارچه‌های پنبه‌ای با بافت‌های متفاوت، شامل پارچه‌های کتان، متقال، کرباس بود که بیشتر برای نقاشی روی پارچه یا دوخته‌دوزی استفاده می‌کردند.<ref>روح‌فر، هنر پارچه‌بافی در دوره قاجار، 1391ش، ص15.</ref> در قم، سمنان و آباده نزدیک به شیراز کرباس‌بافی رواج داشت.<ref>فریزر، سفرنامه سفر زمستانی، 1364ش، ص190.</ref>

=== پارچه زری ===
پارچه زری تا زمان ناصرالدین‌شاه بافته می‌شد و بعد از آن به‌علت ورود پارچه‌های ابریشمی از خارج، کم‌کم از بین رفت.<ref>تاج‌بخش، تاریخ تمدن و فرهنگ ایران اسلامی دوره قاجاریه، 1382ش، ص105.</ref> پارچه‌های زربفت خیلی برای دربار اهمیت داشت؛ چون لباس، پارچه و جواهرات ثروت یک خانواده حساب می‌شد.<ref>شهشانی، پوشاک دوره قاجار، 1396ش، ص27.</ref> شهرهای اصفهان، ابیانه، یزد و کاشان همواره از مراکز عمده زری‌بافی در ایران بود و از بین آنها یزد بهترین تولید پارچه زری را داشت.<ref>عناویان، ترمه‌های سلطنتی ایران و کشمیر، 1386ش، ص220-231.</ref> در دوره قاجار انواع پارچه زربفت مانند زربفت اطلسی و زربفت دارایی تهیه می‌کردند.<ref>[https://elmnet.ir/Article/1595155-31711/%D8%B3%DB%8C%D8%B1-%D8%AA%D8%AD%D9%88%D9%84-%D9%86%D8%B3%D8%A7%D8%AC%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%A7%DA%A9%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D8%B1-%D9%86%D9%82%D ابطحی و امامی میبدی، «سیر تحول نساجی در دوره قاجار با تأکید بر نقش یزد»، 1394ش، ص10.]</ref>

== صادرات و واردات منسوجات در دوره قاجار ==
واردات در دوره قاجار، شامل منسوجات پنبه‌ای و پارچه‌ای پشمی خالص و منسوجات پشم و پنبه و بافته‌های ابریشم و پنبه و صادرات نیز در این دوره، شامل پنبه و ابریشم خام بود.<ref>شمیم، ایران در دوره سلطنت قاجار، 1379ش، ص385.</ref> صنایع داخلی ایران با افزایش واردات پارچه‌های خارجی در این دوره دچار رکود شد و همین امر باعث رشد صادرات مواد خام مانند چرم و ابریشم شد.<ref>[https://persianpood.com/نساجی-در-دوره-قاجار/ «نساجی در دوره قاجار»، وب‌سایت پرشین‌پود.]</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
{{آغاز منابع}}
* ابطحی، سید علیرضا و امامی میبدی، سید منصور، «سیر تحول نساجی در دوره قاجار با تأکید بر نقش یزد»، پژوهش‌های تاریخی ایران و اسلام، شماره ۱۶، بهار و تابستان ۱۳۹۴ش.
* آدمیت، ناطق، افکار منتشر شده در دوران قاجار، تهران، آگاه، ۱۳۵۶ش.
* آیزمن، لئاتریس، روان‌شناسی کاربردی رنگ‌ها، ترجمه روح‌الله قباد، تهران، بیهق کتاب، ۱۳۹۱ش.
* اسکرس، جنیفر، شکوه هنر قاجار، ترجمه علیرضا بهارلو و مرضیه قاسمی، تهران، خط و طرح، ۱۳۹۹ش.
* افشار، ایرج، یزدنامه، دانشگاه یزد، تهران، جداگانه، ۱۳۷۷ش.
* بختیاری، پردیس و افهمی، رضا، «هنر ایران عصر قاجار»، ماهنامهٔ کتاب ماه هنر، شماره ۱۶۲، اسفند۱۳۹۰ش.
* پورپیرار، ناصر، هم‌نشینی رنگ‌ها، تهران، کاررنگ، ۱۳۸۲ش.
* پولاک، یاکوب ادوارد، سفرنامه پولاک، ترجمه کیکاووس جهانداری، تهران، خوارزمی، چاپ دوم، ۱۳۶۸ش.
* تاج‌بخش، احمد، تاریخ تمدن و فرهنگ ایران اسلامی دوره قاجاریه، شیراز، نوید، چاپ اول، ۱۳۸۲ش.
