https://iranpedia.net/w/index.php?action=history&feed=atom&title=%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1%DA%A9%D8%A8%DB%8C%D8%B1امیرکبیر - تاریخچهٔ نسخهها2026-06-07T11:09:26Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.44.2https://iranpedia.net/w/index.php?title=%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1%DA%A9%D8%A8%DB%8C%D8%B1&diff=45313&oldid=prevمریم جاوید: صفحهای تازه حاوی «میرزا محمد تقیخان فراهانی {{درشت|'''امیرکبیر'''}}؛ صدر اعظم ایران در آغاز دوره ناصرالدین شاه قاجار. امیرکبیر از رجال برجسته دوره قاجار و صدراعظم ناصرالدین شاه بود که با هوش و ا...» ایجاد کرد2026-05-14T08:13:06Z<p>صفحهای تازه حاوی «<a href="/w/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%B1%DA%A9%D8%A8%DB%8C%D8%B1.jpg&action=edit&redlink=1" class="new" title="پرونده:امیرکبیر.jpg (صفحه وجود ندارد)">جایگزین=میرزا محمد تقیخان فراهانی|بندانگشتی|میرزا محمد تقیخان فراهانی</a> {{درشت|'''امیرکبیر'''}}؛ صدر اعظم ایران در آغاز دوره ناصرالدین شاه قاجار. امیرکبیر از رجال برجسته دوره قاجار و صدراعظم ناصرالدین شاه بود که با هوش و ا...» ایجاد کرد</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>[[پرونده:امیرکبیر.jpg|جایگزین=میرزا محمد تقیخان فراهانی|بندانگشتی|میرزا محمد تقیخان فراهانی]]<br />
{{درشت|'''امیرکبیر'''}}؛ صدر اعظم ایران در آغاز دوره ناصرالدین شاه قاجار.<br />
<br />
امیرکبیر از رجال برجسته دوره قاجار و صدراعظم ناصرالدین شاه بود که با هوش و استعداد برجستهاش از منشیگری در دستگاه حکومتی تا صدارت رسید. او در دوران کوتاه صدارت خود اصلاحات گستردهای در زمینههای سیاسی، اداری، اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی و قضایی انجام داد. از اقدامات مهم او میتوان به تأسیس دارالفنون، توسعه آموزش و فرهنگ، ایجاد کارخانهها و حمایت از صنایع ملی، اصلاح نظام دیوانخانه، سرکوب شورشها، کاهش نفوذ بیگانگان، نظمدهی به دستگاه حکومتی و تقویت منزلت علما اشاره کرد. امیرکبیر همچنین با اهتمام به مذهب و عدالت اجتماعی، تلاش کرد فساد و رشوهخواری را کاهش دهد. اقدامات اصلاحگرانه و نفوذ گسترده او موجب شد که در سال ۱۲۳۰ش در حمام باغ فین کاشان به قتل برسد و پیکرش در کربلا به خاک سپرده شود. میراث او در تاریخ ایران، نمونهای از صدارت شایستهسالار و اصلاحات گسترده است<br />
<br />
==زندگینامه امیرکبیر==<br />
[[پرونده:امیرکبیر۱.jpg|جایگزین=خانه امیرکبیر در تبریز|بندانگشتی|خانه امیرکبیر در تبریز]]<br />
میرزا تقیخان فراهانی در سال ۱۲۲۲ق در هزاوه فراهان از توابع [[اراک]] به دنیا آمد. نام وی محمدتقی بود اما به میرزا تقیخان شهرت یافت.<ref>[http://pajoohe.ir/میرزا-تقی-خان-امیرکبیر__a-32639.aspx. « میزرا تقیخان امیرکبیر»، در سایت پژوهشکده باقرالعلوم، تاریخ بازدید: 11 خرداد 1401ش.]</ref> پدرش؛ «کربلایی قربان» در خانه میرزا عیسی، قائممقام اول، [[آشپزی]] میکرد. میرزا تقیخان نیز در ابتدا شغل پدرش را ادامه داد اما از [[نوجوانی]] مورد توجه میرزابزرگ و سپس قائممقام فراهانی قرار گرفت و چون از هوش و استعداد فراوانی برخوردار بود، بهسمت منشیگری آن دو دست یافت.<ref>[http://pajoohe.ir/میرزا-تقی-خان-امیرکبیر__a-32639.aspx « میزرا تقیخان امیرکبیر»، در سایت پژوهشکده باقرالعلوم، تاریخ بازدید: 11 خرداد 1401ش.]</ref><br />
<br />
