نمایش مبدأ برای چالوس

{{جعبه اطلاعات شهر
| نام                  = چالوس
| تصویر                = چالوس.png
| زیرنویس تصویر        = نمایی از شهر چالوس
| متن جایگزین تصویر    = نمایی از شهر چالوس
| فایل پادکست          =
| حجم فایل پادکست      =
| تاریخ پادکست         =
| زیرنویس عنوان        =
| کشور                 = [[ایران]]
| استان                = [[استان مازندران|مازندران]]
| شهرستان              = [[شهرستان چالوس|چالوس]]
| بخش                  = مرکزی و مرزن‌آباد
| منطقه                =
| مختصات               = {{coord|36|39|N|51|25|E|display=inline}}
| ارتفاع               = ۲۵- متر
| مساحت                =
| تراکم جمعیت          =
| نام‌های دیگر          = شالوس{{سخ}}سالوش
| نام بومی             =
| نام انگلیسی          = Chalus
| نام رسمی             = چالوس
| سال سرشماری          = ۱۳۹۵
| جمعیت                = ۶۵٬۱۹۶ نفر
| تاریخ تأسیس          = ۱۳۲۵ ش
| نام بنیان‌گذار        =
| پیشینه               = دوران باستان (رویان/طبرستان)
| کد پستی              =
| کد تلفن              =
| وبگاه رسمی           =
| آب‌وهوا               = معتدل و مرطوب
| رودخانه              = [[رودخانه چالوس]]
| کوه                  = کردکتی{{سخ}}مگس‌خانی
| دریا                 = [[دریای خزر]]
| پوشش گیاهی           = جنگل‌های هیرکانی
| محصولات               = برنج{{سخ}}مرکبات{{سخ}}گندم{{سخ}}جو
| سوغات                =
| دانشگاه‌ها            =
| بیمارستان‌ها          =
| فرودگاه              =
| آثار تاریخی          = کاخ چای‌خوران{{سخ}}پل زغال{{سخ}}کارخانه حریربافی
| جاذبه‌های گردشگری     = [[دریاچه ولشت]] {{سخ}} [[پارک جنگلی نمک‌آبرود]] {{سخ}} آبشار هریجان
| خواهرخوانده‌ها        =
}}
'''چالوس'''؛ یکی از شهرهای مقصد گردشگری در استان مازندران واقع در شمال ایران.

چالوس یکی از شهرهای استان [[مازندران]] در [[شمال ایران]] است که در جلگهٔ میانی کرانهٔ [[دریای خزر]] واقع شده است و مرکز شهرستان چالوس محسوب می‌شود. چالوس دارای سابقهٔ تاریخی طولانی است و پس‌از گذراندن دوره‌های پرفراز و نشیب تاریخی، به یک مقصد [[گردشگری]] محبوب تبدیل شده است.

== جغرافیا ==
مختصات جغرافیایی چالوس، در حدود °۵۱ و´۲۵ طول شرقی و °۳۶ و´۳۹ عرض شمالی است و در ارتفاع ۲۵ متر پایین‌تر از سطح آب‌های آزاد قرار گرفته است.<ref>فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور، چالوس ـ آمل، ۱۳۸۰ش، ج27، ص99.</ref> این شهر از شمال به [[دریای خزر]]، از شرق به نوشهر، از غرب به عباس‌آباد و از جنوب به استان [[تهران]] محدود می‌شود.<ref>اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران، ۱۳۸۳ش، ص۱۷۷؛ سالنامهٔ آماری مازندران، ۱۳۸۰ش، ص12.</ref> چالوس، از نظر جغرافیا و طبیعت، به دو سرزمین کاملاً متفاوت تقسیم می‌شود؛ بخش جلگه‌ای که شامل باریکه‌ای ساحلی به پهنای ۳ کیلومتر از ساحل دریا تا دامنه کوه است و بخش کوهستانی که شامل کوه‌های پوشیده از جنگل البرز، روستاهای دامنه‌ای و بخش کلاردشت است که از جنوب تا قلهٔ کنداون را فرا می‌گیرد.<ref>شجاع شفیعی، تاریخ اسلام در نواحی شمالی ایران، ۱۳۷۹ش، ص۴۱۶؛ جعفری، دایرةالمعارف جغرافیایی ایران، ۱۳۷۹ش، ص۳۶۰.</ref>

