نمایش مبدأ برای پیش‌نویس:گنبد هارونیه

{{درشت|'''گنبد هارونیه'''}}؛ بنایی تاریخی در نزدیکی شهر مشهد.

گنبد یا بقعهٔ هارونیه، تنها اثر بر جای مانده از شهر باستانی توس است. این بنا در ۲۵ کیلومتری شمال‌غربی [[مشهد]] واقع شده و به‌عنوان اثری تاریخی، فرهنگی و معنوی در فهرست [[آثار ملی ایران]] به ثبت رسیده است.

== تاریخچه و نام‌گذاری گنبد هارونیه ==
تاریخچهٔ [[گنبد هارونیه]] ترکیبی از روایت‌های تاریخی و افسانه‌ای است که به‌مرور زمان بخشی از اسرار آن همچنان ناشناخته باقی مانده است. قدمت دقیق ساخت آن هنوز مورد توافق همۀ باستان‌شناسان نیست.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/6645-بقعه-هارونیه/ «بقعه هارونیه»، وب‌سایت کجارو.]</ref> این گنبد، کهن‌ترین اثر به یادگار مانده از [[توس (شهر)|توس]] قدیم است که تا ۱۰۰ سال پیش، تنها ویرانه‌ای بی‌نام‌ونشان بود. پس از احداث [[آرامگاه فردوسی]]، در سال‌های ۱۳۰۸–۱۳۱۳ش، این بنا نیز اهمیت یافت. روایت‌ها دربارهٔ کاربرد گنبد هارونیه متنوع است؛ برخی این گنبد را به هارون‌الرشید نسبت داده و معتقدند زندانی برای مجرمان بوده، ولی [[معماری]] بنا این فرضیه را رد می‌کند. برخی معتقدند این محل آتشکده [[زرتشت|زرتشتی]] یا محلی برای [[عبادت]] و تدریس [[امام محمد غزالی]]، بوده که آرامگاه وی نیز در این بنا قرار دارد.<ref>[https://www.irna.ir/news/82468546/نگاهی-به-بنای-تاریخی-بقعه-هارونیه-در-مشهد «نگاهی به بنای تاریخی بقعۀ هارونیه در مشهد»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref> همچنین گنبد هارونیه به‌عنوان [[نقاره‌خانه]] یا محل شکنجهٔ [[امام موسی کاظم]] هم معرفی شده است،<ref>[https://seeiran.ir/گنبد-هارونیه/ «گنبد هارونیه»، وب‌سایت سیری در ایران.]</ref> اما هیچ‌یک از این کاربردها قطعی نیست.<ref>[https://salamparvaz.com/blog/haruniyeh-dome-mashhad «بقعه هارونیه مشهد»، وب‌سایت سلام پرواز.]</ref>

برخی مورخان، پایه‌گذاری این بنا را با توجه به سبک معماری آن، در دورهٔ [[ایلخانان|ایلخانیان]] (قرن هشتم هجری) معرفی کرده‌اند که در دورهٔ [[تیموریان]] تکامل یافته است. گروهی دیگر از کارشناسان نیز معماری این بنا را به‌دلیل شباهتی که به سبک معماری رازی (چهارمین و کامل‌ترین سبک در شیوه‌های [[معماری ایرانی|معماری ایرانیان]]) دارد، مرتبط با قرن ششم هجری می‌دانند. بر اساس آنچه در حفاری‌های این بنا به‌دست آمده، علاوه بر یافتن سفال‌هایی مربوط به دوران [[سلجوقیان]]، [[تیموریان]] و [[صفویه|صفویان]]، لایه‌هایی قطور از سبک پی‌ریزی‌های دوران [[ساسانیان]] نیز در آن پیدا شده است که سابقهٔ بخش‌هایی از این بنا را به دوران قبل از [[اسلام]] نسبت می‌دهد.<ref>[https://www.irna.ir/news/82468546/نگاهی-به-بنای-تاریخی-بقعه-هارونیه-در-مشهد «نگاهی به بنای تاریخی بقعۀ هارونیه در مشهد»، خبرگزاری جمهوری اسلامی؛] [https://www.salameno.com/news/55345080/آشنایی-با-گنبد-هارونیه «آشنایی با گنبد هارونیه»، وب‌سایت سلام نو.]</ref>