پس از مدتی به جمع مستوفیهای امیرنظام (محمدخان زنگنه) درآمد و در سفری به سرپرستی ناصرالدین میرزا ولیعهد به روسیه رفت. جلب توجه همگان به توانمندی میرزا تقیخان در آن سفر، موجب شد که محمدشاه [[قاجار]]، طی حکمی در سال ۱۲۵۹ق او را در رأس هیئتی به ارزروم اعزام کند تا مناقشه ارضی پدید آمده میان [[ایران]] و عثمانی را با مذاکره، رفع کند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/225779/امیرکبیر ولایتی، «امیرکبیر»، در دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: 11 خرداد 1401ش.]</ref><br />
<br />
پس از مرگ محمدشاه (۱۲۶۴ق)، ناصرالدین میرزا با درایت و همراهی میرزا تقیخان، که آن زمان منصب وزارت نظام آذربایجان را بر عهده داشت، از [[تبریز]] به [[تهران]] رفت. زمانی که ناصرالدین شاه به تخت پادشاهی رسید اولین کاری که انجام داد میرزا تقیخان را به صدراعظمی برگزید و لقب [[امیرکبیر]] را به او داد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/225779/امیرکبیر ولایتی، «امیرکبیر»، در دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: 11خرداد 1401ش.]</ref><br />
<br />
امیرکبیر از همان آغاز صدارت مورد حمایت و اعتماد ناصرالدین شاه قرار گرفت و در سال ۱۲۶۵ق با عزتالدوله خواهر شاه [[ازدواج]] کرد. او در مدت سه سال و سه ماه از وزارتاش در ایران، خاستگاه تحولات مهمی در شئون سیاسی، امنیتی، اقتصادی و فرهنگی ایران بود که بعضی آثار آن تا امروز در کشور موجود است.<ref>انصاریان، تفسیر حکیم، بیتا، ج6، ص184.</ref><br />
<br />
== اقدامات دینی و اصلاحات مذهبی امیر کبیر ==<br />
امیرکبیر برای مذهب [[شیعه]]، حرمت بسیاری قائل بود و در ارتقاء منزلت علما کوشید. سرکوب شورش باب و از میان برداشتن فتنه بابیه که با محاکمه و اعدام سید علیمحمد باب به پایان رسید، روابط امیرکبیر و علمای دینی را محکم کرد؛ اما از سوی دیگر، امیرکبیر بستنشینی علما را روشی نادرست برای مداخله در امور حکومتی میدانست و با آن مقابله میکرد. او همچنین چندین [[مسجد]] و [[حوزه علمیه]] بنا کرد که از جمله آنها [[مدرسه]] دینی شیخ عبدالحسین در [[بازار]] تهران است.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/امیرکبیر «امیرکبیر»، در سایت ویکی شیعه، تاریخ بازدید: 12 خرداد 1401ش.]</ref><br />
<br />
== اقدامات و اصلاحات سیاسی امیر کبیر ==<br />
امیرکبیر شایستهسالاری را از ارکان مهم حکومت قرار داد و اصلاحات گستردهای را در امور اداری کشور به عمل آورد. او با نظم بخشیدن به دستگاه سلطنت، رفتار دیوانیان و خاندان سلطنت را تحت کنترل درآورد و بهویژه مادر شاه و میرزا آقاخان نوری که تحتالحمایه دولت انگلیس بودند دستشان از مناقع کشور کوتاه شد. البته همین اصلاحات، برخی از مهمترین افراد صاحب قدرت را با او دشمن کرد.<ref>انصاریان، تفسیر حکیم، بیتا، ج6، ص185.</ref><br />
<br />
او همچنین اقداماتی برای امنیت و پایان دادن به شورشها در کشور انجام داد و با ایجاد یک سپاه منظم و مسلح توانست شورش محمدحسنخان سالار آصفالدوله را در [[خراسان]] سرکوب کند.<ref>انصاریان، تفسیر حکیم، بیتا، ج6، ص185.</ref> در سیاست خارجی نیز به دوستی با دول مختلف پایبند بود اما برای کاهش نفوذ و دخالت بیگانگان (روس و انگلیس) تلاش بسیاری کرد که نتیجه آن قطع ارتباط جاسوسی اتباع داخلی برای نمایندگان خارجی بود.<ref>شمیم، ایران در دوره سلطنت قاجار، 1378ش، ص146.</ref><br />
<br />
== اقدامات فرهنگی امیر کبیر ==<br />
[[پرونده:امیرکبیر۲.jpg|جایگزین=سر در دارالفنون|بندانگشتی|سر در دارالفنون]]<br />
از مهمترین اقدامات فرهنگی امیرکبیر تأسیس [[دارالفنون]] بود. انتشار روزنامه وقایع اتفاقیه و تلاش برای [[صنعت ترجمه در ایران|ترجمه]] و انتشار [[کتاب|کتب]] از دیگر اقدامات فرهنگی امیرکبیر بود. او همچنین محصلین زیادی را به اروپا اعزام کرد و چندین معلم اروپایی را نیز برای آموزش در مدارس ایران، بهکار گرفت.<ref>[http://pajoohe.ir/میرزا-تقی-خان-امیرکبیر__a-32639.aspx « میزرا تقیخان امیرکبیر»، در سایت پژوهشکده باقرالعلوم، تاریخ بازدید: 12 خرداد 1401ش.]</ref><br />
