نمایش مبدأ برای کلیله و دمنه

<big>'''کلیله و دمنه،'''</big> کتاب پندآموز کهن از زبان حیوانات.

کَلیله و دِمنه، کتاب مشهور و اثرگذار در حوزۀ ادبیات تعلیمی به [[زبان فارسی]] بوده که با فرهنگ و ادبیات مردم عجین شده است. اصل این کتاب هندی بوده که در زمان [[ساسانیان]] به فارسی میانه و سپس به زبان‌های دیگر ترجمه و در جهان مشهور شده است. موضوع کتاب، حکایت‌های پندآمیز از زبان حیوانات مختلف است.
==نام‌گذاری==
نام کتاب، از نام دو شغال به‌نام «کلیله» و «دمنه» گرفته شده که داستان کتاب از زبان آنها روایت شده است.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/205794/1/%DA%A9%D9%84%DB%8C%D9%84%D9%87-%D9%88-%D8%AF%D9%85%D9%86%D9%87 «کلیله و دِمنه»، خبرگزاری تابناک.]</ref>  
==اصل کتاب و تغییرات آن==
شالودۀ کتاب کلیله و دمنه، چند اثر هندی به‌نام «پَنْچه‌ تَنْتَره‌« (پنج فصل) است و مربوط به بیش از 2000 سال قبل می‌شود<ref>[https://nbookcity.com/%DA%A9%D9%84%DB%8C%D9%84%D9%87-%D9%88-%D8%AF%D9%85%D9%86%D9%87 «کلیله و دمنه»، وب‌سایت شهر کتاب.]</ref>  که توسط فیلسوف هندی «بِیدبا» و بهدستور پادشاه هندی «دِبشَلِیم» به زبان سانسکریت نوشته شده است.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/205794/1/%DA%A9%D9%84%DB%8C%D9%84%D9%87-%D9%88-%D8%AF%D9%85%D9%86%D9%87 «کلیله و دِمنه»، خبرگزاری تابناک.]</ref>  این کتاب وقتی بیرون از مرز هند مورد شناسایی قرار گرفت، به زبان‌های مختلف دنیا ترجمه شد و حجم، ساختار و محتوای آن تغییر کرد تا به‌شکل امروزی درآمد. نسخۀ امروزی این کتاب، حاصل تبادلات فرهنگی [[هند]]، [[ایران]] و جامعۀ عربی و اسلامی است؛ زیرا مترجمان [[زبان فارسی|فارسی]] و [[زبان عربی|عربی]] در ادوار مختلف، پند و اندرزهایی را که متأثر از آموزه‌های اسلامی بوده، بر اصل کتاب افزوده‌اند.<ref>دهقانیان، «بررسی کارکرد قدرت و فرهنگ سیاسی در کلیله و دمنه»، مجلۀ پژوهش‌های ادب و زبان فارسی، 1390ش، ص92.</ref>     
==درون‌مایۀ کتاب==
درون‌مایۀ اصلی کتاب بیشتر مفاهیم اخلاقی و سیاسی است<ref>موسوی، «جایگاه تاریخی کلیله و دمنه در فرهنگ و تمدن شرقی»، مجلۀ مسکویه، 1391ش، ص123.</ref>   و خوانندگان را با اصول سیاست و حکومت‌داری، قواعد و آداب زندگی در جامعۀ انسانی آشنا می‌کند؛ اما نویسنده آن را به حیوانات جنگل نسبت داده است. در این کتاب آموزه‌هایی مانند وظایف خانوادگی، مسئولیت‌های سیاسی و اجتماعی، آراستگی به فضایل و پیراستگی از رذایل اخلاقی و قواعد کشورداری را در قالب داستان در جامعۀ حیوانات بیان کرده است تا ضمن جذابیت، اثرگذاری بیشتری داشته باشد.<ref>[https://www.daneshchi.ir/%D8%AA%D8%AD%D9%82%DB%8C%D9%82-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%DA%A9%D9%84%DB%8C%D9%84%D9%87-%D9%88-%D8%AF%D9%85%D9%86%D9%87/ «تحقیق درباره کلیله و دمنه»، وب‌سایت دانش‌چی.]</ref>     
==بازآفرینی و ترجمه به فارسی==