تا پیش‌از سال ۱۳۲۵ش، چالوس، دهستانی از توابع بخش نوشهر در شهرستان [[تنکابن]] به‌شمار می‌رفت. در سال ۱۳۲۵ش، بخش نوشهر از شهرستان تنکابن جدا شد و به شهرستان ارتقا یافت؛ بنابراین دهستان چالوس به بخش تبدیل شد. در ۱۳۷۵ش، بخش چالوس، به مرکزیت شهر چالوس، به شهرستان تبدیل شد.<ref>مجموعه قوانین سال ۱۳۱۶ش، ۱۳۱۶ش، ص۷۱؛ مجموعه قوانین سال ۱۳۷۵ش، ۱۳۷۶ش، ص۶۰۶.</ref> براساس آخرین تقسیمات کشوری، شهرستان چالوس شامل ۲ بخش (مرکزی و مرزن‌آباد)، ۴ دهستان (کلارستان شرقی، کلارستان غربی، کوهستان و بیرون‌بشم) و ۳ شهر (چالوس، هچی‌رود و مرزن‌آباد) است.<ref>نشریهٔ اسامی و عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری، ۱۳۸۷ش.</ref>

== تاریخچه ==
چالوس از شهرهای کهن استان [[مازندران]] است که شواهد باستان‌شناسی سکونت در آن را تا هزارهٔ دوم پیش‌از میلاد نشان می‌دهد. این شهر در گذشته بخشی از سرزمین طبرستان بود. در دوران اسلامی، چالوس یکی از نواحی مهم رویان (کلارستاق) محسوب می‌شد و نقش مؤثری در تحولات سیاسی منطقه داشت؛ ازجمله اینکه قیام‌های علویان در طبرستان از ناحیهٔ کلاروشالوس (چالوس) آغاز شد. در دورهٔ خلافت عباسی، محمد بن اویس به حکمرانی چالوس منصوب شد. این شهر در حملهٔ تیمور به کلی تخریب شد و تا قرن‌ها به‌صورت روستایی کوچک باقی ماند. سرانجام در دههٔ ۱۳۱۰ش با حمایت دولت وقت، بار دیگر سازماندهی و به شهری مدرن تبدیل شد. به‌طور مثال [[جاده چالوس|جادهٔ چالوس]] که امروزه یکی از مشهورترین مسیرهای ایران است، در سال ۱۳۱۲ش افتتاح شد. در همین دوره، ساختمان‌های شاخصی چون کارخانهٔ حریربافی (که از ۱۳۱۵ش تا ۱۳۳۷ش فعال بود)، کاخ چای‌خوران (دورهٔ پهلوی اول) و کاخ ملکه مادر (دورهٔ پهلوی دوم) در این شهر ساخته شدند. چالوس سرانجام در سال ۱۳۲۵ش به‌عنوان شهر رسمی شناخته شد.<ref>[https://iranpedia.net/w/index.php?title=چالوس&veaction=edit&section=3 «آشنایی با شهرستان چالوس»، وب‌سایت فرمانداری شهرستان چالوس.]</ref>

== واژه‌شناسی ==
محققان بر این باورند که واژهٔ چالوس از ترکیب دو لفظ «چا» و «لوس» تشکیل شده است. لفظ «چا» و «چال» در زبان طبری به معنای گودال و لفظ «لوس» نیز به معنای لجن است؛ بنابراین واژهٔ چالوس در مجموع، به معنای گودال لجنی یا گودال باتلاقی است.<ref>یوسفیان، آن سوی نامواژگان، 1391ش، ص165.</ref> شهر چالوس در گذشته با نام‌های شالوس و سالوش شناخته می‌شده است.<ref>[https://www.otaghak.com/blog/about-chalus-city/ زارع، «چالوس کجاست؟ شهری در پناه البرز و دریا»، وب‌سایت اتاقک.]</ref>

== ساکنان منطقه ==
بنابر سرشماری‌های صورت گرفته در ۱۳۸۵ش، جمعیت این شهر در حدود ۴۴٬۶۱۸ نفر و در ۱۳۹۵ش به ۶۵٬۱۹۶ نفر افزایش یافته است.<ref>[https://amar.org.ir/population-and-housing-census «نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن»، وب‌سایت مرکز آمار ایران.]</ref> بیشتر جمعیت ساکن این شهر را بومیان کَلارستاق تشکیل می‌دهند که اصالتی طبری دارند. مردم بومی شهر چالوس، گویش مازندرانی دارند.<ref>برجیان، متون طبری، 1388ش، ص11.</ref> در نواحی شرقی چالوس، قومی به‌نام کُجور ساکن هستند که به گویش کجوری، یکی از زیرشاخه‌های زبان مازندران، صحبت می‌کنند.<ref>[https://www.iranicaonline.org/articles/kojur-02-language/ Borjian, “KOJUR ii. Language,” Encyclopædia Iranica, 2016.]</ref> همچنین، بخشی از جمعیت چالوس را مهاجرانی از سرزمین [[گیلان]] و مردم کردزبان تشکیل داده‌اند. این مردم، به زبان‌های گیلکی و کردی سخن می‌گویند. درآمیختگی فرهنگی در چالوس، از غلظت تمامی این زبان‌های محلی کاسته و این جریان را به‌سمت [[زبان فارسی]] پیش برده است.<ref>یوسفی‌نیا، مشروطه بی‌نقاب، 1388ش، ص330؛ فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور، چالوس ـ آمل، ۱۳۸۰ش، ج27، ص98.</ref>

