حسین صبوری در ۱۶ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۰۸:۲۲

2026-06-06T08:22:49Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۱۶ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۱:۵۲
خط ۱:		خط ۱:
			{{جعبه اطلاعات مفهوم
			\| تصویر =
			\| زیرنویس تصویر =
			\| image_alt =
			\| فایل پادکست =
			\| حجم فایلپادکست =
			\| تاریخ پادکست =
			\| زیرنویس عنوان =

			\| عنوان اصلی =
			\| عنوان انگلیسی =
			\| عنوان عربی =
			\| عنوان علمی =
			\| شاخه علمی =
			\| نوع مفهوم =
			\| معنای اصطلاحی =
			\| حوزه کاربرد =
			\| گستره جغرافیایی =
			\| منشأ تاریخی =

			\| نخستین کاربرد =
			\| ریشه واژه =
			\| مرتبط با =
			\| اهمیت =
			\| مبدع =
			\| مروج =
			\| مقدس برای =
			\| مورد احترام =
			\| آثار مرتبط =
			}}
	'''<big>اخلاص،</big>''' انجام کار برای خدا و پاک کردن نیت از غیر او.		'''<big>اخلاص،</big>''' انجام کار برای خدا و پاک کردن نیت از غیر او.

علی بیرانوند: صفحه‌ای تازه حاوی «'''اخلاص،''' انجام کار برای خدا و پاک کردن نیت از غیر او. اخلاص به‌معنای خالص کردن، پاک کردن و برگزیدن،ابن‌منظور، لسان العرب، مدخل خلص. در اصطلاح به‌معنای پاک کردن نیت از غیر خدا و انجام عمل برای خدا به انگیزۀ تقرب به او است.اسما...» ایجاد کرد

2026-05-17T13:32:06Z

صفحه‌ای تازه حاوی «'''<big>اخلاص،</big>''' انجام کار برای خدا و پاک کردن نیت از غیر او. اخلاص به‌معنای خالص کردن، پاک کردن و برگزیدن،<ref>ابن‌منظور، لسان العرب، مدخل خلص.</ref> در اصطلاح به‌معنای پاک کردن نیت از غیر خدا و انجام عمل برای خدا به انگیزۀ تقرب به او است.<ref>اسما...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

'''<big>اخلاص،</big>''' انجام کار برای خدا و پاک کردن نیت از غیر او.

اخلاص به‌معنای خالص کردن، پاک کردن و برگزیدن،<ref>ابن‌منظور، لسان العرب، مدخل خلص.</ref> در اصطلاح به‌معنای پاک کردن نیت از غیر خدا و انجام عمل برای خدا به انگیزۀ تقرب به او است.<ref>اسماعیلی یزدی، فرهنگ صفات: بایدها و نبایدهای اخلاقی، 1386ش، ص49.</ref> در آموزه‌های دینی اخلاص به‌عنوان یکی از عوامل مهم رسیدن به آرامش دنیوی و سعادت اخروی معرفی شده و همواره مورد تأکید انبیاء و اولیای الهی و علمای اخلاق بوده است.<ref>سورۀ بینه، آیه 5.</ref> مشتقات واژۀ اخلاص، 31 مرتبه در [[قرآن]] به‌کار رفته است.<ref>[http://fa.the-koran.org/content/%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D8%B5-%D8%AF%D8%B1-%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86 «اخلاص در قرآن»، وب‌سایت تخصصی قرآن کریم.]</ref> اخلاص در قرآن، شالوده و اساس دین<ref>سورۀ بینه، آیه 5.</ref> معرفی شده است. [[رسول اکرم|حضرت محمد]]، اخلاص را سرّ الهی در قلوب محبوبین دانسته<ref>محمدی ری‌شهری، ميزان الحكمة، 1389ش، ج‏3، ص368.</ref> و [[امام علی]] نیز اخلاص را وسیلۀ بالا رفتن درجات اخروی دانسته است.<ref>ورام، مجموعه ورام: آداب و اخلاق در اسلام، 1410ق، ج2، ص119.</ref>

