زهرا فاضل: صفحه‌ای تازه حاوی «گیاه اسپند {{درشت|'''اسپند'''}}؛ دانه‌ای گیاهی با خاصیت دفع چشم‌زخم و پاک‌سازی محیط. اسپند (اسفند یا سپند) گیاهی خودرو و همیشه سبز است که در مناطق کویری ایران و مدیترانه می‌روید و از دیرباز در طب...» ایجاد کرد

2026-04-20T05:59:59Z

صفحه‌ای تازه حاوی «جایگزین=گیاه اسپند|بندانگشتی|گیاه اسپند {{درشت|'''اسپند'''}}؛ دانه‌ای گیاهی با خاصیت دفع چشم‌زخم و پاک‌سازی محیط. اسپند (اسفند یا سپند) گیاهی خودرو و همیشه سبز است که در مناطق کویری ایران و مدیترانه می‌روید و از دیرباز در طب...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

[[پرونده:اسپند.jpg|جایگزین=گیاه اسپند|بندانگشتی|گیاه اسپند]]
{{درشت|'''اسپند'''}}؛ دانه‌ای گیاهی با خاصیت دفع چشم‌زخم و پاک‌سازی محیط.

اسپند (اسفند یا سپند) گیاهی خودرو و همیشه سبز است که در مناطق کویری [[ایران]] و مدیترانه می‌روید و از دیرباز در [[طب سنتی ایران|طب سنتی]] کاربرد داشته است. این گیاه دارای خواص درمانی متعددی مانند تسکین درد معده، تب، مشکلات تنفسی و خارش پوست است. در طب سنتی، برگ، دانه و شیرهٔ اسپند برای رفع رطوبت و نفخ و درمان بیماری‌ها استفاده می‌شده است. اسپند از نظر فرهنگی مقدس شمرده می‌شود و برای دور کردن [[چشم‌زخم]] و ارواح خبیث دود می‌شود. روش‌های استفاده شامل اسپندگردانی، خال‌گذاری و قرار دادن در سفره‌های [[نوروز]] و [[سفره عقد|عقد]] است. این گیاه در ادبیات فارسی نیز به‌عنوان نماد تندرستی، [[برکت]] و حفاظت یاد شده است.

==واژه‌شناسی اسپند==
[[اسپند]]، اسفند یا سِپند، گیاهی است خودرو و همیشه سبز که در مناطق کویری می‌روید. ریشهٔ این نام، از کلمهٔ «سپنته» در [[اوستا]] گرفته شده و در زبان پهلوی نیز به‌معنی «افزونیک»، یعنی مقدس آمده است.<ref>پورداود، «نام‌های دوازده ماه»، ۱۳۲۶ش، ص۷۹–۸۰؛{{سخ}}
Nyberg, A Manual of Pahlavi, 1974, V.II, P26;{{سخ}}
Reichelt, Avesta Reader, Texts, Notes, Glossary and Index, 1911, P270.</ref>

==خاستگاه اسپند==
اسپند از تیرهٔ «سُدابیان» و بومی آسیا و سرزمین‌های مدیترانه است.<ref>گل گلاب، گیاه‌شناسی، ۱۳۲۶ش، ص214؛{{سخ}}
Collier’s Encyclopedia, 1985, V.XX, P.269.</ref> در برخی از منابع طب سنتی، اسپند را از نوع «سداب بَرّی» یا «سداب کوهی»<ref>حکیم مؤمن، تحفه، ۱۴۰۲ق، ص۲۹۱؛{{سخ}}
بستانی، دائرةالمعارف، ج9، ۱۳۷۵ق، ص543؛{{سخ}}
زرگری، گیاهان دارویی، ج1، ۱۳۶۰ش، ص313.</ref> و نیز از انواع «حَرمَل»<ref>ابومنصور موفق هروی، الابنیة عن حقایق الادویة، ۱۳۴۶ش، ص۱۱۱؛{{سخ}}
بیرونی، الصیدنة، ۱۳۷۰ش، ص۲۱۱؛{{سخ}}
ابن‌میمون، شرح اسماء العقار، ۱۹۴۰م، ص۱۹.</ref> معرفی کرده‌اند. در [[زبان عربی]]، اسپند را «حرمل احمر» یا «حرمل عامی» می‌گویند.<ref>رازی، الحاوی، ج20، ۱۳۸۷ق، ص325؛{{سخ}}
غسانی ترکمانی، المعتمد فی الادویة المفردة، ۱۴۰۲ق، ص۹۲.</ref>

