آشپزخانه - تاریخچهٔ نسخه‌ها

زهرا غلامی: ابرابزار

2026-06-03T16:20:41Z

ابرابزار

سیدعلیرضا سیدموسوی: /* تنوع ساختاری آشپزخانه بر اساس اقلیم و طبقه اجتماعی */

2026-05-19T11:15:21Z

تنوع ساختاری آشپزخانه بر اساس اقلیم و طبقه اجتماعی

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۲۹ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۴:۴۵
خط ۴۸:		خط ۴۸:
	*'''بر اساس طبقه اجتماعی:''' برخلاف قشر فقیر جامعه، آشپزخانه در ساختمان‌ها و عمارت‌های اشرافی و مرفه ایرانی، مکانی جادار در کنار اتاق نشیمن بود که درون آن از اجاق‌های گچی یا سنگی و برجسته با سه‌پایه‌های گچی یا آهنی، برای پختن غذا استفاده می‌شد.<ref>مظلوم‌زاده، آشپزی در فرهنگ مردم کازرون، 1383ش، ص۱۵.</ref> آشپزخانه در خانه‌های طبقات متوسط، در گوشه حیاط قرار می‌گرفت.<ref>مقدم گل‌محمدی، تویسرکان، 1378ش، ج۱، ص۴۰۱.</ref>		*'''بر اساس طبقه اجتماعی:''' برخلاف قشر فقیر جامعه، آشپزخانه در ساختمان‌ها و عمارت‌های اشرافی و مرفه ایرانی، مکانی جادار در کنار اتاق نشیمن بود که درون آن از اجاق‌های گچی یا سنگی و برجسته با سه‌پایه‌های گچی یا آهنی، برای پختن غذا استفاده می‌شد.<ref>مظلوم‌زاده، آشپزی در فرهنگ مردم کازرون، 1383ش، ص۱۵.</ref> آشپزخانه در خانه‌های طبقات متوسط، در گوشه حیاط قرار می‌گرفت.<ref>مقدم گل‌محمدی، تویسرکان، 1378ش، ج۱، ص۴۰۱.</ref>

	*'''در مناطق مختلف ایران:''' در مناطق ~~گیلان،~~ به‌صورت سنتی آشپزخانه در قسمت غربی ساختمان ایجاد می‌شد.<ref>خاکپور، معماری خانه‌های گیلان، 1386ش، ص۸۰.</ref> در جزیره [[قشم]]، آشپزخانه در قسمت جنوب غربی منزل ساخته می‌شد.<ref>زند مقدم، آفاق جزیره قشم، 1382ش، ص۲۲۱.</ref> در شهر بیرجند و اطراف آن، سقف آشپزخانه گنبدی شکل بود که در بالای آن سوراخی برای خارج شدن هوا تعبیه می‌کردند.<ref>رضایی، بیرجندنامه، 1381ش، ص۶۲.</ref> سقف آشپزخانه در مناطق جنوبی [[ایران]]، از چوب [[خرما]] و شاخه‌های خشک درخت نخل و [[حصیر]] ساخته می‌شد.<ref>زند مقدم، آفاق جزیره قشم، 1382ش، ص۲۲۲.</ref> در منطقه میبد [[شهر یزد\|یزد]]، سقف آشپزخانه به‌صورت فیل‌پوش ساخته شده و نور از سقف وارد آن می‌گردید.<ref>جانب‌اللهی، چهل گفتار در مردم‌شناسی میبد، 1385ش، ص۱۶۸.</ref>		*'''در مناطق مختلف ایران:''' در مناطق [[گیلان]]، به‌صورت سنتی آشپزخانه در قسمت غربی ساختمان ایجاد می‌شد.<ref>خاکپور، معماری خانه‌های گیلان، 1386ش، ص۸۰.</ref> در جزیره [[قشم]]، آشپزخانه در قسمت جنوب غربی منزل ساخته می‌شد.<ref>زند مقدم، آفاق جزیره قشم، 1382ش، ص۲۲۱.</ref> در شهر بیرجند و اطراف آن، سقف آشپزخانه گنبدی شکل بود که در بالای آن سوراخی برای خارج شدن هوا تعبیه می‌کردند.<ref>رضایی، بیرجندنامه، 1381ش، ص۶۲.</ref> سقف آشپزخانه در مناطق جنوبی [[ایران]]، از چوب [[خرما]] و شاخه‌های خشک درخت نخل و [[حصیر]] ساخته می‌شد.<ref>زند مقدم، آفاق جزیره قشم، 1382ش، ص۲۲۲.</ref> در منطقه میبد [[شهر یزد\|یزد]]، سقف آشپزخانه به‌صورت فیل‌پوش ساخته شده و نور از سقف وارد آن می‌گردید.<ref>جانب‌اللهی، چهل گفتار در مردم‌شناسی میبد، 1385ش، ص۱۶۸.</ref>