==اقسام اخلاص==
دین‌پژوهان و علمای اخلاق با استفاده از منابع و آموزه‌های دینی، برای اخلاص تقسیمات مختلفی به‌کار برده‌اند. گروهی اخلاص را به مطلق و اضافی تقسیم کرده‌اند:
الف) اخلاص مطلق، خاص صدیقان است و با رسیدن به بالاترین درجۀ اخلاص محقق می‌شود.<ref>انصاری، شرح منازل السائرین، [بی‌تا]، ص68.</ref>
ب) اخلاص اضافی در جایی است که هدف انسان، دستیابی به پاداش یا رهایی از عقوبت و عذاب باشد.<ref>نراقی، جامع السعادات، [بی‌تا]، ج2، ص403. </ref> در مراتب اخلاق، این قسم از اخلاص، از آن جهت که با شرک و خودپرستی آمیخته است، اخلاص کامل نیست.<ref>طباطبایی، المیزان، [بی‌تا]، ج11، ص158-161.</ref>

برخی دیگر اخلاص را به سه قسم تقسیم می‌کنند:
الف) اخلاص در اعتقادات؛<ref>سورۀ بینه، آیه 5.</ref> این قسم از خلوص، اعتقاد واقعی به «عبادت خدا و یاری‌جویی از او»<ref>سورۀ حمد، آیه 5.</ref> است. ‏
ب) اخلاص در اعمال؛ این قسم مربوط به خلوص در اعضاء، جوارح و اعمال انسان است و اینکه جمیع کردار و گفتار انسان برای خدا باشد.<ref>محمدی ری‌شهری، 1389ش، ميزان الحكمة، ج‏3، ص370.</ref>
ج) اخلاص در قلب؛ غیر خدا در دل انسان نباشد<ref>کلینی، الكافي، [بی‌تا]، ج3، ص27.</ref> که با شناخت و عمل به وظیفه، بدون چشم‌داشت و توقع از غیر خدا<ref>کلینی، الكافي، 1429ق، ج‏3، ص725.</ref> به‌دست می‌آید.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/453755/%D8%A7%D9%82%D8%B3%D8%A7%D9%85-%D9%88-%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%AA%D8%A8-%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D8%B5 «اقسام و مراتب اخلاص»، خبرگزاری رسمی حوزه.]</ref>

==کارکردهای روان‌شناختی اخلاص در منابع اسلامی ==
دین‌پژوهان کارکردهای روان‌شناختی اخلاص را در سه حوزۀ اصلی طبقه‌بندی کرده‌اند:<ref>[http://journals.ueae.ir/article_103.html «کارکردهای روان‌شناختی اخلاص بر اساس منابع اسلامی»، وب‌سایت اسلام و پژوهش‌های روان‌شناختی.]</ref>

'''الف) کارکرد انگیزشی'''

انگیزۀ رفتار و هر کنشی با نیت ارتباط دارد و این نیت است که انسان را به انجام کار برمی‌انگیزاند. بر این اساس دین‌‌پژوهان معتقدند اخلاص، صفت نیت است.<ref>مشکینی، دروس فی الأخلاق، 1374ش، ص53.</ref> به نقل از رسول خدا اگر انگیزه‌ای که انسان را به عمل وامی‌دارد، خدا باشد، آن کار مصداق حق، حسنه، هدایت، رشد و عاقبت نیک است؛ اما اگر انگیزۀ انجام عمل شیطان باشد، مصداق گمراهی، باطل، نادانی و امور دنیوی است و گناه محسوب می‌شود.<ref>مجلسی، بحارالأنوار، 1413ق، ج7، ص210.</ref><br>

'''1. انگیزۀ درونی'''؛ به این معنا است که انسان، عمل خود را فقط به‌خاطر لذت و رضایتی که به همراه دارد، انجام می‌دهد.<ref>[https://karboom.io/mag/articles/%D8%A7%D9%86%DA%AF%DB%8C%D8%B2%D9%87-%D8%AF%D8%B1%D9%88%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D8%A8%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%86%DB%8C «انگیزۀ درونی و بیرونی چیست؟ (تفاوت و کاربردشان در محل کار)»، وب‌سایت کاربوم.]</ref> اخلاص نیز از این جهت که انسان فعالیت‌های خود را فقط برای رضای الهی انجام می‌دهد، با انگیزۀ درونی مرتبط است.<ref>رفیق، مصطلحات التصوف الإسلامی، 1999م، ص26.</ref> <br>