==ویژگی‌های اسپند==
گیاه اسپند، دارای ساقه‌های بلندی در حدود نیم‌متر، برگ‌های سبز مایل به آبی، لکه‌های روشن، گل‌های سفید و درشت و ۵ گلبرگ موج‌دار بزرگ است.<ref>عوض‌الله، العلاج بالاعشاب و النباتات الشافیة، ۱۴۰۴ق، ص۸۹.</ref> میوه‌های اسپند نیز، کروی‌شکل بوده و دانه‌های متعدد سیاه‌رنگی دارد. این گیاه در [[ایران]]، در نواحی خشک و کویری مانند اطراف جاده [[قم]] ـ [[تهران]]، تهران ـ قزوین، اطراف [[کرج]]، بوشهر و جاده تفرش می‌روید. اسپند، در زمین‌های حاره و بدون کشت در [[افغانستان]]، زمین‌های سنگلاخ سرزمین‌های آفریقای شمالی، جنوب اروپا، عربستان، سوریه و بخش‌هایی از هند نیز رویش دارد.

==خواص طبی اسپند==
این گیاه، از خانواده گیاهان دارویی به‌حساب می‌آید. اسپند، دارای روغنی فرّار، بوی تند و مزه‌ای گس و تلخ است. خواص درمانی اسپند، از گذشته‌ای دور، بین مردم آسیا و مدیترانه آشکار بوده است. پلینی، گیاه‌شناس رومی، از سداب‌ها و انواع مختلف آن در کتاب خود یاد کرده و به تشریح اسپند و ترکیبات دارویی ساخته شده از آن در درمان انواع بیماری‌ها، گزیدگی‌ها، پیش‌گیری از بیماری‌ها و روش‌های کاربرد آن‌ها پرداخته است. برای مثال، وی معتقد است که خوردن اسپند همراه با کلم، می‌تواند در درمان دردهای معده و تب‌های شدید مؤثر باشد. دیوسکوریدس، پزشک یونانی، در سدهٔ اول میلادی، در کتاب خود، از اسپند و استفاده از آن در درمان بیماری‌هایی همچون درد پهلو، سینه، تنگی نفس، سرفه، ورم ریه، درد مفاصل، دفع کرم، گوش‌درد و خارش سخن گفته است.<ref>Levey, The Medical Formulary or Aqrābādhīn of Al-Kindī, 1966, P.281.</ref>

این گیاه، در جهان [[اسلام]]، طرفداران بسیار و کاربردهای فراوانی دارد. عیسی بن ماسه، پزشک سده ۲ق، در بیمارستان [[مرو]]، از گیاه اسپند برای درمان [[صرع]] استفاده می‌کرد.<ref>ابن‌بیطار، الجامع لمفردات الادویة و الاغذیة، ج1، ۱۲۹۱ق، ص15.</ref> کِندی، از اسپند در درمان صرع، مالیخولیا و نیز ترکیبی از اسپند را برای درمان کچلی و بواسیر استفاده می‌کرد.<ref>Levey, The Medical Formulary or Aqrābādhīn of Al-Kindī, 1966, P.258.</ref> برگ، دانه و شیرهٔ اسپند نیز در طب سنتی، پُرکاربرد بوده است. جوشاندهٔ اسپند نیز به‌منظور دفع [[تب]] شدید استفاده می‌شد.<ref>بیرونی، الصیدنة، ۱۳۷۰ش، ص۲۱۱.</ref>

اسپند، طبیعتی گرم و خشک دارد و خوردن آن برای دفع رطوبت، نفخ و باد معده و روده مفید است.<ref>کاسانی، ترجمه [وتحریر] کهن فارسی الصیدنهٔ بیرونی، ۱۳۵۸ش، ص۵۸.</ref> برخی از طبیبان در طب سنتی، از تخم اسپند برای برطرف کردن رطوبت و حرارت بدن،<ref>Levey, The Medical Formulary or Aqrābādhīn of Al-Kindī, 1966, P.258.</ref> از ترکیب تخم اسپند کوبیده‌شده با [[زعفران]] و عصاره [[رازیانه]] برای برطرف کردن تاریکی دید و درد مفاصل<ref>ابومنصور موفق هروی، الابنیة عن حقایق الادویة، ۱۳۴۶ش، ص111.</ref> و از جوشاندهٔ آن برای دفع ورم استخوان و مفاصل استفاده می‌کردند.