== اقتصاد ==
اقتصاد شهر چالوس، بیشتر بر پایهٔ [[کشاورزی]] و [[دامداری]] است. خاک مساعد و حاصل‌خیز این منطقه و نیز آب‌وهوای مناسب آن، زمینه را برای فعالیت‌های کشاورزی مساعد کرده است. کاشت [[برنج]]، مرکبات و کِشت [[گندم]] و [[جو]] در شهر چالوس بسیار رایج است. دامداری نیز در این منطقه، به‌شکل سنتی صورت گرفته و شامل پرورش [[گاو]] و [[گوسفند]] است.<ref>فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور، چالوس ـ آمل، ۱۳۸۰ش، ج27، ص99.</ref>

== آثار تاریخی ==
چالوس به‌دلیل عبور رودخانهٔ چالوس از میان آن، دارای پل‌های متعددی است. ازجملهٔ آن‌ها می‌توان به پلی اشاره کرد که از جنس بتن ساخته شده و ۱۲۰۰ متر طول و ۵۰ متر عرض دارد. این پل در سال ۱۳۱۲ش به بهره‌برداری رسید.<ref>فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور، چالوس ـ آمل، ۱۳۸۰ش، ج27، ص99؛ نوشین، چالوس، ۱۳۵۵ش، ص۹۶–۹۷.</ref> در همان سال‌ها، ساختمان‌های دیگری همچون کارخانهٔ حریربافی، بیمارستان و کاخ چای‌خوران و نیز یک پل فلزی در این شهر ساخته شدند.<ref>نوشین، چالوس، ۱۳۵۵ش، ص۹0-97؛ شایان، مازندران، ۱۳۶۴ش، ص۱۷۳–۱۷۴؛ محبوبی اردکانی، تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، ۱۳۶۸ش، ج3، ص166-167.</ref> پس‌از آن، مسجد و مدرسهٔ علوم دینی (مدرسهٔ علمیهٔ امام صادق) به‌همراه کتابخانه‌ای در کنار آن احداث شد. این کتابخانه دارای بیش از ۲۲۰۰ جلد کتاب است که برخی از آنها چاپ سنگی یا نسخ خطی هستند. پل زغال چالوس نیز یکی از یادگاری‌های کهن و تاریخی این شهر است. این پل بر روی رود چالوس در سال ۱۳۰۷ش ساخته شده و به‌عنوان یکی از پل‌های تاریخی و دیدنی چالوس شناخته می‌شود.<ref>طیار مراغی، فهرست نسخه‌های خطی در مدرسهٔ امام صادق، ۱۳۸۱ش، ص۲۵–۲۶؛ موسوی، «مسجد جامع چالوس»، ۱۳۸۱ش، ص۶۴–۶۷.</ref>

از دیگر آثار تاریخی چالوس، تپه‌ای در محوطهٔ کاخ سلطانی است که مورخان آن را ویرانه‌های قلعهٔ کهن چالوس می‌دانند. همچنین بقعهٔ حمزه‌رضا، امامزاده خلیل، گورستان کهن گرمابک، بقعهٔ آقا عبدالرضا، بقعهٔ سیدمحمد فرزند [[امام جعفر صادق]]، امامزاده یحیی، امامزاده علی بن موسی‌الرضا، قلعهٔ سنگ‌سرک و بقعهٔ شاه علم‌دار از دیگر آثار تاریخی این شهر به‌شمار می‌روند.<ref>ستوده، از آستارا تا استارباد، ۱۳۵۵ش، ج3، ص107.</ref>