به باور اکثر محققان، کلیله و دمنه، اولین‌‌بار به [[زبان فارسی]] بازآفرینی و ترجمه شده است. «بُرزُویه»، پزشک بزرگ ایرانی در زمان «خسرو انوشیروان» [[ساسانی]]، در سفر به [[هندوستان]] این کتاب را به‌دست آورد و به فارسی میانه (پهلوی) بازآفرینی و ترجمه کرد. کار برزویه، زمینه را برای معرفی و شهرت جهانی، بازآفرینی و ترجمۀ کتاب به [[زبان عربی]] و زبان‌های دیگر فراهم کرد.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details/6342 خالقی مطلق، «برزویه»، وب‌سایت دانشنامۀ جهان اسلام.]</ref>  نام فارسی اثر، «کلیلگ و دمنگ» بود که در طول سالیان از بین رفته است.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/205794/1/%DA%A9%D9%84%DB%8C%D9%84%D9%87-%D9%88-%D8%AF%D9%85%D9%86%D9%87 «کَلیله و دِمنه»، خبرگزاری تابناک.]</ref>   ترجمۀ کتاب در عصر ساسانی بر فضای سیاسی و اندیشۀ حکومت‌داری در [[ایران]] تأثیرگذار بود؛ زیرا مفاهیم جدید شاه آرمانی، حکومت مبتنی بر دین و معنویت، نفی ستم و عدالت اجتماعی را وارد ادبیات سیاسی ایران کرد.<ref>موسوی، «جایگاه تاریخی کلیله و دمنه در فرهنگ و تمدن شرقی»، مجلۀ مسکویه، 1391ش، ص122.</ref> 
==بازآفرینی و ترجمۀ عربی==
عبدالله بن مَقفَع، کلیله و دمنه را از پهلوی به [[زبان عربی|عربی]] برگرداند و بازآفرینی کرد. این کتاب مهم‌ترین اثر ادبی وی محسوب می‌شود و نثر این کتاب از نمونه‌های عالی نثر کلاسیک عربی است.<ref>[https://ana.press/fa/news/499167/%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%88-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7%D8%A8%D9%86-%D9%85%D9%82%D9%81%D8%B9-%D9%85%D8%AA%D8%B1%D8%AC%D9%85-%DA%86%DB%8C%D8%B1%D9%87%E2%80%8C%D8%AF%D8%B3%D8%AA-%DA%A9%D9%84%DB%8C%D9%84%D9%87-%D9%88-%D8%AF%D9%85%D9%86%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D8%B9%D8%B1%D8%A8%DB%8C «زندگی و زمانه ابن‌مقفع، مترجم چیره‌دست کلیله و دمنه به عربی»، خبرگزاری آنا.]</ref>  او با استفاده از آموزه‌های [[نهج‌البلاغه]] در بازآفرینی کتاب، بر غنای این اثر افزود و فضایی جدید در آن به‌وجود آورد.<ref>موسوی، «جایگاه تاریخی کلیله و دمنه در فرهنگ و تمدن شرقی»، مجلۀ مسکویه، 1391ش، ص123.</ref> 
==بازآفرینی رودکی به شعر==
رودکی به‌‌دستور «نصر بن احمد سامانی» کتاب را به شعر در آورد و بعد از اتمام آن 40000 درهم پاداش گرفت؛ اما این اثر منظوم از بین رفته و فقط چند بیت از آن باقی مانده است.<ref>موسوی، «جایگاه تاریخی کلیله و دمنه در فرهنگ و تمدن شرقی»، مجلۀ مسکویه، 1391ش، ص123.</ref> 
==بازآفرینی و ترجمۀ نصرالله منشی به فارسی جدید==
«ابوالمعالی نصرالله منشی»، وزیر دربار غزنویان، این کتاب را بین 538ق تا 540ق به‌دستور «بهرام‌شاه غزنوی» بازآفرینی و به فارسیِ بلیغ و فنی ترجمه کرد که به «کلیله و دمنه بهرام‌شاهی» معروف شد. مبنای ترجمۀ او به فارسی، کلیله و دمنۀ عربی ابن‌مقفع بوده است.<ref>موسوی، «جایگاه تاریخی کلیله و دمنه در فرهنگ و تمدن شرقی»، مجلۀ مسکویه، زمستان 1391ش، ص122.</ref>  ترجمۀ نصرالله منشی این کتاب را به اندرزنامه‌ای بی‌نظیر تبدیل کرد؛ او به‌جای امر و نهی متکبرانه، داستان‌های عبرتآمیز را با شخصیت‌های حیوانی بازآفرینی کرد تا متن روایت بسیار جذاب و اثرگذار شود. بازآفرینی و ترجمۀ ابوالمعالی باعث شد تا این کتاب به بزرگ‌ترین و موفق‌ترین اثر در حوزۀ کشورداری و تدبیر امور سیاسی تبدیل شود.<ref>موسوی، «جایگاه تاریخی کلیله و دمنه در فرهنگ و تمدن شرقی»، مجلۀ مسکویه، 1391ش، ص127.</ref> 