[[ابوریحان بیرونی|بیرونی]]، برای درمان خارش بدن، سفارش کرده تا شیرهٔ اسپند را گرفته و در آن مقداری [[پنبه]] یا [[پشم]] را خیس کنند، و زمان بدهند تا پنبه یا پشم در شیره بپوسد، سپس این ترکیب را روی نقطه‌ای از بدن، که خارش دارد بگذارند تا تسکین یابد.<ref>کاسانی، ترجمه [وتحریر] کهن فارسی الصیدنهٔ بیرونی، ۱۳۵۸ش، ص226.</ref>

طبیبانی دیگر، در کنار خواص اسپند، به مضرات آن برای کسانی که تشنج دارند اشاره کرده‌اند و نیز آن را سبب [[سقط جنین]] دانسته‌اند.<ref>عوض‌الله، العلاج بالاعشاب و النباتات الشافیة، ۱۴۰۴ق، ص۸۹.</ref>

==قداست اسپند==
[[پرونده:اسپند۱.jpg|جایگزین=خادم امام رضا در حال اسپند دود کردن|بندانگشتی|تصویری از خادم امام رضا در حال اسپند دود کردن]]
از روزگاران کهن، اسپند نزد ایرانیان، گیاهی مقدس شمرده می‌شد و نیرویی آسمانی، شفابخش و جادویی را برای آن تصور می‌کردند. اشارات صورت گرفته در منابع موجود نشان می‌دهد که این قداست، در دوران پیش از ظهور [[زرتشت|زردشت]] در ایران نیز وجود داشته است.<ref>Henning, "A Grain of Mustard» , 1977, vol. XV, VI (2), P.607.</ref>

اسپند، در باور عامه مردم نیز، دارای نیروهای فوق‌طبیعی است و آن را در ردهٔ گیاهان «رماننده» در نظر می‌گیرند. این گیاه را به‌دلیل داشتن بوی تند و دود ناشی از سوختن دانه‌های آن، در پاک‌سازی محیط زیست و دور کردن ارواح خبیث مؤثر می‌دانند.

در روایتی از [[حضرت محمد|پیامبر خدا]] بیان کرده‌اند که او، ریشه و شاخهٔ این گیاه را در برطرف کردن [[غم]] و سِحر مؤثر دانسته و هر دانه‌اش را نیز شفای هفتاد درد دانسته است. در روایاتی دیگر از پیامبر، آمده است که او، مردم را به استفاده از اسپند و کندر در درمان بیماری‌ها سفارش می‌کرده است.<ref>قمی، حاشیه بر مفاتیح الجنان، ۱۳۹۱ق، ص317.</ref>

باور به تأثیر دود اسپند در دور کردن شیاطین و اجنه از محیط، در منابع مکتوب<ref>ابوالقاسم کاشانی، عرایس الجواهر، ۱۳۴۵ش، ص307.</ref> و اشعار بزرگانی همچون [[نظامی گنجوی|نظامی]]<ref>نظامی‌گنجوی، خمسه، ۱۳۶۶ش، ص296.</ref> و [[ناصر خسرو]]<ref>ناصرخسرو، دیوان، ۱۳۳۹ش، ص143.</ref> نیز آمده است. این باور، در میان مردم مصر، عرب و ترک نیز وجود دارد و آن‌ها، هر روز در فضای خانه‌های خود، اسپند دود می‌کنند.<ref>بستانی، دائرةالمعارف، ج9، ۱۳۷۵ق، ص543.</ref> در گذشته، مردم ایران، هر روز صبح، اسپند و کندر را به‌منظور گشایش در کار، دود می‌کردند.

