حبیب الله نجفی: صفحه‌ای تازه حاوی «بندانگشتی '''اسرارالتوحید،''' از بهترین آثار تاریخ عرفان، فرهنگ و ادبیات ایران. اسرارالتوحید، نام کتابی است که در قرن ششم هجری دربارۀ زندگی ابوسعید ابوالخیر، عارف مشهور ایرانی نوشته شده و از شاهکارهای ادبیات...» ایجاد کرد

2026-05-10T04:30:59Z

صفحه‌ای تازه حاوی «بندانگشتی <big>'''اسرارالتوحید،'''</big> از بهترین آثار تاریخ عرفان، فرهنگ و ادبیات ایران. اسرارالتوحید، نام کتابی است که در قرن ششم هجری دربارۀ زندگی ابوسعید ابوالخیر، عارف مشهور ایرانی نوشته شده و از شاهکارهای ادبیات...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

[[پرونده:اسرار-التوحید.jpg|بندانگشتی]]
<big>'''اسرارالتوحید،'''</big> از بهترین آثار تاریخ عرفان، فرهنگ و ادبیات ایران.

اسرارالتوحید، نام کتابی است که در قرن ششم هجری دربارۀ زندگی [[ابوسعید ابوالخیر]]، عارف مشهور ایرانی نوشته شده و از شاهکارهای ادبیات فارسی، برجسته‌ترین منبع تاریخ تصوف ایران و از مهم‌ترین اسناد تاریخ اجتماعی ایران محسوب می‌شود. درون‌مایۀ اصلی این اثر، سبک زندگی دینی؛ یعنی درس انسان‌دوستى، خوش‌بينى، شادى، امید، ترك تعصب، آزادگى، هوشيارى و روشن‌بينى، ديگران را بر خود مقدم‌داشتن، راستى با حق و دوستى با خلق خدا بوده که به نظر کارشناسان نیاز شدید دنیای امروز است.
==معرفی==
«اسرارالتوحید فی مقامات شیخ ابو‌سعید ابو‌الخیر» نام کتاب عرفانی و تاریخی است که در 570-580ق دربارۀ «ابوسعید ابو‌الخیر» (357-۴۴۰ق) در خراسان نگاشته شده است.<ref> [https://www.cgie.org.ir/fa/news/9634/%D8%B4%DA%A9%D9%88%D9%87-%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C---%D8%AF%DA%A9%D8%AA%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D8%B4%D9%81%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%DA%A9%D8%AF%DA%A9%D9%86 شفیعی کدکنی، «شکوه عرفان ایرانی»، وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> این کتاب علاوه‌ بر زندگى‌نامۀ ابوسعید که در تاریخ عرفان اسلامی از جایگاه بسیار بالایی برخوردار بوده و در ردیف حلاج و بایزید بسطامی از عارفان بزرگ جهان اسلام قرار دارد، شامل تاریخ اجتماعی ایران بوده و آداب و رسوم، عادات، اجتماعات و تشکیلات عرفا و نیز بسیاری از مفاهیم حقیقی و بعضی از اصطلاحات عرفانی را روایت کرده است: ریاضت، مراقبه، زاویه، قبض‌وبسط، سماع، خلوت، خرقه، مرقع، وجد، حال و توصیف انواع ریاضت‌ها، مجاهدات، آداب سلوک و مقامات و شرط‌هایی که بین شیخ و مرید باید باشد و روش شیخ در تأدیب مریدان و نوع ارتباط با آنها و نظام زندگی در خانقاه‌ها.<ref>[https://fa.wikinoor.ir/wiki/%D8%A3%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1_%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%88%D8%AD%D9%8A%D8%AF_%D9%81%D9%8A_%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%AA_%D8%A7%D9%84%D8%B4%D9%8A%D8%AE_%D8%A3%D8%A8%D9%8A%E2%80%8C%D8%B3%D8%B9%D9%8A%D8%AF_(%D8%AA%D8%B1%D8%AC% «اسرارالتوحید» ویکی نور؛ «ترجمه و انتشار كتاب اسرارالتوحيد ابوسعيد ابوالخير به زبان روسي»، وب‌سایت دانشجو.]</ref> نویسندۀ این کتاب «محمد بن منور میهنی» از نویسندگان به‌نام قرن ششم و از نوادگان ابوسعید بوده که در عرفان‌شناسی و اقوال و احوال بزرگان سلسله‌های صوفیه تسلط کافی داشته است.