'''2. انگیزۀ مثبت'''؛ اینکه انسان، اعمال خود را فقط برای رضای الهی و خشنودی او انجام دهد. انگیزۀ مثبت موجب افزایش شوق، [[ایمان]] و انرژی روانی انسان برای رسیدن به اهدافش می‌شود.<ref>سورۀ کهف، آیه 10.</ref> <br>

'''3. انگیزۀ معنوی'''؛ از نظر دین [[اسلام]]، هر چیزی که با خداوند ارتباط پیدا کند، ارزش می‌یابد. انگیزۀ معنوی نیز در سایۀ توجه به خداوند حاصل می‌شود. اگر این انگیزه در جمیع رفتار و اعمال انسان نفوذ پیدا کند، اعمال او ارزش معنوی می‌یابند.<ref>شجاعی، رابطۀ میزان توکل به خدا با مرحمت خود، 1365ش، ص165.</ref> <br>

'''ب) کارکرد اجتماعی'''

دوستی بین افراد از جمله رفتارهای اجتماعی است. بر اساس آموزه‌های دینی محور اصلی دوستی‌‌ها، تقویت و تداوم آنها،<ref>آمدی، غررالحکم و دررالکلم،1410ق، ص1818.</ref> بروز رفتارهای حمایتی<ref>آمدی، غررالحکم و دررالکلم،1410ق، ص290.</ref> و محبوبیت افراد نزد یکدیگر<ref>سورۀ مریم، آیۀ 96.</ref> در جامعه اسلامی، اخلاص است.<ref>[http://journals.ueae.ir/article_103.html «کارکردهای روان‌شناختی اخلاص بر اساس منابع اسلامی»، وب‌سایت اسلام و پژوهش‌های روان‌شناختی.]</ref> یکی از شاخص‌های انسان مخلص در تعاملات اجتماعی، کمک به دیگران و پشتیبانی از یکدیگر است.<ref>آمدی، عبدالواحد، غررالحکم و دررالکلم،1410ق، ص290.</ref> اگر اساس در دوستی‌ها خدا باشد، دوستان علاوه بر حمایت‌های مادی، سبب پیشرفت‌های معنوی یکدیگر نیز می‌شوند؛<ref> آمدی، عبدالواحد، غر الحکم و دررالکلم،1410ق، ص708.</ref> اما اگر ملاک دوستی منافع دنیوی باشد، این دوستی به دشمنی ختم می‌شود.<ref>سورۀ زخرف، آیه 67.</ref>

==کارکردهای اخلاص در بهداشت روانی==
بر اساس آموزه‌های دینی، عملکردهای روان‌شناختی اخلاص در زمینۀ بهداشت روانی عبارت‌اند از:

1. امنیت روانی؛<ref>سورۀ انعام، آیه 82.</ref>

2. امیدواری؛<ref>لیثی واسطی، عیون الحکم و المواعظ، 1376ش، ص433.</ref>

3. حرمت نهادن به خود؛<ref>آذربایجانی و شجاعی، روان‌شناسی در نهج‌البلاغه، 1393ش، ص202.</ref>

4. دوری از [[اهمال‌کاری]] و تنبلی؛<ref>کلینی، الکافی، 1429ق، ج3، ص721.</ref>

5. توان نظم‌دهی و مدیریت خود؛<ref>مجلسی، بحار الأنوار، 1403ق، ج45، ص91.</ref>

6. افرایش یقین.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، 1403ق، ج74، 291.</ref>

==موانع اخلاص==
بر اساس آیات و روایات، از جمله موانع دستیابی به اخلاص عبارت‌اند از ریاکاری؛<ref>سورۀ نسا، آیه 142.</ref> سُمعه؛<ref>مکارم شیرازی، اخلاق در قرآن، 1377ش، ج1، ص297.</ref> رفاه و آسایش زیاد؛<ref>سورۀ یونس، آیات 23-24.</ref> شیطان؛<ref>سورۀ ص، آیه 82.</ref> اذیت و منت ‌نهادن.<ref>سورۀ بقره، آیه 264.</ref>

==راه‌های دستیابی به اخلاص==
برخی از راه‌های دستیابی به اخلاص با استفاده از منابع دینی، عبارت‌اند از:

