https://iranpedia.net/w/index.php?action=history&feed=atom&title=%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%AE%D8%B3%D8%B1%D9%88_%D8%AF%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C 2026-06-08T00:14:54Z تاریخچهٔ نسخه‌ها برای این صفحه در ویکی MediaWiki 1.44.2 https://iranpedia.net/w/index.php?title=%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%AE%D8%B3%D8%B1%D9%88_%D8%AF%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C&diff=43492&oldid=prev 2026-05-09T13:34:46Z

<p>صفحه‌ای تازه حاوی «<a href="/w/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%AE%D8%B3%D8%B1%D9%88_%D8%AF%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C.jpg&amp;action=edit&amp;redlink=1" class="new" title="پرونده:امیرخسرو دهلوی.jpg (صفحه وجود ندارد)">جایگزین=امیرخسرو دهلوی|بندانگشتی|امیرخسرو دهلوی</a> {{درشت|&#039;&#039;&#039;امیرخسرو دهلوی،&#039;&#039;&#039;}} عارف و شاعر فارسی‌گوی هندوستان. امیرخسرو دهلوی، عارف، موسیقی‌دان و پرکارترین شاعر فارسی‌گوی هندوستان در قرن هفتم و هشتم هجری است. او تح...» ایجاد کرد</p> <p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>[[پرونده:امیرخسرو دهلوی.jpg|جایگزین=امیرخسرو دهلوی|بندانگشتی|امیرخسرو دهلوی]]<br /> {{درشت|&#039;&#039;&#039;امیرخسرو دهلوی،&#039;&#039;&#039;}} عارف و شاعر فارسی‌گوی هندوستان.<br /> <br /> امیرخسرو دهلوی، عارف، موسیقی‌دان و پرکارترین شاعر فارسی‌گوی هندوستان در قرن هفتم و هشتم هجری است. او تحت تأثیر بزرگان ادب فارسی مانند [[مولانا]]، [[نظامی گنجوی]] و [[سعدی]]، اشعار زیادی به [[زبان فارسی]] سروده و در رشد و گسترش فرهنگ و [[ادبیات فارسی]] در هند نقش برجسته‌ای داشته است.<br /> <br /> ==نام‌گذاری امیرخسرو دهلوی==<br /> امیرخسرو در منابع مختلف با نام‌های گوناگونی یاد شده است. مانند: «ابوالحسن»، «ابوالحسن بن امیر»، «ابوالحسن یمین‌الدین» و «امیر یمین‌الدین خسرو بن محمود».&lt;ref&gt;[https://www.cgie.org.ir/fa/article/245979/دهلوی،-امیر-خسرو بینش، «دهلوی، امیرخسرو»، وب‌سایت دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]&lt;/ref&gt; او ابتدا تخلص «سلطانی» را انتخاب کرد و سپس تخلص «طوطی» را برگزید و به «[[سعدی]] هند» مشهور بود.&lt;ref&gt;[https://ketabnak.com/persons/9374/امیرخسرو+دهلوی «امیرخسرو دهلوی»، وب‌سایت کتابناک.]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==زندگی‌نامه امیرخسرو دهلوی==<br /> امیرخسرو فرزند «سیف‌الدین محمود»، در ۶۵۲ق در منطقهٔ «پِتیالِی» هند در نزدیکی رود گَنگ، به دنیا آمد.&lt;ref&gt;[https://www.irna.ir/news/84273148/درباره-امیر-خسرو-دهلوی «دربارۀ امیرخسرو دهلوی»، خبرگزاری ایرنا.]&lt;/ref&gt; تاریخ تولد او را ۶۵۰ق، ۶۵۲ق و ۶۵۳ق و محل تولد او را «دهلی»، «تخارستان» و «غُوربَند» در [[افغانستان]] نیز گفته‌اند.