زهرا فاضل: صفحه‌ای تازه حاوی «الاکلنگ‌بازی {{درشت|'''الاکلنگ'''}}؛ از بازی‌های سنتی کودکان الاکلنگ، وسیله‌ای بازی به شکل میله‌ای بلند با تکیه‌گاه وسط و دو نشیمنگاه در دو طرف است که کودکان با فشار پا به زمین بالا و پایین...» ایجاد کرد

2026-04-20T05:25:52Z

صفحه‌ای تازه حاوی «جایگزین=الاکلنگ‌بازی |بندانگشتی|الاکلنگ‌بازی {{درشت|'''الاکلنگ'''}}؛ از بازی‌های سنتی کودکان الاکلنگ، وسیله‌ای بازی به شکل میله‌ای بلند با تکیه‌گاه وسط و دو نشیمنگاه در دو طرف است که کودکان با فشار پا به زمین بالا و پایین...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

[[پرونده:الاکلنگ.jpg|جایگزین=الاکلنگ‌بازی |بندانگشتی|الاکلنگ‌بازی ]]
{{درشت|'''الاکلنگ'''}}؛ از بازی‌های سنتی کودکان

الاکلنگ، وسیله‌ای بازی به شکل میله‌ای بلند با تکیه‌گاه وسط و دو نشیمنگاه در دو طرف است که کودکان با فشار پا به زمین بالا و پایین می‌روند. این بازی سنتی در ایران با نام‌های «آلاکلنگ»، «الله‌کلنگ» و «ارجوحه» شناخته می‌شود و در هر منطقه، اشعار و روش‌های محلی متفاوتی دارد، مانند میناب، یزد، اصفهان و مشهد. ابزار بازی در گذشته چوبی و امروزه فلزی است و براساس قوانین اهرم و فیزیک عمل می‌کند. الاکلنگ در ادبیات و ضرب‌المثل‌های ایرانی نیز به کار رفته و نشان‌دهنده برتری و تعادل در حرکت است. این بازی علاوه بر سرگرمی، جنبه اجتماعی و فرهنگی محلی دارد و در برخی منابع تاریخی نیز ذکر شده است.

==تعریف بازی الاکلنگ==
[[الاکلنگ]]، وسیلهٔ [[بازی]] به‌شکل یک میله یا چوب بلند است، با تکیه‌گاهی در وسط و دو نشیمنگاه در دو طرف، که با فشار آوردن بالا و پایین می‌شود.<ref>[https://www.vajehyab.com/amid/الاکلنگ عمید، حسن، فرهنگ فارسی، ذیل واژه الاکلنگ، سایت واژه یاب.]</ref> در فرهنگ‌های فارسی و عربی قدیمی‌تر نیز الاکلنگ به‌معنای تیری چوبین آمده که در فاصله‌ای از زمین قرار می‌دادند، و دو [[کودک]] را در دو طرف آن سوار می‌کردند و هر کدام به‌نوبت، همانند کفه‌های ترازو، بالا و پایین می‌رفتند.<ref>داعی‌الاسلام، فرهنگ نظام، ج1، ۱۳۶۲ش، ص۴۰۲؛{{سخ}}
مکری، فرهنگ فارسی، ج1، ۱۳۳۳ش، ص۲۷.</ref>

از این بازی، با نام‌های «آلاکلنگ» و «الله‌کلنگ» نیز یاد می‌شود.<ref>رحمتی، فرهنگ عامیانه، ۱۳۳۰ش، ص۴۳؛{{سخ}}
معین، فرهنگ فارسی، ج1، ۱۳۸۲ش، ص۱۳۶؛{{سخ}}
شاملو، کتاب کوچه، ج2، ۱۳۷۸ش، ص۵۸۳.</ref> در بعضی از گویش‌های ایرانی، واژه «الّا» به‌معنی آن سوی و آن طرف است.<ref>ایزدپناه، فرهنگ لکی، ۱۳۶۷ش، ص۶.</ref> کلمه رجحان نیز که واژه «ارجوحه» از آن گرفته شده، به‌معنی برتری داشتن است و در این بازی نیز، در هر مرتبه بالا و پایین شدن، سمتی بر سمت دیگر برتری یافته و بالا می‌ایستد.<ref>تاج العروس، ذیل واژه رجح، 1414ق.</ref> هرچند، در برخی از منابع دیگر، ارجوحه را هم‌معنی بازی‌های «تاب» یا «بادپیچ» دانسته‌اند.<ref>بلوکباشی، بازی‌های کهن در ایران، ۱۳۸۶ش، ص30-31.</ref>