	===تحول آشپزخانه ایرانی در دوران معاصر===		===تحول آشپزخانه ایرانی در دوران معاصر===

حسین صبوری در ۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۰۸:۱۶

2026-05-16T08:16:24Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۱:۴۶
خط ۳:		خط ۳:
	\| زیرنویس تصویر =آشپزخانه خانگی		\| زیرنویس تصویر =آشپزخانه خانگی
	\| image_alt =آشپزخانه خانگی		\| image_alt =آشپزخانه خانگی
	\| فایل پادکست =		\| فایل پادکست =آشپزخانه.ogg
	\| حجم فایلپادکست =		\| حجم فایلپادکست =9/90
	\| تاریخ پادکست =		\| تاریخ پادکست =26-2-1405
	\| زیرنویس عنوان =		\| زیرنویس عنوان =

حسین صبوری در ۲۴ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۰۳:۴۱

2026-05-14T03:41:29Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۲۴ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۰۷:۱۱
خط ۱:		خط ۱:
	~~[[پرونده:~~آشپزخانه.jpg\|300px\|thumb\|~~جایگزین~~=آشپزخانه خانگی\|آشپزخانه خانگی]]		{{جعبه اطلاعات مفهوم
			\| تصویر =آشپزخانه.jpg\|300px\|thumb
			\| زیرنویس تصویر =آشپزخانه خانگی
			\| image_alt =آشپزخانه خانگی
			\| فایل پادکست =
			\| حجم فایلپادکست =
			\| تاریخ پادکست =
			\| زیرنویس عنوان =

			\| عنوان اصلی =
			\| عنوان انگلیسی =
			\| عنوان عربی =
			\| عنوان علمی =
			\| شاخه علمی =
			\| نوع مفهوم =
			\| معنای اصطلاحی =
			\| حوزه کاربرد =
			\| گستره جغرافیایی =
			\| منشأ تاریخی =

			\| نخستین کاربرد =
			\| ریشه واژه =
			\| مرتبط با =
			\| اهمیت =
			\| مبدع =
			\| مروج =
			\| مقدس برای =
			\| مورد احترام =
			\| آثار مرتبط =
			}}
	{{درشت\|'''آشْپَزْخانه'''}}، محل آماده‌سازی و پخت غذا.		{{درشت\|'''آشْپَزْخانه'''}}، محل آماده‌سازی و پخت غذا.

محمد مولایی: صفحه‌ای تازه حاوی «آشپزخانه خانگی {{درشت|'''آشْپَزْخانه'''}}، محل آماده‌سازی و پخت غذا. آشپزخانه به‌عنوان بخش مهمی از یک خانه، فضایی برای پخت‌وپز، شستن و نگهداری مواد غذایی بوده و متناسب با ابعاد آن، می‌تواند ف...» ایجاد کرد

2026-05-09T11:18:23Z

صفحه‌ای تازه حاوی «300px|thumb|جایگزین=آشپزخانه خانگی|آشپزخانه خانگی {{درشت|'''آشْپَزْخانه'''}}، محل آماده‌سازی و پخت غذا. آشپزخانه به‌عنوان بخش مهمی از یک خانه، فضایی برای پخت‌وپز، شستن و نگهداری مواد غذایی بوده و متناسب با ابعاد آن، می‌تواند ف...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

[[پرونده:آشپزخانه.jpg|300px|thumb|جایگزین=آشپزخانه خانگی|آشپزخانه خانگی]]
{{درشت|'''آشْپَزْخانه'''}}، محل آماده‌سازی و پخت غذا.