<ref> [https://www.cgie.org.ir/fa/news/9634/%D8%B4%DA%A9%D9%88%D9%87-%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C---%D8%AF%DA%A9%D8%AA%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D8%B4%D9%81%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%DA%A9%D8%AF%DA%A9%D9%86 شفیعی کدکنی، «شکوه عرفان ایرانی»، وب‌سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> وی به‌دلیل علاقۀ زیاد به پدربزرگ خود، تلاش کرده است مطالبی را که تا آن زمان از بزرگان خاندان، عموزادگان و پیروان شیخ دربارۀ وی شنیده و یا جمع کرده بود، به کتابی شیرین و دلپذیر تبدیل کند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/4693/4719/36900/%DA%AF%D9%88%D9%87%D8%B1-%D9%85%D8%AA%D9%88%D9%86%22%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C%22-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%88%D8%AD%DB%8C%D8%AF-%D9%81%DB%8C-%D9%85% «گوهر متون (کتاب‌شناسی)؛ اسرارالتوحید فی مقامات شیخ ابی سعید»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.] </ref>
==ساختار کتاب==
کتاب اسرارالتوحید در سه باب تنظیم شده و نویسنده در آغاز هر باب، حدیثی از پیامبر اسلام آورده و آن گاه با شرح حدیث، مطالب کتاب را آغار کرده است:
# باب اول، دربارۀ حالات شیخ ابوسعید از کودکی تا چهل‌سالگی، ریاضات و مجاهدات او، ذکر پیران و مشایخ و نسبتِ علم و خرقۀ وی تا به پیامبر اسلام است؛
# باب دوم، داستان‌هایی از کرامات ابوسعید و حکایات و سخنان مشایخ و عرفا که دربارۀ وی گفته شده و همچنین نکات پراکنده از سخنان، دعوات و ابیات متفرقه و نامه‌های وی است؛
# باب سوم دربارۀ آخر عمر ابوسعید و وصیت‌های او هنگام وفات و چگونگی درگذشت و کراماتی که بعد از درگشت ابوسعید ظاهر شده است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/4693/4719/36900/%DA%AF%D9%88%D9%87%D8%B1-%D9%85%D8%AA%D9%88%D9%86%22%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C%22-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%88%D8%AD%DB%8C%D8%AF-%D9%81%DB%8C-%D9%85% «گوهر متون (کتاب‌شناسی)؛ اسرارالتوحید فی مقامات شیخ ابی سعید»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.] </ref>
==اهمیت و جایگاه==
===الف) ادبی===
به باور بسیاری از محققان، اسرارالتوحید از نظر جایگاه ادبی و هنر نویسندگی در طول تاریخ هزارودویست سالۀ‌ ادبیات فارسی، بی‌بدیل است و از شاهکارهای نثر فارسی محسوب می‌شود که در ردیف «تاریخ بیهقی»، «تذکرة‌الاولیاء»، «شاهنامه» فردوسی، «گلستان» سعدی و «کلیله و دمنه» نصرالله منشی قرار می‌گیرد. ارزش‌های ادبی آن عبارتند از:<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/9677/%D8%B4%D9%83%D9%88%D9%87-%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%8A---%D8%AF%D9%83%D8%AA%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D8%B4%D9%81%D9%8A%D8%B9%D9%8A-%D9%83%D8%AF%D9%83%D9%86 شفیعی کدکنی، «شكوه عرفان ايراني»، وب‌سایت دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.] </ref>
# ‌گستردگی واژگانی و تركيبات و تنوع آن، قدرت تركيب‌سازي نویسنده و نيز دامنۀ‌ پيشوندها و پسوندها و تنوعي كه از طريق افزودن حروف اضافه ايجاد مي‌كند، در زبان فارسي كم‌نظير است و از مهم‌ترين معيارها در آفرينش ادبي محسوب می‌شود.
# به نظر پژوهشگران، از نظر بلاغت و درجۀ رسانگی، مؤلف كتاب اعجاز کرده و تمام آنچه در كتاب‌های بلاغی به‌صورت كليشه‌اي و با شاهد مثال‌هاي بی‌روح از آثار معاني و بيان عربي ترجمه شده و از مقولۀ خبر و انشا و حذف و وصل و اطناب و ايجاز سخن رفته، در این کتاب به گونه‌اي زنده و خلاق مورد استفاده قرار گرفته است.