&lt;ref&gt;[https://www.cgie.org.ir/fa/article/245979/دهلوی،-امیر-خسرو بینش، «دهلوی، امیرخسرو»، وب‌سایت دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]&lt;/ref&gt; [[پدر]] او ترک و از شهر «کَش» ترکستان و رئیس قبیله بود که در حملهٔ مغول، به ناحیهٔ [[بلخ]] افغانستان آمد و از آنجا به غوربند در نزدیکی [[کابل]] و سپس به هندوستان رفت. پدر امیرخسرو در زمان «شمس‌الدین اِلتُمِش» در پتیالی ساکن شد و با [[دختر]] یکی از امیران [[ازدواج]] کرد که حاصل آن امیرخسرو و دو برادر بزرگ‌تر او بود.&lt;ref&gt;[https://www.cgie.org.ir/fa/article/245979/%D8%AF%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C%D8%8C-%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1-%D8%AE%D8%B3%D8%B1%D9%88 بینش، «دهلوی، امیرخسرو»، وب‌سایت دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> امیرخسرو در [[کودک|کودکی]] تحصیل را شروع کرد و از «سعدالدین» که استاد خطاطی بود، نوشتن خط را آموخت. ۸ یا ۹ ساله بود که پدر وی در [[جنگ]] کشته شد و عمادالملک جد مادری، سرپرستی و [[تربیت]] او را به‌عهده گرفت.&lt;ref&gt;[https://www.cgie.org.ir/fa/article/245979/دهلوی،-امیر-خسرو بینش، «دهلوی، امیرخسرو»، وب‌سایت دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]&lt;/ref&gt; او پس از فراگیری [[علم نافع|علم]] و دانش، به [[ادبیات]] و شعر روی آورد و به دربار شاهان راه پیدا کرد و بخش زیادی از زندگی خود را در خدمت پادشاهان مختلف گذراند. او لقب امیری را از «جلال‌الدین فیروز شاه» بنیان‌گذار سلسهٔ خلجی در هند دریافت کرد.&lt;ref&gt;[https://www.irna.ir/news/84273148/درباره-امیر-خسرو-دهلوی «دربارۀ امیرخسرو دهلوی»، خبرگزاری ایرنا.]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==مهارت‌های امیرخسرو دهلوی==<br /> او با [[زبان فارسی]]، [[زبان عربی|عربی]]، ترکی و هندی آشنایی داشت&lt;ref&gt;[https://www.irna.ir/news/84273148/درباره-امیر-خسرو-دهلوی «دربارۀ امیرخسرو دهلوی»، خبرگزاری ایرنا.]&lt;/ref&gt; و موسیقی‌دان، تاریخ‌نگار، عارف، منتقد، نویسنده و شاعر بود.&lt;ref&gt;خلیلی جهان‌تیغ، «نقد شعر و شاعری در هنر منثور امیرخسرو دهلوی»، مجلهٔ زبان و ادبیات فارسی، 1383ش. ص53.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==خاستگاه اندیشه امیرخسرو دهلوی==<br /> ===۱. محیط خانوادگی و اجتماعی===<br /> پدر امیرخسرو از فرماندهان نظامی و مادر او فرزند یکی از اعیان و اشراف هند بود. او در دهلی به دنیا آمد و در شعاع آموزه‌های جامعهٔ متکثر هند پرورش یافت و در دربار بزرگان و پادشاهان، منصب داشت. جهان‌بینی و شخصیت او در تلاقی این سرمایه‌های اجتماعی و فرهنگی، پرورش پیدا کرد.&lt;ref&gt;عالی‌محمودی و نوریان، «سبک امیرخسرو دهلوی»، مجلهٔ پژوهش‌های نقد ادبی و سبک‌شناسی، 1394ش، ص143.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===۲. فرهنگ و ادبیات فارسی===<br /> قرن هفتم و اول قرن هشتم اوج شکوفایی زبان، فرهنگ و ادب فارسی در بیرون از مرزهای [[ایران]] بود. بالندگی فرهنگ و [[ادبیات فارسی]] در هند به‌دلیل توجه پادشاهان فارسی‌گوی، مراکز علمی و دینی، جلسه‌های سماع صوفیان و مشایخ بزرگ، نیز چشم‌گیر بود. امیرخسرو با نبوغ ذاتی و دانش گستردهٔ خود، از این زمینه به‌خوبی استفاده کرد.