آشپزخانه به‌عنوان بخش مهمی از یک خانه، فضایی برای پخت‌وپز، شستن و نگهداری مواد غذایی بوده و متناسب با ابعاد آن، می‌تواند فضایی برای غذا خوردن و نشستن را نیز در بر بگیرد.<ref>[http://hom.ir/engineering/architecture/970-مبانی-طراحی-آشپزخانه-بخش-اول-پلان «مبانی طراحی آشپزخانه (بخش اول: پلان)»، سایت هوم، تاریخ بازدید، 12 مهر 1400ش.]</ref> در فرهنگنامه‌ها از «آشپزخانه» با نام‌هایی مانند «مطبخ»، «تنورخانه»، «آشخانه» و «باورچی‌خانه» نیز یاد شده است.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/تنورخانه دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه تنورخانه]؛ تبریزی، فرهنگ لغت برهان قاطع، ذیل واژه تنورخانه؛ [https://abadis.ir/fatofa/تنورخانه/ تتوی، فرهنگ رشیدی، ذیل واژه تنورخانه]؛ [https://abadis.ir/fatofa/آشخانه/ معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه آشخانه.]</ref> کسی که شغل اصلی وی پختن غذا است «آشپز»، «خوالیگر»، «خوالگر»، «دیگ‌پز»، «مطبخی»، «طباخ»، «باورچی»، «پزنده»، «خوراک‌پز» و «خورده‌پز» نیز نامیده شده است.<ref>[https://www.vajehyab.com/?q=آشپز&d=en دهخدا، لغت‌نامه ذیل واژه آشپز]؛ صبا، فرهنگ بیان اندیشه‌ها، 1366ش، ص۱۴.</ref>

==آشپزخانه در فرهنگ ایران==

===جایگاه فرهنگی و اهمیت آشپزخانه در ایران===
در معماری سنتی [[ایران]]، یکی از مهم‌ترین اجزاء هر خانه که در زندگی روزانه مردم اهمیت ویژه‌ای دارد، آشپزخانه است؛ بدین سبب آشپزخانه جایگاه ویژه‌ای در فرهنگ عامه یافته است.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/تنورخانه دهخدا، لغت‌نامه ذیل واژه تنورخانه]؛ تبریزی، فرهنگ لغت برهان قاطع، ذیل واژه تنورخانه؛ [https://abadis.ir/fatofa/تنورخانه/ تتوی، فرهنگ رشیدی، ذیل واژه تنورخانه]؛ [https://abadis.ir/fatofa/آشخانه/ معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه آشخانه.]</ref> حسب تنوع اقلیمی مناطق مختلف کشور و نیز فرهنگ و شرایط معیشتی افراد، فضای آشپزخانه به صورت‌های مختلفی طراحی می‌شود.<ref>پولاک، سفرنامه، 1361ش، ص۹۴.</ref> در قدیم، آشپزخانه فاقد تزئینات لازم چون فرش، میز و سکو بوده و معمولاً فضایی تاریک و دودگرفته بوده است.<ref>حجازی و یاراحمدی، غذاهای محلی و سنتی استان مرکزی: تغییرات و پیامدهای فرهنگی آن، 1382ش، ص۱۸۱.</ref>

===اهمیت تاریخی آشپزخانه در دربار===
[[پرونده:آشپزخانه۲.jpg|جایگزین=آشپزخانه مخصوص کاخ سفید سعدآباد|بندانگشتی|آشپزخانه مخصوص کاخ سفید سعدآباد؛ بنایی ۸۰۰ متری از دوران پهلوی دوم با تجهیزات مدرن آلمانی و آشپزهایی که صرفاً برای محمدرضا پهلوی، فرح و فرزندانشان غذا طبخ می‌کردند]]
در یافته‌های تاریخی دوره [[ساسانیان]]، به مناصبی چون «پذشخوار» و «خوانسالار» به‌عنوان چشندهٔ غذا و رئیس کل آشپزخانه دربار اشاره شده است و از آنجا که تربیت اردشیر سوم، پادشاه ساسانی نیز به‌عهده «خوانسالار» بوده است، می‌توان به اهمیت و جایگاه آن پی‌برد.<ref>کریستن‌سن، ایران در زمان ساسانیان، 1345ش، ص۵۲۰.</ref> در دوره‌های بعدی نیز «خوانسالار» از مناصب سلطنتی محسوب شده است.<ref>بیهقی، تاریخ بیهقی، 1324ش، ص۲۷۲و ص۵۰۲؛ ناصرخسرو، سفرنامه، 1384ش، ص۷۹–۸۰؛ انوری، اصطلاحات دیوانی دوره غزنوی و سلجوقی، ۱۳۵۵ش، ص۲۱۳.</ref>