کاخ چای‌خوران از بناهای ساخته‌شده در دوران پهلوی اول است که امروزه به‌عنوان ادارهٔ میراث فرهنگی چالوس استفاده می‌شود.<ref>[https://www.chargoshe.ir/fa/iran/city/740 «معرفی و اطلاعات کامل شهر چالوس»، سایت چهارگوشه ایران زیبا.]</ref> در بخش جاذبه‌های طبیعی، پارک جنگلی فین چالوس با کلبه‌ها و کومه‌های سنتی، نیلوفران مردابی، رودخانه و آواز پرندگان، از مقاصد گردشگری محبوب این منطقه به‌شمار می‌رود.<ref>[https://www.alibaba.ir/mag/chalus-attraction/ تخت روان، «جاهای دیدنی چالوس»، وب‌سایت علی بابا.]</ref>
<gallery>
پرونده:چالوس۱.jpg|پل زغال بر روی روخانه چالوس
پرونده:چالوس۲.jpg|کاخ سلطنتی چاخوران
پرونده:چالوس۳.png|پل فلزی بر بروی رودخانه چالوس
</gallery>

== جاذبه‌های گردشگری ==
چالوس دارای آب‌وهوای معتدل و مرطوب است<ref>فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور، چالوس ـ آمل، ۱۳۸۰ش، ج27، ص98.</ref> و از کوه‌های مرتفع آن می‌توان به کردکتی با ارتفاع ۱۳۰۰ متر و مگس‌خانی با ارتفاع ۸۰۰ متر اشاره کرد.<ref>فرهنگ جغرافیایی کوه‌های کشور، ۱۳۷۶ش، ج4، ص338 و 360 و 372.</ref> از مهم‌ترین جاذبه‌های طبیعی این شهر، رودخانهٔ چالوس، چشمه‌سارها و آبشارهای فراوان، دره‌های سیاه‌بیشه، پل زنگوله، هزارچم، چشم‌اندازهای جنگلی و شالیزارهای سرسبز هستند. [[جاده چالوس|جادهٔ تهران_چالوس]] نیز از زیباترین مسیرهای ایران و جهان به‌شمار می‌رود و سالانه گردشگران بسیاری را به خود جذب می‌کند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/224659/چالوس شایسته، «چالوس»، وب‌سایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref>

از دیگر جاذبه‌های طبیعی و گردشگری چالوس می‌توان به [[دریاچه ولشت|دریاچهٔ ولشت]] در جنوب غربی شهر اشاره کرد که زیستگاه ماهی‌ها، آبزیان و پرندگان مهاجر بسیاری است. همچنین آبشار آکاپل، آبشار هریجان، درهٔ جنگلی چالوس، بوستان جنگلی چالوس، [[پارک جنگلی نمک‌آبرود|بوستان جنگلی نمک‌آب‌رود]]، مرداب کندوچال و دریاچهٔ سد دریوک از دیگر مناطق دیدنی این شهرستان به‌شمار می‌روند.<ref>زنده‌دل، مجموعهٔ راهنمای جامع ایران‌گردی (استان مازندران)، ۱۳۷۹ش، ص۴۵.</ref>

رودخانهٔ چالوس نیز از مهم‌ترین منابع آبی و یکی از مهم‌ترین رودخانه‌های استان مازندران محسوب می‌شود. شاخهٔ اصلی آن از دامنه‌های شرقی کوه‌های تخت سلیمان سرچشمه گرفته و در مسیر خود به رودهای دیگری که از سمت غربی کوه‌های کندوان جاری می‌شوند، می‌پیوندد. این رودخانه حدود ۳ هزار هکتار از شالیزارهای دهستان‌های قشلاق و کران را آبیاری کرده و در دو کیلومتری شهر چالوس به دریای خزر می‌ریزد. طول این رودخانه از سرچشمه تا دریا حدود ۸۰ کیلومتر و پهنای آن در برخی نقاط به ۷۰ متر می‌رسد. از دیگر رودخانه‌های این شهرستان می‌توان به رودهای زوات و کلیاک اشاره کرد.<ref>شایان، مازندران، ۱۳۶۴ش، ص۳۵؛ افشین، رودخانه‌های ایران، ۱۳۷۳ش، ج2، ص110 و 230-231؛ فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور، چالوس ـ آمل، ۱۳۸۰ش، ج27، ص99.</ref>
<gallery>
پرونده:چالوس۴.jpg|جنگل‌های کلارستاق نمک‌آب‌رود
پرونده:چالوس۵.jpg|مرداب کندوچال
پرونده:چالوس۶.jpg|آبشار سواسره
پرونده:چالوس۷.jpg|جاده چالوس در فصل پاییز
پرونده:چالوس۸.jpg|دریاچه ولشت
پرونده:چالوس۹.jpg|دو زن بر روی پل معلق در منطقه نمک‌آبرود
</gallery>