* تقی‌پور، پریسا و فهیمی‌صفا، ملیحه، «بررسی تطبیقی نقوش پارچه‌های دوره سلجوقی با قاجار»، چهارمین کنفرانس بین‌المللی پژوهش در علوم و تکنولوژی، ۱۳۹۵ش.
* دالمانی، هانری، سفرنامه از خراسان تا بختیاری، ترجمه محمد علی همایون فره‌وشی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۳ش.
* روح‌فر، زهره، هنر پارچه‌بافی در دوره قاجار، تهران، آرمان‌شهر، چاپ اول، ۱۳۹۱ش.
* زابلی‌نژاد، هدی، «مطالعه تطبیقی تصویری نقوش پارچه‌های دوره ساسانی و قاجار»، ماهنامهٔ کتاب ماه هنر، شماره ۱۶۱، بهمن۱۳۹۰ش.
* شریعت پناهی، سید حسام‌الدین، اروپایی‌ها و لباس ایرانیان، تهران، قومس، ۱۳۷۳ش.
* شمیم، علی‌اصغر، ایران در دوره سلطنت قاجار، تهران، مدبر، ۱۳۷۹ش.
* شهشهانی، سهیلا، پوشاک دوره قاجار، مشهد، فرهنگسرای میردشتی، ۱۳۹۶ش.
* طالب‌پور، فریده، پارچه و پارچه‌بافی درتمدن اسلامی، تهران، سمت، ۱۳۹۶ش.
* طالب‌پور، فریده، پارچه و نساجی در ایران، تهران، دانشگاه الزهراء، چاپ اول، ۱۳۸۶ش.
* طالب‌پور، فریده، «نساجی در عصر قاجار: تولید و تجارت پارچه»، فصلنامه گنجینه اسناد، شماره دو، ۱۳۹۰ش.
* ضابطی جهرمی، احمد، پژوهش‌هایی در شناخت هنر ایران، تهران، نشر نی، ۱۳۸۹ش.
* عطارزاده، عبدالکریم و هوشیار، مهران، هنرهای صناعی، تهران، سمت، ۱۳۹۶ش.
* عناویان، رحیم، ترمه‌های سلطنتی ایران و کشمیر، زیر نظر تومویوکی یامانوبه، تهران، فرهنگستان هنر، ۱۳۸۶ش.
* عیسوی، چارلز، تاریخ اقتصادی ایران (عصر قاجار)، ترجمه یعقوب آژند، تهران، گسترده، ۱۳۶۲ش.
* غیبی، مهرآسا، هشت هزار سال تاریخ پوشاک اقوام ایرانی، تهران، هیرمند، ۱۳۸۵ش.
* فربود، فریناز و پورجعفر، محمدرضا، «بررسی تطبیقی منسوجات ایرانی و ساسانی و روم شرقی»، مجلهٔ هنرهای زیبا - معماری و شهرسازی، شماره ۳۱، پاییز ۱۳۸۶ش.
* فریزر، جیمز بیلی، سفرنامه سفر زمستانی، ترجمه منوچهر امیری، تهران، توس، ۱۳۶۴ش.
* فریه، دبلیو، هنرهای ایران، ترجمه پرویز مرزبان، تهران، فروزان، ۱۳۷۴ش.
* کرزن، جرج، ایران و قضیه ایرانی، ترجمه وحید مازندرانی، تهران، علمی و فرهنگی، چاپ سوم، ۱۳۶۲ش.
* لمبتون، آ.ک. س، ایران عصر قاجار، ترجمه سیمین فصیحی، تهران، گوتنبرگ، ۱۳۷۵ش.
* مبینی، مهتاب و اسدی، اعظم، سیری در مد و لباس دوره قاجار، تهران، مرکب هنر، ۱۳۹۶ش.
* معتضد، خسرو، حاج امین‌الضرب و تاریخ تجارت و سرمایه‌گذاری صنعتی در ایران، تهران، جانزاده، ۱۳۶۶ش.
* «نساجی در دوره قاجار»، وب‌سایت پرشین‌پود، تاریخ درج مطلب: ۶ اردیبهشت ۱۳۹۵ش.
* نصر، سید تقی، ایران در برخورد با استعمارگران از قاجار تا مشروطه، تهران، مؤلفان، ۱۳۶۳ش.
* وردن، جنیفر و بیکر، پاتریشیا، منسوجات ایرانی، ترجمه مهران محبوبی، تهران، نظر، ۱۳۹۶ش.
* وکیل‌الساداتی، سید حیدر و سعیدی، حسین، تاریخچه صنعت و هنر ترمه‌بافی، یزد، دانشگاه آزاد اسلامی یزد، ۱۳۷۶ش.
{{پایان منابع}}