===تنوع ساختاری آشپزخانه بر اساس اقلیم و طبقه اجتماعی===

*[[پرونده:آشپزخانه۱.jpg|جایگزین=استفاده از سیاه چادر به‌عنوان آشپزخانه در ایل بختیاری|بندانگشتی|استفاده از سیاه چادر به‌عنوان آشپزخانه در ایل بختیاری]]'''در میان عشایر و روستاها:''' در سفرنامه ترز به وجود چادر یا خیمه‌ای با رنگ متفاوت، به‌عنوان آشپزخانه در مناطق جنوبی ایران و [[ایل قشقایی]] اشاره شده است.<ref>ترز، شهسواران کوهسار، 1376ش، ص۱۷۴.</ref> روستائیان منطقه زیدشت طالقان، از «پسینه» که اتاقی در ایوان خانه و در ابعاد تقریبی ۴×۵ متر با دری کوچک و بدون پنجره بود، به‌عنوان آشپزخانه استفاده می‌کردند.<ref>حداد، زیدشت دروازه طالقان، 1377ش، ۶۰–۶۱.</ref> در مناطق جنوبی کشور، برای پخت‌وپز از فضای کوچکی شبیه اتاق نشیمن استفاده می‌کنند و اجاق و تنور در آن قرار دارد.<ref>مختارپور، دو سال با بومیان جزیره کیش، 1387ش، ص۷۸.</ref>

*'''بر اساس طبقه اجتماعی:''' برخلاف قشر فقیر جامعه، آشپزخانه در ساختمان‌ها و عمارت‌های اشرافی و مرفه ایرانی، مکانی جادار در کنار اتاق نشیمن بود که درون آن از اجاق‌های گچی یا سنگی و برجسته با سه‌پایه‌های گچی یا آهنی، برای پختن غذا استفاده می‌شد.<ref>مظلوم‌زاده، آشپزی در فرهنگ مردم کازرون، 1383ش، ص۱۵.</ref> آشپزخانه در خانه‌های طبقات متوسط، در گوشه حیاط قرار می‌گرفت.<ref>مقدم گل‌محمدی، تویسرکان، 1378ش، ج۱، ص۴۰۱.</ref>

*'''در مناطق مختلف ایران:''' در مناطق گیلان، به‌صورت سنتی آشپزخانه در قسمت غربی ساختمان ایجاد می‌شد.<ref>خاکپور، معماری خانه‌های گیلان، 1386ش، ص۸۰.</ref> در جزیره [[قشم]]، آشپزخانه در قسمت جنوب غربی منزل ساخته می‌شد.<ref>زند مقدم، آفاق جزیره قشم، 1382ش، ص۲۲۱.</ref> در شهر بیرجند و اطراف آن، سقف آشپزخانه گنبدی شکل بود که در بالای آن سوراخی برای خارج شدن هوا تعبیه می‌کردند.<ref>رضایی، بیرجندنامه، 1381ش، ص۶۲.</ref> سقف آشپزخانه در مناطق جنوبی [[ایران]]، از چوب [[خرما]] و شاخه‌های خشک درخت نخل و [[حصیر]] ساخته می‌شد.<ref>زند مقدم، آفاق جزیره قشم، 1382ش، ص۲۲۲.</ref> در منطقه میبد [[شهر یزد|یزد]]، سقف آشپزخانه به‌صورت فیل‌پوش ساخته شده و نور از سقف وارد آن می‌گردید.<ref>جانب‌اللهی، چهل گفتار در مردم‌شناسی میبد، 1385ش، ص۱۶۸.</ref>

===تحول آشپزخانه ایرانی در دوران معاصر===
امروزه معماری و تزیینات آشپزخانه‌های ایرانی از آشپزخانه‌های سنتی فاصلهٔ بسیار گرفته و به سبک‌های غربی نزدیک شده است.<ref>دریابندری، کتاب مستطاب آشپزی: از سیر تا پیاز، ۱۳۸۴ش، ج۱، ص۱۶۶–۱۶۷؛ سپهری، بیاضه: روستایی کهن بر کران کویر، 1387ش، ص۱۳۳.</ref>