==تشریح بازی الاکلنگ==
در گذشته، از تیری چوبی، و امروزه، از میله‌های فلزی برای این بازی استفاده می‌کنند. این تیر باید طولی در حدود ۵–۶ متر داشته و از زمین بالاتر قرار بگیرد، برخی حداکثر این ارتفاع را یک متر در نظر گرفته‌اند. سپس، دو نفر، در دو سمت این تیر نشسته و هر کدام با فشار آوردن پا به زمین، خود را به‌سمت بالا می‌کشانند و دوباره پایین می‌آیند.<ref>ستوده، فرهنگ کرمانی، ۱۳۳۵ش، ص۹؛{{سخ}}
دادمان، دستور زبان و تطور و فرهنگ لهجهٔ اصفهان، ۱۳۵۵ش، ص۱۳۲؛{{سخ}}
شمیم، فرهنگ، ۱۳۷۹ش، ص۴۳؛{{سخ}}
صدری افشار، فرهنگ زبان فارسی امروز، ۱۳۷۳ش، ص۹۴.</ref> این تیر چوبی یا فلزی، بنابر قانون اهرم، در علم فیزیک، آزادانه حول تکیه‌گاه خود چرخیده و بالا و پایین می‌رود. وزن بازیکنان دو طرف میله و فاصلهٔ آن‌ها از محور وسط نیز، همگی براساس قوانین فیزیک، تنظیم می‌شود.<ref>فرهنگ‌نامهٔ کودکان و نوجوانان، ج4، ۱۳۸۳ش، ص۱۵۰–۱۵۱.</ref>

==بازی الاکلنگ در مناطق مختلف ایران==
در میناب، برای درست کردن ابزار این بازی، ابتدا دو کندهٔ نخل را آماده کرده و یکی را که دو شاخه داشته باشد، بر روی زمین قرار داده و دیگری را روی آن دو شاخه قرار می‌دهند. سپس بر دو سر آن سوار شده و حرکت می‌دهند. مینابی‌ها، در هنگام انجام این بازی، عبارت «کاکا پلنگا جی والا» را زمزمه می‌کنند.<ref>سعیدی، فرهنگ مردم میناب، ۱۳۸۶ش، ص۱۸۷.</ref>
#در [[یزد]]، روش اجرای بازی، دقیقاً به‌همین صورت است، اما، آن‌ها شعری با این مضمون را نیز می‌خوانند: «الاکُلُنگک بازیه، تیر و تفنگُک بازیه، الاکلنگ یزّی، نه کاه موخاد نه سبزی».<ref>شریعتی، بازی‌های سنتی کودکان و نوجوانان در استان یزد، ۱۳۸۰ش، ص۶.</ref>
#در [[اصفهان]]، دو تیر چوب را به‌صورت صلیب روی هم قرار داده و کودک اول به‌هنگام بر زمین کوبیدن پاهایش می‌گوید: «الاکلنگ» و نفر دوم وقتی همین کار را تکرار می‌کند، می‌گوید: «شیر و پلنگ».<ref>جناب، فرهنگ مردم اصفهان، ۱۳۸۵ش، ص۲۶۳، ۲۶۴.</ref>
#در [[ایلام]] نیز، کودکان، الاکلنگ را به‌همین شکل بازی کرده و این شعر را زمزمه می‌کنند: «سی قه ره قووم قووم سیک باندم».<ref>محمدی، فرهنگ بازی‌های محلی ایلام، ج1، ۱۳۸۳ش، ص۱۰۸.</ref>
#مردم [[سروستان]]، این بازی را «آلادینگو» می‌نامند. بازیکنان، هنگام بالا آمدن چوب می‌گویند: «آلا» و هنگام پایین رفتن می‌گویند: «دینگو».<ref>همایونی، فرهنگ مردم سروستان، ۱۳۷۱ش، ص۵۰۴.</ref>
#کودکان [[مشهدی]]، برای این بازی، ترانه «علی لمبک، شاخ دمبک» را می‌خوانند.<ref>پروین گنابادی، بازی‌های محلی ایران، ۱۳۵۵ش، ص۵۶.</ref> در مناطق دیگر [[ایران]] نیز، این بازی به‌همین شیوه با اشعاری خاص در هر منطقه اجرا می‌شود.<ref>هاشم‌نیا، فرهنگ مردم گروس (بیجار و حومه)، ۱۳۸۰ش، ص۸۱؛{{سخ}}
امیریان، بازی‌های محلی استان کهگیلویه و بویراحمد، ۱۳۷۰ش، ص۳۴.</ref>