==بازآفرینی و ترجمه‌های دیگر==
کلیه و دمنه، چندین ترجمۀ فارسی دیگر و نسخۀ‌های بازآفرینی ‌شده دارد و به زبان‌های [[زبان انگلیسی|انگلیسی]]، ایتالیایی، یونانی، [[زبان ترکی|ترکی]]، اسپانیایی، روسی، آلمانی و کردی ترجمه شده است.<ref>[https://www.mostaghelonline.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D9%87-%D8%A8%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D9%86%D8%B4%D8%AF%D9%87-1/81258-%D9%86%DA%A9%D8%AA%D9%87-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%DA%A9%D9%84%DB%8C%D9%84%D9%87-%D8%AF%D9%85%D9%86%D9%87-%D9%BE%D9%86%D8%AF%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C-%D9%85%D8%B4%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%87%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C «22 نکته خواندنی درباره کلیله و دمنه؛ پندنامه ادبی مشهور هندی و ایرانی»، مستقبل آنلاین.]</ref> 
==اهمیت کتاب==
سراسر کتاب کلیله و دمنه، پر از اندیشه‌ها، عبرت‌ها و جمله‌های پُرمعنی بوده که از نظر سیاسی و آموزش شیوۀ حکومت‌داری بسیار مهم است.<ref>موسوی، «جایگاه تاریخی کلیله و دمنه در فرهنگ و تمدن شرقی»، مجلۀ مسکویه، 1391ش، ص131.</ref>  کتاب بر اساس تفکر سنتی بر اهمیت تربیت شاهزادگان پادشاه وقت هند نوشته شده بود؛ اما در بازآفرینی‌های متعدد، محتوای آن غنی‌تر شده است. مفاهیم [[عدالت اجتماعی]]، مشورت با خردمندان در امور مختلف، تدبیر، آگاهی از روحیات مردم و اصول [[حکومت‌داری]]، از محورهای مهم کتاب است که بر اهمیت آن می‌افزاید.<ref>موسوی، «جایگاه تاریخی کلیله و دمنه در فرهنگ و تمدن شرقی»، مجلۀ مسکویه، 1391ش، ص127.</ref> 
==جایگاه کتاب در فرهنگ و تمدن شرقی==
کلیله و دمنه از جنبه‌هاي مختلف در فرهنگ و تمدن [[هند]]، [[ايران]] و کشورهای اسلامي جایگاه خاصی دارد. اين کتاب، نوع نگاه به انسان و روابط اجتماعی در جامعۀ سنتي را بیان می‌کند. کلیله و دمنه به‌دلیل آمیختن با فرهنگ‌هاي مختلف شرقي از لايه‌هاي متعدد برخوردار است و نقش سه تمدن بزرگ هند، ایران و عرب در آن به‌روشنی نمایان است.<ref>موسوی، «جایگاه تاریخی کلیله و دمنه در فرهنگ و تمدن شرقی»، مجلۀ مسکویه، ص119.</ref>  
==نمادسازی در کتاب==
کلیله و دمنه، کتاب نمادها و تمثیل‌ها است؛ هر بخش آن، نماد یک نکته و پند از جانوران در داستان کتاب است.<ref>موسوی، «جایگاه تاریخی کلیله و دمنه در فرهنگ و تمدن شرقی»، مجلۀ مسکویه، 1391ش، ص122.</ref>  دلیل استفاده از شخصیت‌های حیوانی در داستان‌پردازی کتاب، درون‌مایۀ سیاسی آن است؛ زیرا ممکن بود طرح داستان در قالب شخصیت‌های انسانی و مشخص، برای نویسنده، مشکلاتی ایجاد کند. همچنین، جذابیت و اثرگذاری تمثیل و نمادسازی بیشتر از بیان جدی است.<ref>موسوی، «جایگاه تاریخی کلیله و دمنه در فرهنگ و تمدن شرقی»، مجلۀ مسکویه، 1391ش، ص127.</ref> 
==تأثیرپذیری مولانا از کلیله و دمنه== 
مولانا در آوردن حکایات و عبارات حکمیانه در مثنوی، از کلیله و دمنه تأثیر زیادی پذیرفته است.<ref>یوسفی پورکرمانی و شفیقی، «تأثیرپذیری مولانا از کلیله و دمنه در مثنوی»، مجلۀ بهارستان سخن، 1394ش، ص221.</ref>  برای مثال مولانا در بیان لزوم تعقل در امور زندگی و مشورت‌خواهی، از قصۀ ماهی هوشیار و عاجز در کلیله و دمنه اثر پذیرفته است:<ref>[https://ganjoor.net/moulavi/masnavi/daftar4/sh83 مولانا، مثنوی معنوی، دفتر چهارم، بخش 83، وب‌سایت گنجور.]</ref> 