دلایلی را در رابطه با قداست این گیاه بیان کرده‌اند، از جمله: ۱. اسپند، گیاهی خودرو است و به قدرت الهی می‌روید؛<ref>مردانی، «خرافات و معتقدات»، ۱۳۴۸ش، ص۳۵.</ref> ۲. در برخی از منابع، این گیاه را با حضرت مریم مرتبط دانسته و معتقدند که او در هنگام [[زایمان]]، بر این گیاه چنگ انداخته و به‌همین دلیل است که در [[زبان فارسی]]، آن را «پنجه مریم»، «چنگ مریم»، «شجره مریم» یا «بخور مریم» نامیده‌اند؛<ref>رهان قاطع، محمد حسین بن خلف تبریزی، ۱۳۳۷ش؛{{سخ}}
کتیرایی، از خشت تا خشت، ۱۳۴۸ش، ص۲۶۷؛{{سخ}}
Schlimmer, Terminologie medico-Pharmaceutique, 1970, P.175.</ref> ۳. این گیاه، همیشه سبز است و در ایران، نماد حیات و برکت انگاشته می‌شود.

در برخی از جوامع سنتی ایران، از یک دسته شاخه سبز اسپند برای برکت بخشیدن به سایر خرمن‌ها استفاده می‌کردند.<ref>حکمت یغمایی، جندق: روستایی کهن برکران کویر، ۱۳۵۳ش، ص۱۲۰.</ref> مبلغان [[دین]] مسیحیت نیز در گذشته، با جاروهایی که از شاخه‌های اسپند ساخته شده بود، برای تبرک، به‌سمت مردم [[آب]] می‌پاشیدند.<ref>Collier’s Encyclopedia, 1985, V.XX, P.269.</ref>

==روش‌های استفاده از اسپند==
اسپند، در سرزمین‌های مختلف، به روش‌های متفاوتی استفاده می‌شود. برخی، اسپند را برای زدودن چشم‌زخم و برخی دیگر آن را برای درمان بیماری و پاک‌سازی محیط استفاده می‌کنند.
#'''اسپند گردانی''': در این روش، مُشتی دانه اسپند را برداشته و دور سر شخص می‌گردانند. پس از آن، برخی از مردم، دانه‌های اسپند را دانه‌دانه می‌شکافند و برخی دیگر آن را به‌صورت یک‌جا در آتش می‌ریزند تا دود آن در فضای محیط پخش شود. گروهی از مردم، در کنار اسپند، از مواد دیگری همچون کندر، [[زاج]] یا زاگ نیز استفاده می‌کنند. برخی، همراه با اسپند، چیزهایی وابسته به فرد را نیز می‌سوزانند تا چشم‌زخم از او دور شود.<ref>ماسه، معتقدات و آداب ایرانی، ج1، ۱۳۵۵ش، ص۶۵–۶۶.</ref> در لرستان، سر جارویی را به‌نام افرادی که شورچشم هستند قیچی می‌کنند و سپس این تکه‌های بریده‌شده را همراه با اسپند، در غروب دوشنبه یا چهارشنبه، در آتش ریخته و دود می‌کنند.<ref>اسدیان خرم‌آبادی، باورها و دانسته‌ها در لرستان و ایلام، ۱۳۵۸ش، ص۱۷۷.</ref> در برخی نقاط دیگر، اسپند و کندر را به‌همراه پوست [[سیر]] و پیاز و خرده‌هایی از استخوان جمجمهٔ سگ، مخلوط کرده و در شب چهارشنبه، یا چهارشنبه شب، در آتش ریخته و می‌گفتند: «تو عاطل کردی، من باطل کردم».<ref>ماسه، معتقدات و آداب ایرانی، ج2، ۱۳۵۵ش، ص100.</ref>
#'''خال‌گذاری''': این روش، به‌معنای خال گذاشتن از خاکستر دانه‌های سوخته اسپند، بر روی تن و صورت فردی است که چشم‌زخم خورده است. در این روش، خط و خال‌هایی روی پیشانی، بین دو ابرو، روی گونه‌ها، چانه و بناگوش می‌کشند. گاهی نیز، اشکالی به‌صورت چشم، روی تن [[کودک|کودکان]] و بزرگسالان نظرشده رسم می‌کنند. این خال‌ها را به‌دلیل استفاده از رنگ کبود یا سیاه سوختهٔ اسپند، «نیل» یا «کبودی» نیز می‌گویند.
#'''چشمارو''': خال‌های کبود، [[تعویذ]] یا حِرزی که از دانه‌های اسپند برای دفع چشم‌زخم، می‌آویختند در اصطلاح «چشمارو» یا «چشم‌پنام» می‌گویند.