همچنین برخی، این مکان را [[مدرسه]]، محل زندگی یا [[خانقاه]] دراویش و نیز مدفن امام محمد غزالی دانسته‌اند و برخی دیگر نیز آن را [[مسجد|مسجدی]] می‌دانند که پس از ورود اسلام به [[ایران]]، بر روی خرابه‌های [[آتشکده|آتشکده‌ای]] از دوران [[ساسانیان]]، ساخته شده است. گروهی دیگر نیز این مکان را خانقاه [[خواجه عثمان بن هارون]]، قطب صوفیهٔ چشتی در [[هند]]، می‌دانند.<ref>[https://www.irna.ir/news/82468546/نگاهی-به-بنای-تاریخی-بقعه-هارونیه-در-مشهد «نگاهی به بنای تاریخی بقعۀ هارونیه در مشهد»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref> در قسمت شمال‌غربی این بنا نیز آرامگاه [[حسین خدیو جام]] از عالمان معاصر، قرار دارد.<ref>[https://www.jahannews.com/news/813462/بقعه-هارونیه-کجاست-همه-چیز-مورد-داخل-گنبد-ساعت-بازدید «بقعه هارونیه کجاست، همه چیز در مورد داخل گنبد و ساعت بازدید آن»، خبرگزاری جهان نیوز.]</ref>

== معماری گنبد هارونیه ==
معماری گنبد هارونیه نمونه‌ای برجسته از [[سبک معماری آذری]] است که به سادگی، استحکام و زیبایی توجه خاص دارد. بنای این گنبد به شکل مکعب چهارگوش است و ابعاد اضلاع آن نابرابر است: ضلع شمالی ۱۹٫۵ متر، ضلع جنوبی ۲۰ متر، ضلع شرقی ۲۸ متر و ضلع غربی ۲۹ متر و ارتفاع کل ساختمان از سطح زمین حدود ۲۲ متر است. سقف بنا یک گنبد دوپوسته است که ارتفاع گنبد خارجی تا کف زمین نزدیک به ۲۶ متر و ارتفاع دهانهٔ گنبد داخلی حدود ۱۱٫۳ متر است. گنبد خارجی دارای تیغه‌های آجری است که به زیبایی آن افزوده‌اند. همچنین برخلاف بدنهٔ آجری بنا، در ساخت گنبد از هیچ آجر یا کاشی استفاده نشده است. فضای داخلی بنا شامل بخش‌هایی چون [[ایوان]] صلیبی‌شکل، چهار [[شاه‌نشین]]، سه اتاق فرعی و گنبدخانه است که به شیوهٔ معماری قرن هشتم هجری با [[مقرنس|مقرنس‌کاری]] و [[کاربندی|کاربندی‌های]] گچی تزئین شده‌اند. تعداد هشت [[طاق‌نما|طاق‌نمای]] داخل بنا با قوس‌های جناغی و هفت و پنج به نورگیری و زیبایی فضا کمک کرده‌اند.<ref>[https://safarmarket.com/blog/attractions/iran/mashhad/harooniyeh-mashhad «گنبد هارونیه مشهد کجاست؟ کهن‌ترین بنای توس»، وب‌سایت سفرمارکت.]</ref>

در طراحی بنا از سیستم تهویهٔ طبیعی استفاده شده است؛ [[بادگیر|بادگیرهایی]] در جهات مختلف بنا تعبیه شده‌اند که به جریان هوا کمک می‌کنند. علاوه بر این، در ساخت [[گنبد]] از کلاف‌های چوبی استفاده شده است که علاوه بر استحکام، به مقاومت بنا در برابر [[زلزله]] کمک می‌کند. معماری گنبد هارونیه بر سادگی، استحکام و [[زیبایی]] مبتنی است و هیچ گونه تزئین [[کاشی]] یا نقوش رنگی در آن به کار نرفته است. این ویژگی‌ها بنای هارونیه را از دیگر آثار تاریخی متمایز می‌کند و نشان‌دهنده مهارت معماران دورهٔ آذری است.<ref>[https://www.jahannews.com/news/813462/بقعه-هارونیه-کجاست-همه-چیز-مورد-داخل-گنبد-ساعت-بازدید «بقعه هارونیه کجاست، همه چیز در مورد داخل گنبد و ساعت بازدید آن»، خبرگزاری جهان نیوز.]</ref>

در محوطهٔ بیرونی گنبد هارونیه، یک سنگ یادبود از [[امام محمد غزالی]] و نیز باغچه‌ای مستطیل‌شکل و بزرگ، روبه‌روی ایوان هارونیه طراحی شده است.<ref>[https://www.irna.ir/news/82468546/نگاهی-به-بنای-تاریخی-بقعه-هارونیه-در-مشهد «نگاهی به بنای تاریخی بقعۀ هارونیه در مشهد»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref>