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
 {{ب|قصۀ آن آبگیرست ای عنود|که درو سه ماهی اشگرف بود}}
{{ب|در کلیله خوانده باشی لیک آن|قشر قصه باشد و این مغز جان}}
{{ب|چند صیادی سوی آن آبگیر|برگذشتند و بدیدند آن ضمیر}}
{{ب|پس شتابیدند تا دام آورند|ماهیان واقف شدند و هوشمند}}
{{ب|آنک عاقل بود عزم راه کرد|عزم راه مشکل ناخواه کرد}}
{{ب|گفت با اینها ندارم مشورت|که یقین سستم کنند از مقدرت}}
{{ب|مهر زاد و بوم بر جان‌شان تند|کاهلی و جهل‌شان بر من زند}}
{{ب|مشورت را زنده‌ای باید نکو|که ترا زنده کند وان زنده کو}}
{{ب|ای مسافر با مسافر رای زن|زانک پایت لنگ دارد رای زن}}
 {{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}} 
==شهرت جهانی==
کلیله و دمنه به‌دليل ويژگي‌هاي منحصربه‌فرد داستاني و تعليمي در تاريخ [[ادبيات جهان]] از شهرت و اعتبار خاصي برخوردار است و محتوای آن بر نویسندگان فرهنگ‌ها و ملل مختلف تأثیرگذار بوده است.<ref> موسوی، «جایگاه تاریخی کلیله و دمنه در فرهنگ و تمدن شرقی»، مجلۀ مسکویه، ص119.</ref>  نفوذ کتاب کلیله و دمنه در ادبیات جهان، الهام‌بخش بسیاری از شاعران و نویسندگان مغرب زمین بوده به‌نحوی که شباهت قصه‌های کلیله و دمنه با برخی از آثار داستانی در اروپا را می‌توان به‌وضوح دید.<ref>موسوی، «جایگاه تاریخی کلیله و دمنه در فرهنگ و تمدن شرقی»، مجلۀ مسکویه، 1391ش، ص121.</ref>  
==پژوهش دربارۀ  کلیله ودمنه==
تا سال 1395ش، 45 عنوان کتاب، 127 عنوان مقاله و یادداشت و 109 پایان‌نامۀ دانشجویی دربارۀ این کتاب یا بخش‌هایی از آن نوشته شده است.<ref>سلمانی و مُجَلی‌زاده، «کتاب‌شناسی کلیله و دمنه در زبان فارسی»، مجلۀ آیینۀ پژوهش، 1395ش، ص110-120.</ref>
==پانویس==
{{پانویس}} 
==منابع== 
* «تحقیق دربارۀ کلیله و دمنه»، وب‌سایت دانش‌چی، تاریخ بازدید: 25 بهمن 1401ش.
* خالقی مطلق، جلال، «برزویه»، وب‌سایت دانشنامۀ جهان اسلام، تاریخ درج مطلب: 1393ش.
* دهقانیان، جواد، «بررسی کارکرد قدرت و فرهنگ سیاسی در کلیله و دمنه» مجلۀ پژوهش‌های ادب و زبان فارسی، دورۀ 3، شمارۀ 1، اردیبهشت 1390ش.
* «زندگی و زمانه ابن‌مقفع، مترجم چیره‌دست کلیله و دمنه به عربی»، خبرگزاری آنا، تاریخ درج مطلب: ۱۲ تير ۱۳۹۹ش.
* سلمانی، مهدی و مُجَلَّی‌زاده، امین، «کتاب‌شناسی کلیله و دمنه در زبان فارسی»، مجلۀ آیینۀ پژوهش، سال بیست و هفتم، شمارۀ اول، فروردین و اردیبهشت 1395ش.
* «کَلیله و دِمنه»، خبرگزاری تابناک، تاریخ بازدید: 25 بهمن 1401ش.
* موسوی، سید فرج‌الله، «جایگاه تاریخی کلیله و دمنه در فرهنگ و تمدن شرقی»، مجلۀ مسکویه، سال هفتم، شماره 23، زمستان 1391ش.
* مولانا، مثنوی معنوی، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: 26 بهمن 1401ش.
* یوسفی پورکرمانی، پوران و شفیقی، مژده، «تأثیرپذیری مولانا از کلیله و دمنه در مثنوی»، مجلۀ بهارستان سخن، دوره 12، شمارۀ 38، 1394ش.
* «22 نکتۀ خواندنی دربارۀ کلیله و دمنه؛ پندنامۀ ادبی مشهور هندی و ایرانی»، مستقبل‌ آنلاین، تاریخ درج مطلب: 20 مهر 1400ش.