# در این کتاب به فن داستان‌پردازی به‌معنی دقیق کلمه پرداخته شده و بسياري از داستان‌ها داراي نظم و ترتیب منطقی بوده و نویسنده در توصيف فضاي داستان و حالات قهرمانان و انتخاب لحن مناسب شاهکار کرده است.
#از مهم‌ترين جنبه‌های ارزش ادبي اسرارالتوحيد، نقل نمونه‌هايي از شعر کهن فارسي در عصر رودکی و قرن سوم و چهارم هجری است. اين شعرها براي تاریخ‌نگاران ادبیات فارسی و پژوهشگران تاريخ شعر عرفاني در ايران، از اهمیت زیادی برخوردار است و اگر کتاب اسرارالتوحید نبود، حجم زیادی از نمونه‌هاي شعر كهن فارسي نابود می‌شد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/9677/%D8%B4%D9%83%D9%88%D9%87-%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%8A---%D8%AF%D9%83%D8%AA%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D8%B4%D9%81%D9%8A%D8%B9%D9%8A-%D9%83%D8%AF%D9%83%D9%86 شفیعی کدکنی، «شكوه عرفان ايراني»، وب‌سایت دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.] </ref>

==ب) عرفانی==
اين کتاب، علاوه ‌بر ارزش‌هاى ادبی، به‌عنوان سند برجستۀ تاريخ تصوف ایران و منبع درجه ‌اول، در باب زندگى‌نامه و اقوال بسيارى از مشايخ تصوف خراسان محسوب می‌شود. به باور پژوهشگران ارزش عرفانى کتاب، به حدى است كه هيچ‌كس نمى‌تواند، پيدايش و تكامل عرفان اسلامی در ایران را مورد مطالعه قرار دهد، بدون آنکه به اطلاعات موجود در این کتاب مراجعه کند.<ref>[https://fanuus.ir/library/asrar-al-tawhid-2/ «اسرارالتوحید»، وب‌سایت کتابخانۀ فانوس.]</ref> اکثر تاریخ‌نگاران تصوف در بخش عظیمی از احوال عارفان، به این کتاب استناد کرده‌اند. برای مثال زندگی در خانقاه‌ها، شیوۀ معیشت عارفان و همچنین حکایات و سخنان آنها در این کتاب به گونه‌ای دقیق ثبت و توصیف شده و مورد استفادۀ محققان تاریخ عرفان قرار گرفته است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/4693/4719/36900/%DA%AF%D9%88%D9%87%D8%B1-%D9%85%D8%AA%D9%88%D9%86%22%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C%22-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%88%D8%AD%DB%8C%D8%AF-%D9%81%DB%8C-%D9%85% «گوهر متون (کتاب‌شناسی)؛ اسرارالتوحید فی مقامات شیخ ابی سعید»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
==ویژگی‌ها==
اسرارالتوحید به سبک متون قرنِ چهارم و پنجم نگارش شده که ویژگی اصلی آن سادگی و در عین حال ورزیدگی و پختگی است. به نظر کارشناسان جمع میان سادگی و پختگی در اسرارالتوحید، بیش از هر نوشته‌ای از نوشته‌های فارسی، به‌صورت چشم‌گیر دیده می‌شود.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/4693/4719/36900/%DA%AF%D9%88%D9%87%D8%B1-%D9%85%D8%AA%D9%88%D9%86%22%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C%22-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%88%D8%AD%DB%8C%D8%AF-%D9%81%DB%8C-%D9%85% «گوهر متون (کتاب‌شناسی)؛ اسرارالتوحید فی مقامات شیخ ابی سعید»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>

==درون‌مایۀ اصلی==
===1. عرفان اجتماعی و انسان‌دوستی===