قطع امید از غیر خدا؛<ref>محمدی ری‌شهری، ميزان الحكمة، 1389ش، ج‏3، ص379.</ref>

بالا بردن سطح علم و آگاهی؛<ref>محمدی ری‌شهری، ميزان الحكمة، 1389ش، ج‏3، ص380.</ref>

کم کردن آرزوها؛<ref>آمدی، عبدالواحد، غررالحکم و دررالکلم،1410ق، ص820.</ref>

پرهیز از هوی و هوس و گناه.<ref>آمدی، عبدالواحد، غررالحکم و دررالکلم، [بی‌تا]، ج1، ص383.</ref>

==آثار اخلاص در خانواده==
تحکیم و پویایی بنیان خانواده به‌عنوان رکن اساسی جامعه، در گرو وجود روابط درست و پایدار بین همسران است که معمولا در قالب قدردانی مخلصانه، نمودار می‌شود. از طرفی تحکیم بنیان خانواده، بر اساس انجام امور زندگیِ بدون چشم‌داشت و منت است. به گفتۀ پژوهشگران اگر مرد و زن به کار و تلاش خود برای خانواده و تحمل مشکلات و سختی‌های مسیر زندگی مشترک، رنگ خدایی بدهند و هدف‌شان خشنودی و رضای الهی باشد، سوءظن‌ها جای خود را به حُسن ظن می‌دهد و این‌گونه در محیط خانه بستر لازم برای کسب فضایل و تقوای الهی فراهم می‌شود و آثار ارزشمند اخلاص در زندگی جاری می‌شود.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/660403/%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D8%B5-%D8%AF%D8%B1-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87 «نقش اخلاص در خانواده»، وب‌سایت راسخون.]</ref>
==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع==
* ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار صادر، [بی‌تا].
* اسماعیلی یزدی، عباس، فرهنگ صفات: بایدها و نبایدهای اخلاقی، قم، مسجد مقدس جمکران، چاپ اول، 1386ش.
* انصاری، عبدالله بن محمد، شرح منازل السائرین، [بی‌جا]، [بی‌نا]، [بی‌تا].
* «انگیزۀ درونی و بیرونی چیست؟ (تفاوت و کاربردشان در محل کار)»، وب‌سایت کاربوم، تاریخ بازدید: 5 شهریور 1401ش.
* آذربایجانی، مسعود و شجاعی، محمدصادق، روان‌شناسی در نهج‌البلاغه، قم، پژوهشکده حوزه و دانشگاه، 1393ش.
* آمدی، عبدالواحد، غررالحکم و دررالکلم، قم، دارالکتب اسلامیه، چاپ دوم،1410ق.
* رفیق، عجم، مصطلحات التصوف الإسلامی، بیروت، 1999م.
* شجاعی، محمدصادق، رابطۀ میزان توکل به خدا با مرحمت خود، پایان‌نامه کارشناسی ‌ارشد، قم مؤسسه امام خمینی، 1382ش.
* «کارکردهای روان‌شناختی اخلاص بر اساس منابع اسلامی»، وب‌سایت اسلام و پژوهش‌های روان‌شناختی، تاریخ بازدید: 5 شهریور 1401ش.
* كلينى، محمد بن يعقوب، الكافي، قم، دارالحديث، چاپ اول، 1429ق.
* لیثی واسطی، علی بن محمد، عیون الحکم و المواعظ، قم، دارالحدیث، چاپ اول، 1376ش.
* مجلسی، محمدباقر، بحارالأنوار، بیروت، داراحیاء التراث العربی، 1403ق.
* محمدى رى‏شهرى، محمد، ميزان الحكمة، قم، دارالحديث، چاپ یازدهم، 1389ش.
* مشکینی، علی، دروس فی الأخلاق، قم، الهادی، 1374ش.
* مکارم شیرازی، ناصر، اخلاق در قرآن، قم، مدرسۀ علی بن ابی‌طالب علیه السلام، 1377ش.
* «نقش اخلاص در خانواده»، وب‌سایت راسخون، تاریخ بازدید: 6 شهریور 1401.
* ورام، عبدالحسین، مجموعه ورام: آداب و اخلاق در اسلام، قم، مکتب فقیه،1410ق.

اخلاص - تاریخچهٔ نسخه‌ها

حسین صبوری در ۱۶ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۰۸:۲۲