==اوراد اسپند==
ایرانیان، از دیرباز، در مراسم اسپندگردانی یا ریختن اسپند در آتش، وردها و دعاهایی را می‌خواندند. گاهی این اوراد، موزون بود که در فرهنگ‌های مختلف، متفاوت است. این وردها، گاهی به شمارش دانه‌های اسپند اشاره دارد، برای مثال، برخی می‌گویند: «اسپند، اسپند دونه/ اسپند سی و سه دونه» یا «اسپند، اسپند دونه/ اسپند صد و سی دونه». در آخر نیز عبارتی همچون «بترکه چشم حسود و بخیل و بیگونه» را استفاده می‌کردند.<ref>مردانی، «خرافات و معتقدات»، ۱۳۴۸ش، ص35.</ref>

==سفره‌آرایی (خوان و خوانچه‌آرایی) با اسپند==
از دانه‌های اسپند، برای تندرستی، سعادت، شگون و [[شادی]] در سفره‌های نوروزی یا سفره‌های عقد استفاده می‌کردند. برخی، دانه‌های اسپند را رنگ می‌کردند و ظرف‌هایی به اَشکال گوناگون قرار می‌دادند. در گذشته، همراه با [[جهیزیه]] عروس، کیسه‌ای مخملی پر از اسپند را به‌همراه یک منقل و آتشدانی کوچک در خوانچه می‌گذاشتند و به [[خانه]] داماد می‌فرستادند. این رسم هنوز هم در برخی از نقاط ایران انجام می‌شود.

==اسپند در فرهنگ عامه==
این گیاه، در فرهنگ عامهٔ مردم شرق و به‌ویژه در سرزمین‌های اسلامی، دانه‌ای مقدس است که برای دور ماندن از بلاها و چشم‌زخم، استفاده می‌شود.<ref>پورداود، «نام‌های دوازده ماه»، ۱۳۲۶ش، ص۷۹.</ref> علاوه بر آن، خواص طبی و درمانی این دانهٔ گیاهی نیز بی‌شمار است.<ref>زرگری، گیاهان دارویی، ج1، ۱۳۶۰ش، ص313.</ref>

==اسپند در ادبیات ایران==
استفاده از اسپند در [[ایران]]، قدمتی بسیار دارد که در ادبیات ایران‌زمین نیز به آن و موارد استفادهٔ آن، اشاراتی شده است. برای مثال، فرخی در شعر خود می‌گوید:<ref>[https://ganjoor.net/farrokhi/divanf/ghasidefk/sh49/ فرخی سیستانی، دیوان اشعار، قصاید، شماره 49، تجدید مطلع، سایت گنجور.]</ref>
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|ای سپندی منشین خیز و سپند آر سپند|تا ترا سازم ازین چشم گرامی مجمر}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|چشم بد را ز چنان شاه بگردان بسپند|کآفرین باد بر آن صورت زیبامنظر}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}