مضمون اصلی کتاب، انسان‌دوستی، نفی خودخواهی و نفس‌پرستی بر مبنای عرفان اجتماعی و در سایۀ خودشناسی و خداشناسی بوده که در زندگی‌نامه، مقام عرفانی، حکایات، گفته‌ها، دعاها، اذکار، داستان‌ها، پیام‌ها و نامه‌های ابوسعید ابوالخیر به‌عنوان چهرۀ کامل و مصداق عینی عرفان اسلامی، الگوسازی شده است. در این کتاب، خواسته‌های نفسانی سرچشمۀ همه پليدى‌ها معرفی شده و نفی ‌نفس آن هم نه از راه انزوای اجتماعی، نفى ‌زندگى و زيبايى‌هاى آن، بلكه از طريق تهذيب و تربيت نفس و شهود عرفانی و زیستن در جامعه، راه سعادت و کمال دانسته شده است. به نظر پژوهشگران آنچه کتاب اسرارالتوحید را جان و جمال می‌دهد داستان‌ها و حكايت‌هایى است كه شامل جوهر آموزش‌هاى انسانى ابوسعيد است که نه تنها با مسلمانان و هم‌كيشان خود، كه با تمامى خلق خدا مهر می‌ورزد و خدمت به خلق را نزدیک‌ترين راه رسيدن به خدا مى‌داند. <ref>محمدزاده و یوسف‌فام، «بررسی کتاب اسراالتوحید از دیدگاه کنش اجتماعی»، 1392ش، ص22.</ref>
===2. تاریخ اجتماعی ایران===
پژوهشگران، کتاب اسرارالتوحید را از برجسته‌ترین منابع تاریخ تصوف ایران و از مهم‌ترین اسناد تاریخ اجتماعی در یکی از دوره‌های حساس تاریخ ایران می‌دانند که درون‌مایه‌های تاریخی و اجتماعی آن در هیچ یک از کتاب‌های رسمی تاریخ، به این دقت و تفصیل نیامده است. برای مثال، وضع دین و مذهب و طرز زندگی مردم و مسائل زندگی شهری و روستایی، آداب و رسوم رايج در ميان مردم و طرز معیشت آنها مانند انوع غذاها، لباس‌ها و خانقاه‌ها، رباط‌‌ها، كوچه‌ها، بازارها، مساجد، مدارس و كليساها و شيوۀ زندگي اقليت‌هاي مذهبي از قبيل يهوديان و مسيحيان و زرتشتيان،<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/9677/%D8%B4%D9%83%D9%88%D9%87-%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%8A---%D8%AF%D9%83%D8%AA%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B6%D8%A7-%D8%B4%D9%81%D9%8A%D8%B9%D9%8A-%D9%83%D8%AF%D9%83%D9%86 شفیعی کدکنی، «شكوه عرفان ايراني»، وب‌سایت دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.] </ref> همچنین ارزش‌های دینی، فرهنگی و اجتماعی مردم مثل احترام به همسایگان، هنجارها و رسوم اجتماعی مانند مهمان‌نوازی و بیرون‌رفتن از خانقاه و ایستادن به‌دلیل غذرخواهی از گناه با دقت و تفصیل در کتاب آمده است. به باور پژوهشگران، این کتاب سبک جدید از تاریخنگاری عرفانی را مطرح کرده است.<ref>محمدزاده و یوسف‌فام، «بررسی کتاب اسراالتوحید از دیدگاه کنش اجتماعی»، 1392ش، ص6-11.</ref>
==اثرگذاری‌ها==
===1. ترویج معنویت و ادبیات عرفانی===
با الهام از فضای معنوی، آموزه‌ها و موضوعات عرفانی کتاب اسرارالتوحید، داستان‌ها، حکمت‌ها، حکایت‌ها و پندواندرزهای زیادی در قالب ادبیات منثور و منظوم تولید شده که موجب ترویج معنویت دینی شده و بر غنای آثار عرفانی در ادبیات فارسی افزوده است. برای مثال، مولانا برجسته‌ترین عارف ایرانی در پنج حکایت خود در مثنوی و کلیات شمس از این کتاب متأثر شده<ref> مبشری و عقدایی، «بررسی ساختار و محتوای حکایتی از اسرارالتوحید و مثنوی مولوی»، زمستان 1394ش، ص108.</ref> و عطار نیشابوری در «الهی‌نامه»، «مصیبت‌نامه»، «اسرارنامه» و «منطق الطیر» که از ارزنده‌ترین و ماندگارترین آثار غنایی ادبیات فارسی محسوب می‌شود، تحت تأثیر این کتاب بوده است.<ref>دامادی، ابوسعیدنامه، 1374ش، ص88.</ref> همچنین داستان‌ها و حکایتهای اسرارالتوحید بر مکارم‌الاخلاق از رضی‌الدین محمد نیشابوری، گلشن راز شیخ محمد لاهیجی، فتوت‌نامۀ سلطانی و حدائق‌الحقایق معین‌الدین هروی و مرصادالعباد نجم‌الدین راضی، اثرگذار بوده است. <ref> [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/68529/%d8%aa%d8%a7%d8%ab%db%8c%d8%b1-%d8%a7%d8%a8%d9%88%d8%b3%d8%b9%db%8c%d8%af-%d8%a7%d8%a8%d9%88%d8%a7%d9%84%d8%ae%db%8c%d8%b1-%d8%af%d8%b1-%d8%a7%d8%af%d8%a8%db%8c%d8%a7%d8%aa-%d9%81%d8%a7%d8%b1%d8%b3%db%8c دامادی، «تأثیر ابوسعید ابوالخیر در ادبیات فارسی»، سال 1355ش، ص262-267.]</ref>