==وسایل آشپزخانه‌های قدیم==
[[پرونده:آشپزخانه۳.jpg|جایگزین=آشپزخانه خانه تاریخی عرب‌زاده در شهر یزد|بندانگشتی|آشپزخانه خانه تاریخی عرب‌زاده در شهر یزد]]
وسایل آشپزخانه و ابزار پخت‌وپز مردم معمولاً از مس ساخته شده و در [[خانه|خانه‌های]] مردم متوسط و ضعیف جامعه نیز عمدتاً از وسایل و ابزار سفالی و ساخته شده از روی استفاده می‌کردند.<ref>پولاک، سفرنامه، 1361ش، ص۹۴؛ شیخ‌الحکمایی، کازرونیه (مجموعه مقالات کازرون‌شناسی)، 1381ش، ص۲۰۲.</ref> وسایل سنتی آشپزخانه‌های هر ایرانی عمدتاً شامل موارد زیر بود:

قزغون (قزغان = پاتیل یا قابلمه)، دیگ (در اندازه‌های کوچک و بزرگ)، دیگ‌بر (دیگچه)، کماجدان، آبکش، صافی یا چلوصاف‌کن، کفگیر (کفچه)، دیزی (مسین یا رویین)، دیزی سفالی، بادیه، آبگردان، ملاغه (ملاقه)، ماهیتابه، لگن تِلیت (ترید) خوری، لگن کوچک، پیاله، جام، [[آفتابه لگن|آفتابه و لگن]] (برای شست‌وشوی دست مهمانان در ضیافت‌ها)، سینی و بشقاب لب‌تخت، بشقاب گود (دوری)، کاسه، رنده، نخودکوب (گوشت‌کوب)، قاشق، روغن داغ‌کن یا روغن‌جوش (روغندان)، قاشق و چنگال، سینی گرد کنگره‌دار مسی (مجمعه)، قاشق دسته‌کوتاه مسی کنگره‌دار برای جدا کردن مغز [[هندوانه]] از پوستهٔ آن، نمکدان، نمک‌پاش، شیردان (شیرجوش)، قاشق چوبی (مخصوص شربت‌خوری)، دستگیره، کارد، سبو، کوزه و تنگ.<ref>مظلوم‌زاده، آشپزی در فرهنگ مردم کازرون، 1383ش، ص۱۶؛ حجازی و یاراحمدی، غذاهای محلی و سنتی استان مرکزی: تغییرات و پیامدهای فرهنگی آن، 1382ش، ص۱۸۱–۱۸۶؛ اخوان، آداب و سنن اجتماعی فین کاشان، 1373ش، ص۱۳۵.</ref>

==آشپزخانه‌های مدرن==
سبک مدرن ساختمان‌ها، ایده‌های جدیدی را برای طراحی و چیدمان آشپزخانه به‌عنوان یکی از مهم‌ترین بخش‌های هر خانه پیشنهاد می‌کند. چنین آشپزخانه‌ای معمولاً مجهز به اجاق‌گاز، سینک ظرف‌شویی با آب گرم و سرد، یخچال، میز کار و کابینت [[آشپزخانه]] است. بسیاری از [[خانواده|خانواده‌ها]] برای تکمیل آشپزخانه خود از اجاق ماکروویو، ماشین ظرف‌شویی و سایر وسایل برقی استفاده می‌کنند. آَشپزخانه‌های مدرن در کنار پخت‌وپز غذا، کارکرد ذخیره مواد غذایی و تمیز کردن لوازم آماده‌سازی را نیز ایفا می‌کنند. این دسته از آشپزخانه‌ها برای صرف وعده‌های غذایی سبک مانند صبحانه استفاده می‌شوند.