[[مولانا]] نیز در ابیاتی به خواص اسپند اشاره می‌کند، مانند:<ref>[https://ganjoor.net/moulavi/masnavi/daftar6/sh27 مولانا، مثنوی معنوی، دفتر ششم، بخش 27، بیت 58، سایت گنجور.]</ref>
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|باز خرم گشت مجلس دلفروز|خیز دفع چشم بد اسپند سوز}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
{{آغاز منابع}}
* ابن‌بیطار، عبدالله، الجامع لمفردات الادویة و الاغذیة، قاهره، بولاق، ۱۲۹۱ق.
* ابن‌میمون، موسی، شرح اسماء العقار، به‌تحقیق ماکس مایرهف، قاهره، مکتبه الثقافه الدینیه، ۱۹۴۰م.
* ابوالقاسم کاشانی، عبدالله، عرایس الجواهر، به‌تحقیق ایرج افشار، تهران، المعی، ۱۳۴۵ش.
* ابومنصور موفق هروی، الابنیة عن حقایق الادویة، به‌تحقیق احمد بهمنیار، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۴۶ش.
* اسدیان خرم‌آبادی، محمد و دیگران، باورها و دانسته‌ها در لرستان و ایلام، تهران، مرکز مردم‌شناسی ایران، ۱۳۵۸ش.
* برهان قاطع، محمدحسین بن خلف تبریزی، به‌تحقیق محمد معین، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۳۷ش.
* بستانی، فؤاد افرام، دائرةالمعارف، بیروت، دارالمعرفه، ۱۳۷۵ق.
* بیرونی، ابوریحان، الصیدنة، به‌تحقیق عباس زریاب، تهران، نشر دانشگاهی، ۱۳۷۰ش.
* پورداود، ابراهیم، «نام‌های دوازده ماه»، تهران، فرهنگ ایران باستان، ۱۳۲۶ش.
* حکیم مؤمن، محمد، تحفه، تهران، کتاب‌فروشی محمودی، ۱۴۰۲ق.
* حکمت یغمایی، عبدالکریم، جندق: روستایی کهن برکران کویر، تهران، توس، ۱۳۵۳ش.
* رازی، محمد بن زکریا، الحاوی، حیدرآباد دکن، ]بی‌نا[، ۱۳۸۷ق.
*زرگری، علی، گیاهان دارویی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۰ش.
*عوض‌الله، احمد، العلاج بالاعشاب و النباتات الشافیة، بیروت، ]بی‌نا[، ۱۴۰۴ق.
*غسانی ترکمانی، یوسف، المعتمد فی الادویة المفردة، به‌تحقیق مصطفی سقا، بیروت، ]بی‌نا[، ۱۴۰۲ق.
*کاسانی، ابوبکر، ترجمه [وتحریر] کهن فارسی الصیدنهٔ بیرونی، به‌تحقیق منوچهر ستوده و ایرج افشار، تهران، ]بی‌نا[، ۱۳۵۸ش.
*کتیرایی، محمود، از خشت تا خشت، تهران، نشر ثالث، ۱۳۴۸ش.
*گل گلاب، حسین، گیاه‌شناسی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۲۶ش.
*فرخی سیستانی، دیوان اشعار، قصاید، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲۱ دی ۱۴۰۰ش.
*قمی، عباس، حاشیه بر مفاتیح الجنان، تهران، آیین دانش، ۱۳۹۱ق.
*ماسه، هانری، معتقدات و آداب ایرانی، ترجمۀ مهدی روشن‌ضمیر، تبریز، شفیعی، ۱۳۵۵ش.
*مردانی، مهری، «خرافات و معتقدات»، تهران، فردوسی، شماره ۹۲۹، ۱۳۴۸ش.
*مولانا، مثنوی معنوی، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲۱ دی ۱۴۰۰ش.
*ناصرخسرو، دیوان، به‌تحقیق مهدی سهیلی و دیگران، تهران، ]بی‌نا[، ۱۳۳۹ش.
*نظامی‌گنجوی، خمسه، به‌تحقیق م. درویش، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۶ش.
*Collier’s Encyclopedia, New York, 1985.
*Henning, Walter Bruno, "A Grain of Mustard", Acta Iranica, Leiden, 1977, vol. XV.
*Levey, Martin, The Medical Formulary or Aqrābādhīn of Al-Kindī, London, 1966.
*Nyberg, Henrik Samuel, A Manual of Pahlavi, Wiesbaden, 1974.
*Reichelt, Hans, Avesta Reader, Texts, Notes, Glossary and Index, Strassbourg, 1911.
*Schlimmer, Johann L., Terminologie medico-Pharmaceutique, Tehran, 1970.
{{پایان منابع}}

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۴:۰۹
خط ۱۲۲:		خط ۱۲۲:

	{{گیاکان}}		{{گیاکان}}
			{{گیاهان دارویی}}

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۴:۰۲
خط ۱۲۰:		خط ۱۲۰:
	*Schlimmer, Johann L., Terminologie medico-Pharmaceutique, Tehran, 1970.		*Schlimmer, Johann L., Terminologie medico-Pharmaceutique, Tehran, 1970.
	{{پایان منابع}}		{{پایان منابع}}

			{{گیاکان}}

اسپند - تاریخچهٔ نسخه‌ها

علی شاهرودی در ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۰:۳۹

علی شاهرودی در ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۰:۳۲