===2. ترویج مثبت‌نگری===
پژوهشگران یکی از تأثیرات مهم اسرارالتوحید در جامعه را ترویج «مثبت‌نگری»، افکار و رفتار خوش‌بینانه در زندگی فردی و اجتماعی می‌دانند که از دو منظر تاریخی و امروزی قابل بررسی است. از نظر تاریخی، تجربۀ زیستۀ ابوسعید و جوهرۀ بنیادین اکثر حکایت‌های کتاب اسرارالتوحید مفاهیمی مانند اخلاص، خوش‌بینی، امید و نشاط است که در مکاتب و مؤسسات روانشناسی برای برتر کردن زندگی انسان بر آنها تأکید می‌شود. به نظر روانشناسان، امروزه نیز انسان هرچه بیشتر به متن‌هایی مانند اسرارالتوحید نزدیک شود، از اختلالات شخصیتی و نابسامانی‌های اجتماعی دور شده و از سلامت و امنیت روحی و روانی و سازمان اجتماعی استوارتر برخوردار خواهد شد. از نظر محققان، شواهد فراوانی در اسرارالتوحید وجود دارد که نشان می‌دهد مثبت‌گرایی پیش از آن که اندیشۀ غربی باشد، در فرهنگ و تفکر شرقی و در آثار ادبی، هنری و زندگی ایرانیان مصداق داشته و بازتاب مثبت‌گرایی و مثبت‌اندیشی در متون ادبی ایران کارآمدتر و اثرگذارتر از نظریه‌های غربی است. زیرا آنها در پی درمان زندگی دنیایی انسان هستنتد در حالی که تفکر ایرانی بازتاب‌یافته در آثار ادبی و هنری از جمله اسرارالتوحید، می‌کوشد مسیر تکاملی انسان را به‌صورت صعودی و از زمین به آسمان ترسیم کند.<ref>[https://jml.alzahra.ac.ir/article_5254_94d818957a20b213b5fa04c2464d2c5a.pdf پیرانی، «بازخوانی حکایت‌های عرفانی اسرارالتوحید با رویکرد روانشناسی مثبت‌گرا»، 1399ش، ص25؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1720352/%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%DB%8C%D9%88%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D8%AF%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8% صادقی، «از شیوه‌های بیانی- بدیعی به مناسبات اجتماعی و انسانی با تکیه بر اسرارالتوحید ابوسعید ابو‌الخیر مقاله»، 1399ش، ص65.] </ref>
==دلیل ماندگاری==
به باور پژوهشگران، سادگي و ورزیدگی زبان و ارزش معنوي درون‌مایه‌ها و به‌ویژه جذبه و محتوای پندآموز حكايت‌های عرفانی آن يكي از دلايلي محسوب می‌شود كه اين كتاب را تا امروز زنده نگه داشته است. <ref>[https://www.ibna.ir/fa/naghli/120829/%D9%85%D9%88%D8%B1-%D8%B2%D9%86%D8%A8%D9%88%D8%B1-%DA%AF%D8%B2%D9%8A%D8%AF%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%88%D8%AD%D9%8A%D8%AF «مور و زنبور»، گزيده‌ای از اسرارالتوحيد»، خبرگزاری ایبنا.] </ref>
==تصحیح و ترجمه==
اسرارالتوحید به‌صورت مکرر مورد پژوهش و تصحیح قرار گرفته است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/4693/4719/36900/%DA%AF%D9%88%D9%87%D8%B1-%D9%85%D8%AA%D9%88%D9%86%22%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C%22-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%88%D8%AD%DB%8C%D8%AF-%D9%81%DB%8C-%D9%85% «گوهر متون (کتابشناسی)؛ اسرارالتوحید فی مقامات شیخ ابی سعید»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.] </ref> همچنین اين كتاب تاكنون در كشورهاي مختلف به زبان‌هاي