== چالوس در ادبیات فارسی ==
در ادبیات معاصر ایران، افرادی همچون [[محمدتقی بهار|ملک‌الشعرای بهار]] در اشعار خود، به زیبایی این منطقه اشاره کرده‌اند:<ref>[https://ganjoor.net/bahar/ghasidebk/sh96 ملک‌الشعرای بهار، قصاید، شماره 96، سپید رود، وب‌سایت گنجور.]</ref>
{{شعر جدید
  | متن =
بنگر یکی به‌منظر چالوس کز جمال \\صد ره به زیب و زینت [[مازندران]] فزود
 }}

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
{{آغاز منابع}}
* «آشنایی با شهرستان چالوس»، وب‌سایت فرمانداری شهرستان چالوس، تاریخ درج مطلب: ۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۹ش.
* اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران، به‌تحقیق سعید بختیاری، تهران، ۱۳۸۳ش.
* افشین، یدالله، رودخانه‌های ایران، تهران، ۱۳۷۳ش.
* برجیان، حبیب، متون طبری، تهران، آینه میراث، ۱۳۸۸ش.
* تخت روان، امیر، «جاهای دیدنی چالوس»، وب‌سایت علی بابا، تاریخ بارگذاری: ۹ دی ۱۳۹۸ش.
* جعفری، عباس، دایرةالمعارف جغرافیایی ایران، تهران، ۱۳۷۹ش.
* زارع، نازنین، «چالوس کجاست؟ شهری در پناه البرز و دریا»، وب‌سایت اتاقک، تاریخ بازدید: ۲۱ آبان ۱۴۰۳ش.
* زنده‌دل، حسن و دیگران، مجموعهٔ راهنمای جامع ایران‌گردی (استان مازندران)، تهران، کاروان جهانگردان، ۱۳۷۹ش.
* سالنامهٔ آماری مازندران، تهران، ۱۳۸۰ش.
* ستوده، منوچهر، از آستارا تا استارباد، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۵۵ش.
* شایان، عباس، مازندران، تهران، محمدعلی علمی، ۱۳۶۴ش.
* شایسته، فریدون، «چالوس»، وب‌سایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: ۳۱ خرداد ۱۴۰۱ش.
* شجاع شفیعی، محمدمهدی، تاریخ اسلام در نواحی شمالی ایران، تهران، ۱۳۷۹ش.
* طیار مراغی، محمود، فهرست نسخه‌های خطی در مدرسهٔ امام صادق، چالوس، میراث مکتوب، ۱۳۸۱ش.
* فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور، چالوس ـ آمل، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ۱۳۸۰ش.
* فرهنگ جغرافیایی کوه‌های کشور، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ۱۳۷۶ش.
* مجموعه قوانین سال ۱۳۱۶ش، وزارت کشور، تهران، ۱۳۱۶ش.
* مجموعه قوانین سال ۱۳۷۵ش، روزنامهٔ رسمی کشور، تهران، ۱۳۷۶ش.
* محبوبی اردکانی، حسین، تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، به‌تحقیق کریم اصفهانیان و جهانگیر قاجاریه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۸ش.
* ملک‌الشعرای بهار، قصاید، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱ تیر ۱۴۰۱ش.
* موسوی، یحیی، «مسجد جامع چالوس»، مسجد، تهران، شماره ۶۱، ۱۳۸۱ش.
* «نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن»، وب‌سایت مرکز آمار ایران، تاریخ بازدید: ۱۷ تیر ۱۴۰۵ش.
* نشریهٔ اسامی و عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری، وزارت کشور، تهران، ۱۳۸۷ش.
* نوشین، جواد، چالوس، تهران، کتابخانه طهوری، ۱۳۵۵ش.
* یوسفیان، علی‌اصغر، آن سوی نامواژگان: واژه‌شناسی تاریخی اماکن دو سوی البرز در حوزه‌های زبان تبری مازندران، ...، تهران، پارپیرار، ۱۳۹۱ش.
* یوسفی‌نیا، علی‌اصغر، مشروطه بی‌نقاب، تهران، آرون، ۱۳۸۸ش.
{{آغاز چپ‌چین}}
* Borjian, Habib, “KOJUR ii. Language,” Encyclopædia Iranica, online edition, 2016, available at (accessed on 1۹ مه ۲۰۱۶).
{{پایان چپ‌چین}}
{{پایان منابع}}

<!--

== تغییر مسیرهای پیشنهادی ==
شهر چالوس{{سخ}}
شهرستان چالوس{{سخ}}
منطقه چالوس{{سخ}}
-->

[[رده:اصلاح رباتیک+عکس+تایید]]
[[رده:شهرستان چالوس]]
[[رده:شهرهای استان مازندران]]
[[رده:مصورسازی]]