==الاکلنگ در ادبیات ایران==
اَلّاکلنگ، یکی از بازی‌هایی است که در برخی از منابع مکتوب کهن نیز به آن اشاره شده است. از جمله، کتاب «[[آثار الباقیه]]» که در آن [[ابوریحان بیرونی|بیرونی]]، از الاکلنگی یاد کرده که پادشاه بر آن سوار شد و مردم از آن الهام گرفتند و نام آن را «اُرجوحه» نهادند.<ref>بیرونی، الآثار الباقیة، ۱۹۹۳م، ص216.</ref>

از واژه الاکلنگ، در تعبیرها، کنایه‌ها و [[ضرب‌المثل|ضرب‌المثل‌های]] ایرانی نیز استفاده شده است. برای مثال:

«الاکلنگ یزّی / نه نون می‌خاد نه سبزی / آب می‌خوره فراوون / نونشو می‌ده به مردم»؛<ref>شاملو، کتاب کوچه، ج1، ۱۳۷۸ش، ص۷۲۶–۷۲۷.</ref>

در برخی از منابع به‌شیوهٔ الاکلنگ [[بهلول]] اشاره شده که او، در کنایه به فهماندن مردم که کار دنیا به دلخواه پیش نرفته و امور عالم، هیچ‌کدام، به‌صورت کامل، باب دل کسی نیست، الاکلنگ را یک‌نفره بازی می‌کرد. وی، برای این کار، از یک طرف چوب پیاده شده و بر طرف دیگر سوار می‌شد.<ref>شهری، قند و نمک (ضرب‌المثل‌های تهرانی)، ۱۳۷۰ش، ص84.</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
{{آغاز منابع}}
* امیریان، فریدون، بازی‌های محلی استان کهگیلویه و بویراحمد، تهران، جهان معاصر، ۱۳۷۰ش.
* ایزدپناه، حمید، فرهنگ لکی، تهران، مؤسسهٔ فرهنگی جهانگیری، ۱۳۶۷ش.
* بلوکباشی، علی، بازی‌های کهن در ایران، تهران، دفتر پژوهش‌های فرهنگی، ۱۳۸۶ش.
* بیرونی، ابوریحان، الآثار الباقیة، به‌تحقیق زاخاو، لایپزیگ، بی‌نا، ۱۹۹۳م.
* پروین گنابادی، محمد، بازی‌های محلی ایران، تهران، توس، ۱۳۵۵ش.
* تاج العروس، به‌تحقیق علی شیری، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۴ق.
* جناب، علی، فرهنگ مردم اصفهان، به‌تحقیق رضوان پورعصار، اصفهان، سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان، ۱۳۸۵ش.
* دادمان، ناصر، دستور زبان و تطور و فرهنگ لهجهٔ اصفهان، اصفهان، مشعل، ۱۳۵۵ش.
* داعی‌الاسلام، محمدعلی، فرهنگ نظام، تهران، دانش، ۱۳۶۲ش.
* رحمتی، یوسف، فرهنگ عامیانه، تهران، ۱۳۳۰ش.
* ستوده، منوچهر، فرهنگ کرمانی، تهران، فرهنگ ایران زمین، ۱۳۳۵ش.
* سعیدی، سهراب، فرهنگ مردم میناب، تهران، زوفا، ۱۳۸۶ش.
* شاملو، احمد، کتاب کوچه، تهران، مازیار، ۱۳۷۸ش.
* شریعتی، علی‌اکبر، بازی‌های سنتی کودکان و نوجوانان در استان یزد، یزد، اندیشمندان یزد، ۱۳۸۰ش.
* شمیم، علی‌اصغر، فرهنگ، تهران، مدبر، ۱۳۷۹ش.
* شهری، جعفر، قند و نمک (ضرب‌المثل‌های تهرانی)، تهران، معین، ۱۳۷۰ش.
* صدری افشار، غلامحسین و دیگران، فرهنگ زبان فارسی امروز، تهران، کلمه، ۱۳۷۳ش.
* عمید، حسن، فرهنگ فارسی، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۴ دی ۱۴۰۰ش.
* فرهنگ‌نامهٔ کودکان و نوجوانان، تهران، شورای کتاب کودک، ۱۳۸۳ش.
* معین، محمد، فرهنگ فارسی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۲ش.
* مکری، محمد، فرهنگ فارسی، تهران، بی‌نا، ۱۳۳۳ش.
* محمدی (کلهر)، آیت و محمدی، فاطمه، فرهنگ بازی‌های محلی ایلام، تهران، سمیرا، ۱۳۸۳ش.
* هاشم‌نیا، محمود و ملک‌محمدی، ملوک، فرهنگ مردم گروس (بیجار و حومه)، بیجار، ۱۳۸۰ش.
* همایونی، صادق، فرهنگ مردم سروستان، مشهد، آستان قدس، ۱۳۷۱ش.
{{پایان منابع}}

الاکلنگ - تاریخچهٔ نسخه‌ها