عربي، فرانسوي، انگليسي،<ref>[https://snn.ir/fa/news/60264/%D8%AA%D8%B1%D8%AC%D9%85%D9%87-%D9%88-%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%B4%D8%A7%D8%B1-%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%88%D8%AD%D9%8A%D8%AF-%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B3%D8%B9%D9%8A%D8%AF-%D8%A7%D8% «ترجمۀ و انتشار كتاب اسرارالتوحيد ابوسعيد ابوالخير به‌زبان روسي»، وب‌سایت دانشجو.] </ref> روسی <ref>[https://www.irna.ir/news/4480337/%D8%AA%D8%B1%D8%AC%D9%85%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%88%D8%AD%DB%8C%D8%AF-%D8%A7%D8%B2%D8%B3%D9%88%DB%8C-%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D8%B2%D9%86%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86% «ترجمۀ روسی اسرارالتوحید ازسوی رایزنی فرهنگی ایران در باکو منتشر شد»، خبرگزاری ایرنا.] </ref> و اسپانیایی ترجمه و چاپ شده است.<ref>[https://www.irna.ir/news/81703001/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%88%D8%AD%D9%8A%D8%AF-%D8%A8%D9%87-%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A7%D9%8A%D9%8A-%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B4%D8%B1 «كتاب اسرارالتوحيد به زبان اسپانيايي منتشر شد»، خبرگزاری ایرنا.] </ref>
==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع==
* «اسرارالتوحید»، وب‌سایت کتابخانۀ فانوس، تاریخ بازدید: 22 مرداد 1402ش.
* «اسرارالتوحید» ویکی نور، تاریخ بازدید: 22 مرداد 1402ش.
* پیرانی، منصور، «بازخوانی حکایت‌های عرفانی اسرارالتوحید با رویکرد روانشناسی مثبت‌گرا»، مجلۀ ادبیات عرفانی، دورۀ 12، شمارۀ 22، بهار و تابستان 1399ش.
* «ترجمۀ روسی اسرارالتوحید ازسوی رایزنی فرهنگی ایران در باکو منتشر شد»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اسفند ۱۳۸۸ش.
* «ترجمۀ و انتشار كتاب اسرارالتوحيد ابوسعيد ابوالخير به زبان روسي»، وب‌سایت دانشجو، تاریخ درج مطلب: ۰۳ اسفند ۱۳۸۸ش.
* دامادی، محمد، ابوسعیدنامه، تهران، دانشگاه تهران، 1374ش.
* دامادی، محمد، «تأثیر ابوسعید ابوالخیر در ادبیات فارسی»، مجلۀ دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دورۀ اول، شمارۀ 13 و 14، 1355ش.
* شفیعی کدکنی، محمدرضا، «شكوه عرفان ايراني»، وب‌سایت دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: 28 بهمن 1392ش.
* صادقی، ریحانه، «از شیوه‌های بیانی- بدیعی به مناسبات اجتماعی و انسانی با تکیه بر اسرارالتوحید ابوسعید ابو‌الخیر مقاله»، مجلۀ متن‌پژوهی ادبی، شمارۀ 85، پاییز 1399ش.
* «كتاب اسرارالتوحيد به زبان اسپانيايي منتشر شد»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۰ مرداد ۱۳۹۴ش.
* «گوهر متون (کتابشناسی)؛ اسرارالتوحید فی مقامات شیخ ابی سعید»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: 22 مرداد 1402ش.
* مبشری، وحید و عقدایی، تورج، «بررسی ساختار و محتوای حکایتی از اسرارالتوحید و مثنوی مولوی»، مجلۀ فصلنامۀ تخصصی تحلیل و نقد متون زبان و ادبیات فارسی، شمارۀ 22، زمستان 1394ش.
* محمدزاده، الناز و یوسف‌فام، عالیه، «بررسی کتاب اسراالتوحید از دیدگاه کنش اجتماعی»، مطالعات نقد ادبی، دورۀ 8، شمارۀ 32، مهر 1392ش.
* «مور و زنبور، گزيده‌ای از اسرارالتوحيد»، خبرگزاری ایبنا، تاریخ درج مطلب: ۱۱ آبان ۱۳۹۰ش

اسرار التوحید - تاریخچهٔ نسخه‌ها