&lt;ref&gt;عالی‌محمودی و نوریان، «سبک امیرخسرو دهلوی»، مجلهٔ پژوهش‌های نقد ادبی و سبک‌شناسی، 1394ش، ص143.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===۳. عِمَادالمُلک===<br /> خانهٔ عمادالملک که بعد از فوت پدر امیرخسرو، سرپرستی و تربیت وی را به عهده گرفت، محل تجمع و رفت‌وآمد بزرگان، عالمان، شاعران و موسیقی‌دانان بود و امیرخسرو با آنها آشنا شد. او از دانش و مهارت آنها استفاده کرد که باعث تکوین اندیشه و شخصیت او شد.&lt;ref&gt;[https://www.cgie.org.ir/fa/article/245979/دهلوی،-امیر-خسرو بینش، «دهلوی، امیرخسرو»، وب‌سایت دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===۴. شیخ نظام‌الدین محمد بن احمد دهلوی===<br /> امیرخسرو، شاگرد یکی از برجسته‌ترین مشایخ و عارفان آن دوره به‌نام «شیخ نظام‌الدین محمد بن احمد»، معروف به «نظام اولیاء» بود و در صنعت شعر و شاعری از او تأثیر پذیرفت.&lt;ref&gt;[https://www.irna.ir/news/84273148/درباره-امیر-خسرو-دهلوی «دربارۀ امیرخسرو دهلوی»، خبرگزاری ایرنا.]&lt;/ref&gt; او نظام اولیاء را پیر و مراد خود می‌دانست و برای او احترام ویژه‌ای قائل بود.&lt;ref&gt;[https://rasekhoon.net/article/show/1442498/پارسی-گویان-هند جهانگیری، «پارسی‌گویان هند»، وب‌سایت راسخون.]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==سبک شعری امیرخسرو دهلوی==<br /> سبک شعری امیرخسرو بین سبک عراقی و هندی است؛&lt;ref&gt;[https://www.cgie.org.ir/fa/news/215623/وفات-امیرخسرو-دهلوی-(725ق) «وفات امیرخسرو دهلوی»، وب‌سایت دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]&lt;/ref&gt; اما آثار او بیشتر تحت تأثیر صوفیسم سروده شده و تصویر صوفیانهٔ عراقی و سبک زینتی هندی در آن وجود دارد. عناصر عارفانه در بیشتر غزل‌های او، نقش زینتی دارد نه معنایی. همچنین، آثار وی نمونه‌ای از ادبیات قدیم خاورمیانه و آسیای صغیر است که تصویرسازی و استفاده از جناس و ایهام در آن نقش برجسته‌ای دارد.&lt;ref&gt;[https://rasekhoon.net/article/show/1442498/پارسی-گویان-هند جهانگیری، «پارسی‌گویان هند»، وب‌سایت راسخون.]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==آثار امیرخسرو دهلوی==<br /> ===آثار منظوم===<br /> امیرخسرو در سرودن مثنوی‌ها از [[نظامی گنجوی|نظامی]] پیروی کرده و به تقلید از او «[[خمسه نظامی|خمسه]]» سروده است:<br /> #«مطلع الأنوار» در برابر مخزن‌الأسرار نظامی گنجوی؛<br /> #«شیرین و خسرو» در برابر خسرو و شیرین نظامی گنجوی؛<br /> #«لیلی و مجنون» در برابر [[لیلی و مجنون]] نظامی گنجوی؛<br /> #«آیینهٔ سکندری» در برابر اسکندرنامه، نظامی گنجوی؛<br /> #«هشت‌بهشت» در برابر هفت‌پیکر، نظامی گنجوی؛<br /> #«دیوان غزلیات» که دهلوی آن را به پنج کتاب تقسیم کرده و هر کتاب را به یکی از مراحل زندگی خود اختصاص داده است؛<br /> #«قِرانُ السَعدَین» بر وزن مخزن‌الأسرار در شرح ملاقات معزالدین کی‌قباد و برادرش ناصرالدین بغراخان پادشاه بنگاه؛<br /> #[[مثنوی نه‌سپهر|مثنوی «نُه سپهر»]]، به نه وزن مختلف؛<br /> #مثنوی «مفتاح الفتوح» به وزن خسرو و شیرین در شرح فتوح جلال‌الدین فیروز شاه؛<br /> #منظومهٔ «دُوَل‌رَانی خَضَرخان» در شرح معاشقات خضرخان و معشوقه‌اش دول‌رانی، زنی هندو که معاصر وی بوده است؛<br /> #«تغلق‌نامه» در بارهٔ [[جنگ]] و پیروزیهای غیاث‌الدین تغلقشاه.