== ثبت ملی گنبد هارونیه ==
گنبد هارونیه در تاریخ [[۱۵ دی]] سال ۱۳۱۰ش با شماره ثبت ۱۷۳ به‌عنوان یکی از [[آثار ملی ایران]] به ثبت رسیده است. این ثبت ملی از جمله نخستین آثار تاریخی ثبت‌شده در ایران به‌شمار می‌رود و اهمیت تاریخی و فرهنگی این بنا را به‌عنوان یکی از کهن‌ترین بناهای شهر توس تأیید می‌کند.<ref>[https://www.isna.ir/news/1401082316010/نام-واقعی-و-کاربری-هارونیه-چه-بوده-است «نام واقعی و کاربری هارونیه چه بوده است؟»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> بعدها نیز در سال ۱۳۸۲ش این بنا تحت عنوان آرامگاه منسوب به امام محمد غزالی با شماره ثبت ۸۹۴۴ در فهرست آثار ملی افزوده شد.<ref>[https://demo.visitiran.ir/public/fa/attraction/گنبد-هارونیه «گنبد هارونیه»، وب‌سایت ویزیت ایران.]</ref>

== جاذبه گردشگری ==
گنبد هارونیه در فاصلهٔ ۶۰۰ متری از آرامگاه فردوسی و در منطقهٔ باستانی توس واقع شده است<ref>[https://seeiran.ir/گنبد-هارونیه/ «گنبد هارونیه»، وب‌سایت سیری در ایران.]</ref> و یکی از قدیمی‌ترین آثار تاریخی در نزدیکی مشهد به‌شمار می‌رود. رازهای نهفته و معماری خاص این [[گنبد]] سبب شده، بسیاری از علاقه‌مندان [[تاریخ ایران]]، [[فرهنگ ایرانی]] و [[هنر اسلامی]]، بازدید از آن را در برنامه [[گردشگری]] خود قرار دهند.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/6645-بقعه-هارونیه/ «بقعه هارونیه»، وب‌سایت کجارو.]</ref> گنبد هارونیه به‌همراه آرامگاه فردوسی، منطقهٔ توس را به یکی از قطب‌های [[گردشگری فرهنگی]] در استان [[خراسان رضوی]] تبدیل کرده است. همچنین، این بنای تاریخی، مکان برگزاری رویدادهای فرهنگی و هنری چون نمایشگاه‌ها و جشنواره‌ها است.<ref>[https://www.trip.ir/blog/post/47155/گنبد-هارونیه-مشهد «گنبد هارونیه مشهد»، وب‌سایت تریپ.]</ref>

=== مسیر دسترسی به گنبد هارونیه ===
برای بازدید از این بنای تاریخی می‌توان از خودرو شخصی، اتوبوس و تاکسی استفاده کرد. امروزه اتوبوس‌های خط ۲۰۲ مشهد به‌سمت آرامگاه فردوسی و ایستگاه شاهنامهٔ ۶۶ در کنار این بنا، توقف می‌کنند.<ref>[https://www.jahannews.com/news/813462/بقعه-هارونیه-کجاست-همه-چیز-مورد-داخل-گنبد-ساعت-بازدید «بقعه هارونیه کجاست، همه چیز در مورد داخل گنبد و ساعت بازدید آن»، خبرگزاری جهان نیوز.]</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
{{آغاز منابع}}
* «آشنایی با گنبد هارونیه»، وب‌سایت سلام نو، تاریخ بارگذاری: ۱۰ فروردین ۱۴۰۱ش.
* «بقعه هارونیه»، وب‌سایت کجارو، تاریخ بارگذاری: ۱۵ مهر ۱۳۹۶ش.
* «بقعه هارونیه کجاست، همه چیز در مورد داخل گنبد و ساعت بازدید آن»، خبرگزاری جهان نیوز، تاریخ بارگذاری: ۴ مهر ۱۴۰۱ش.
* «بقعه هارونیه مشهد»، وب‌سایت سلام پرواز، تاریخ بارگذاری: ۲ آبان ۱۴۰۳ش.
* «گنبد هارونیه»، وب‌سایت سیری در ایران، تاریخ بازدید: ۲۳ مهر ۱۴۰۱ش.
* «گنبد هارونیه»، وب‌سایت ویزیت ایران، تاریخ بازدید: ۲۷ شهریور ۱۴۰۴ش.
* «گنبد هارونیه مشهد»، وب‌سایت تریپ، تاریخ بارگذاری: ۱۵ بهمن ۱۴۰۲ش.
* «گنبد هارونیه مشهد کجاست؟ کهن‌ترین بنای توس»، وب‌سایت سفرمارکت، تاریخ بارگذاری: ۱۳ مرداد ۱۴۰۴ش.
* «نام واقعی و کاربری هارونیه چه بوده است؟»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ بارگذاری: ۲۳ آبان ۱۴۰۱ش.
* «نگاهی به بنای تاریخی بقعهٔ هارونیه در مشهد»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ بازدید: ۲۳ مهر ۱۴۰۱ش.
{{پایان منابع}}