در [[رستوران|رستوران‌ها]]، سفره‌خانه‌ها، [[هتل|هتل‌ها]]، بیمارستان‌ها، مکان‌های آموزشی، محیط کار و پادگان‌های نظامی از آشپزخانه‌های تجاری بزرگ و برخوردار از تجهیزات بزرگ‌تر و سنگین‌تر استفاده می‌شود.<ref>[https://www.nytimes.com/1982/12/09/garden/the-commercial-kitchen-at-home-pros-and-cons-by-carol-vogel.html Vogel, "The commercial litchen at home: pros and cons", New York Times, 9 Dec1982.]</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
{{آغاز منابع}}
*اخوان، مرتضی، آداب و سنن اجتماعی فین کاشان، تهران، پیکان، ۱۳۷۳ش.
*انوری، حسن، اصطلاحات دیوانی دورهٔ غزنوی و سلجوقی، تهران، بی‌نا، ۱۳۵۵ش.
*بیهقی، ابوالفضل، تاریخ بیهقی، به کوشش قاسم غنی و علی‌اکبر فیاض، تهران، ۱۳۲۴ش.
*پولاک، یاکوب ادوارد، سفرنامه، ترجمه کیکاووس جهانداری، تهران، ۱۳۶۱ش.
*تبریزی، محمدحسین بن خلف، برهان قاطع، به کوشش محمد عباسی، تهران، بی‌نا، ۱۳۳۶ش.
*تتوی، عبدالرشید، فرهنگ رشیدی، به کوشش محمد عباسی، تهران، بی‌نا، ۱۳۳۷ش.
*ترز، ماری، شهسواران کوهسار، ترجمه محمد شهبا، تهران، پیراسته، ۱۳۷۶ش.
*جانب‌اللهی، محمدسعید، چهل گفتار در مردم‌شناسی میبد، تهران، گنجینه هنر، ۱۳۸۵ش.
*حجازی، شبنم؛ و یاراحمدی، علیرضا، غذاهای محلی و سنتی استان مرکزی: تغییرات و پیامدهای فرهنگی آن، تهران، بی‌نا ۱۳۸۲ش.
*حداد، مصطفی، زیدشت دروازهٔ طالقان، تهران، نشر ندا، ۱۳۷۷ش.
*خاکپور، مژگان، معماری خانه‌های گیلان، رشت، فرهنگ ایلیا، ۱۳۸۶ش.
*دریابندری، نجف، کتاب مستطاب آشپزی: از سیر تا پیاز، تهران، نشر کارنامه، ۱۳۸۴ش.
*دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه دهخدا، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
*رضایی، جمال، بیرجندنامه، به کوشش محمود رفیعی، تهران، انتشارات هیرمند، ۱۳۸۱ش.
*زند مقدم، محمود، آفاق جزیرهٔ قشم، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی ۱۳۸۲ش.
*سپهری، منصوره، بیاضه: روستایی کهن بر کران کویر، تهران، مؤسسه انتشارات امیرکبیر، ۱۳۸۷ش.
*شیخ‌الحکمایی، عمادالدین، کازرونیه (مجموعه مقالات کازرون‌شناسی)، تهران، انتشارات کازرونیه، ۱۳۸۱ش.
*صبا، محسن، فرهنگ بیان اندیشه‌ها، تهران، بی‌نا، ۱۳۶۶ش.
*کریستن سن، آرتور، ایران در زمان ساسانیان، ترجمهٔ غلامرضا رشیدیاسمی، تهران، بی‌نا، ۱۳۴۵ش.
*«مبانی طراحی آشپزخانه (بخش اول: پلان)»، سایت هوم، تاریخ بازدید: ۱۲ مهر ۱۴۰۰ش.
*مختارپور، رجبعلی، دو سال با بومیان جزیرهٔ کیش، تهران، انتشارات ورجاوند، ۱۳۸۷ش.
*مظلوم‌زاده، محمدمهدی، آشپزی در فرهنگ مردم کازرون، تهران، انتشارات کازرونیه، ۱۳۸۳ش.
*معین، محمد، فرهنگ فارسی، تهران، بی‌نا، ۱۳۷۱ش.
*مقدم گل‌محمدی، محمد، تویسرکان، تهران، بی‌نا، ۱۳۷۸ش.
*ناصرخسرو، سفرنامه، به کوشش محمود غنی‌زاده، تهران، اساطیر، ۱۳۸۴ش.
*Vogel, Carol,1982-12-09, "The commercial litchen at home: pros and cons". New York Times.
{{پایان منابع}}