&lt;ref&gt;[https://fa.wikinoor.ir/wiki/امیرخسرو_دهلوی،_خسرو_بن_محمود «امیرخسرو دهلوی، خسرو بن محمود»، ویکی نور.]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===آثار منثور===<br /> #«خزائن الفتوح» در تاریخ سلطان «علاءالدین محمد خلجی» که به‌نام تاریخ علایی نیز معروف است؛<br /> #«رسائل الإعجاز» یا اعجاز خسروی که کتاب بزرگی است شامل قواعد انشاء [[زبان فارسی]]؛<br /> #«افضل الفوائد»، دربارهٔ فضائل نظام‌الدین اولیا.&lt;ref&gt;[https://fa.wikinoor.ir/wiki/امیرخسرو_دهلوی،_خسرو_بن_محمود «امیرخسرو دهلوی، خسرو بن محمود»، ویکی نور.]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==نوآوری امیرخسرو دهلوی==<br /> تلفیق قالب‌های مختلف شعری، به‌کارگیری بحرها و اوزان مختلف برای موضوع واحد، آوردن عنوان منظوم برای بخش‌های مختلف اثر و استفاده از فن مناظره از نوآوری‌های کم‌نظیر امیرخسرو است.&lt;ref&gt;عالی‌محمودی و نوریان، «سبک امیرخسرو دهلوی»، مجلهٔ پژوهش‌های نقد ادبی و سبک‌شناسی، 1394ش، ص160.&lt;/ref&gt; همچنین، او سیزده نغمه و پردهٔ [[موسیقی]] را ابداع و در [[مثنوی]] حماسی و تاریخی تحول ایجاد کرده است.&lt;ref&gt;خلیلی جهان‌تیغ، «نقد شعر و شاعری در هنر منثور امیرخسرو دهلوی»، مجلهٔ زبان و ادبیات فارسی، 1383ش، ص61.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==ویژگی آثار امیرخسرو دهلوی==<br /> ===پیروی از بزرگان ادب فارسی===<br /> امیرخسرو، آثار بزرگان ادب فارسی را مطالعه کرده و از آنها تأثیر زیادی پذیرفته است. او در مثنوی، داستان‌سرایی و خمسه‌نگاری از نظامی گنجوی متابعت کرده و در غزل از پیروان [[سعدی]] بوده و در قصیده، [[سنایی]] و [[خاقانی]] را سرمشق قرار داده بود.&lt;ref&gt;[https://www.cgie.org.ir/fa/news/215623/وفات-امیرخسرو-دهلوی-(725ق) «وفات امیرخسرو دهلوی»، وب‌سایت دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ===داستان‌های تخیلی و اشعار حماسی===<br /> در آثار او داستان‌های تخیلی و اشعار حماسی برجسته وجود دارد که موضوع آن را از نظامی اقتباس کرده است؛ اما موضوع داستان‌ها را با هنرمندی و بلاغت پرورانده و به اشکال مختلفی تصویر کرده است. امیرخسرو در آثار خود به فلسفهٔ [[زندگی]] و مسائل روزمرهٔ اجتماعی، مانند استاد خود نظامی، نپرداخته است.&lt;ref&gt;[https://www.irna.ir/news/84273148/درباره-امیر-خسرو-دهلوی «دربارۀ امیرخسرو دهلوی»، خبرگزاری ایرنا.]&lt;/ref&gt; غزل‌های او دارای انسجام درونی بوده و مضامین مثنوی‌های او برگرفته از تاریخ محلی و معاصر وی است.&lt;ref&gt;خلیلی جهان‌تیغ، «نقد شعر و شاعری در هنر منثور امیرخسرو دهلوی»، مجلهٔ زبان و ادبیات فارسی، 1383ش، ص61.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==درگذشت امیرخسرو دهلوی==<br /> امیرخسرو در ۷۲۵ق در هند درگذشت و نزدیک آرامگاه استادش نظام اولیاء به خاک سپرده شد.&lt;ref&gt;[https://rasekhoon.net/article/show/1442498/پارسی-گویان-هند جهانگیری، «پارسی‌گویان هند»، وب‌سایت راسخون.]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==جایگاه امیرخسرو در ادبیات فارسی==<br /> امیرخسرو به‌دلیل اینکه تحت تأثیر بزرگان ادب فارسی بوده، اشعار وی گزیده‌ای از مهم‌ترین و مؤثرترین بخش [[شعر فارسی|شعر]] و ادب فارسی است. او پس از [[مولانا]]، فخرالدین عراقی، [[سعدی]] و پیش از [[حافظ]] شیرازی، تعالیم و اندیشه‌های قرآنی را در ضمن آموزه‌های عرفانی بیان کرده است. حافظ شیرازی به او علاقه‌مند بود و آثار او را مطالعه می‌کرد. بیت زیر از حافظ، یادآوری کنایه‌آمیز از امیرخسرو دهلوی است:&lt;ref&gt;عالی‌محمودی و نوریان، «سبک امیرخسرو دهلوی»، مجلهٔ پژوهش‌های نقد ادبی و سبک‌شناسی، 1394ش، ص143.&lt;/ref&gt;<br /> {{آغاز نستعلیق}}<br /> {{شعر|نستعلیق}}<br /> {{ب|شکرشکن شوند همه طوطیان هند|زین قند پارسی که به بنگاله می‌رود}}<br /> {{پایان شعر}}<br /> {{پایان نستعلیق}}<br /> <br /> ==نمونه‌ای از اشعار امیرخسرو دهلوی==<br /> دلم در عاشقی آواره شد آواره‌تر بادا&lt;ref&gt;امیرخسرو دهلوی، دیوان اشعار، غزلیات، شمارهٔ 75، وب‌سایت گنجور.&lt;/ref&gt;<br /> {{آغاز نستعلیق}}<br /> {{شعر|نستعلیق}}<br /> {{ب|دلم در عاشقی آواره شد آواره‌تر بادا|تنم از بیدلی بیچاره شد بیچاره‌تر بادا}}<br /> {{ب|به تاراج عزیزان زلف تو عیاری‌ای دارد|به خونریز غریبان چشم تو عیاره‌تر بادا}}<br /> {{ب|رخت تازه‌ست و بهر مردن خود تازه‌تر خواهم|دلت خاره‌ست و بهر کشتن من خاره‌تر بادا}}<br /> {{ب|گر ای زاهد، دعای خیر می‌گویی مرا این گو|که آن آواره از کوی بتان آواره‌تر بادا}}<br /> {{ب|همه گویند کز خونخواریش خلقی به جان آمد|من این گویم که بهر جان من خونخواره‌تر بادا}}<br /> {{ب|دل من پاره گشت از غم نه زان‌گونه که به گردد|وگر جانان بدین شاد است، یارب، پاره‌تر بادا}}<br /> {{ب|چو با تر دامنی خو کرد خسرو با دو چشم تر| به آب چشم پاکان دامنش همواره تر بادا}}<br /> {{پایان شعر}}<br /> {{پایان نستعلیق}}<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> ==منابع==<br /> *امیرخسرو دهلوی، دیوان اشعار، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲۵ بهمن ۱۴۰۱ش.<br /> *«امیرخسرو دهلوی»، وب‌سایت کتابناک، تاریخ بازدید: ۲۵ بهمن ۱۴۰۱ش.<br /> *«امیرخسرو دهلوی، خسرو بن محمود»، ویکی نور، تاریخ بازدید: ۲۵ بهمن ۱۴۰۱ش.<br /> *بینش، تقی، «دهلوی، امیرخسرو»، وب‌سایت دائرة المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۷ آذر ۱۳۹۸ش.<br /> *جهانگیری، غلام‌رضا، «پارسی‌گویان هند»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۱۷ تیر ۱۳۹۸ش.<br /> *خلیلی جهان‌تیغ، مریم، «نقد شعر و شاعری در هنر منثور امیرخسرو دهلوی»، مجلهٔ زبان و ادبیات فارسی، سال دوم، بهار و تاستان ۱۳۸۳ش.<br /> *«دربارهٔ امیرخسرو دهلوی»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۵ فروردین ۱۴۰۰ش.<br /> *عالی‌محمودی، نوریان و امیدوار، سیدمهدی، «سبک امیرخسرو دهلوی»، مجلهٔ پژوهش‌های نقد ادبی و سبک‌شناسی، شماره ۱ (پی‌درپی ۲۱)، پاییز ۱۳۹۴ش.<br /> *«وفات امیرخسرو دهلوی»، وب‌سایت دائرة المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۳۰ تیر ۱۳۹۷ش.</div>

حبیب الله نجفی