<br />
== اقدامات اجتماعی و اطلاعاتی امیر کبیر ==<br />
از دیگر اقدامات امیرکبیر ایجاد چاپارخانه، تذکره خانه (اداره گذرنامه) و تأسیس سازمان اطلاعاتی جاسوسی بود که به آن خفیهنویسی میگفتند. بدین منظور افراد بسیاری را در شهرهای مختلف گماشته بود تا اطلاعات دقیق از [[رشوه|رشوهخواری]] و نظم عمومی و سفارتهای خارجی در اختیار او قرار دهند.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/امیرکبیر#cite_ref-11 «امیرکبیر»، در سایت ویکی شیعه، تاریخ بازدید: 12 خرداد 1401ش.]</ref><br />
<br />
== توسعه اقتصادی و صنعتی امیر کبیر ==<br />
امیرکبیر در دوران کوتاه صدارت خود برای توسعه اقتصادی و صنعتی کشور تلاشهای فراوانی کرد. او با هدف حمایت از اقتصاد ملی، کارخانههای قند و شکر، بلورسازی و حریربافی را در مناطق مختلف [[ایران]] تأسیس کرد. همچنین تعدادی از کارگران فنی را جهت کارآموزی و تشویق به اروپا فرستاد.<ref>شمیم، ایران در دوره سلطنت قاجار، 1378ش، ص151.</ref><br />
<br />
== قتل امیرکبیر ==<br />
[[پرونده:امیرکبیر۳.png|جایگزین=حمام قاجاری در باغ فین کاشان |بندانگشتی|حمام قاجاری در باغ فین کاشان ]]<br />
تلاشهای اصلاحگرانه امیرکبیر و نفوذ او در تمام شئون کشور، درباریان را به هراس افکنده بود. سعایت درباریان و تلقین اطرافیان موجب شد که شاه، امیرکبیر را از صدارت برکنار کرده و به حکومت [[کاشان]] منصوب نماید. اما مخالفان امیرکبیر از تعلقخاطر شاه به وی اطلاع داشتند و از بیم صدارت دوباره او، در حالت مستیِ شاه، دستور قتل امیر را از او دریافت کردند. میرزا تقیخان امیرکبیر در ۱۸ [[دی]] ۱۲۳۰ش در [[حمام]] متصل به [[باغ فین]] [[کاشان]]، به قتل رسید.<ref>شمیم، ایران در دوره سلطنت قاجار، 1378ش، ص152-155.</ref> پیکر امیرکبیر با تلاش و پیگیری همسرش عزتالدوله، به [[کربلا]] حمل گردید و در کنار [[حرم]] [[امام حسین]] به خاک سپرده شد.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/امیرکبیر#cite_ref-11 «امیرکبیر»، در سایت ویکی شیعه، تاریخ بازدید: 12 خرداد 1401ش.]</ref><br />
<br />
== امیرکبیر و اصلاحات قضایی ==<br />
برخی از مهمترین اصلاحات امیرکبیر در دیوانخانهٔ بزرگ پادشاهی عبارتند از:<br />
*انتخاب حاکم شرع از طرف دیوانخانه.<br />
*اجرای مفاد احکام صادر از محاکم شرع پس از تأیید رسمی حکم شرعی از طرف دیوانخانهٔ عدلیه.<br />
*رفع اختلافات بین اتباع بیگانهٔ مقیم [[ایران]] فقط در صلاحیت دیوانخانه.<br />
*رسیدگی به دعاوی بین اشخاص نو[[مسلمان]] و سایر اقلیتهای دینی اهل کتاب در صلاحیت دیوانخانهٔ بزرگ پادشاهی در تهران (و نه شعب آن در ولایات).<br />
*اداره دیوانخانهٔ مرکزی در [[تهران]] زیر نظر امیر دیوان.<br />
*نصب «دیوانبیگ» از طرف دیوانخانه مرکزی با حکم مخصوص شاه جهت نظارت بر عملکرد تمام مراجع قضایی عرفی و شرعی حوزه مأموریت خود و ارسال گزارش از شیوه دادرسی والیان ایالتها و حاکمان شهرهای منطقه تحت نظارت خود.<ref>امین، «امیرکبیر و اصلاحات»، 1384ش، شماره 22، ص 52-55.</ref><br />
<br />
== پانویس ==<br />
{{پانویس}}<br />
<br />
== منابع ==<br />
*«امیرکبیر»، در سایت ویکی شیعه، تاریخ بازدید: ۱۲ خرداد ۱۴۰۱ش.<br />
*امین، سید حسن، «امیرکبیر و اصلاحات»، تهران، حافظ، شماره ۲۲، دی ۱۳۸۴ش.<br />
*انصاریان، حسین، تفسیر حکیم، قم، دارالعرفان، بیتا.<br />
*شمیم، علیاصغر، ایران در دوره سلطنت قاجار، تهران، بهزاد، ۱۳۸۷ش.<br />
*«میزرا تقیخان امیرکبیر»، در سایت پژوهشکده باقرالعلوم، تاریخ درج مطلب: ۲۱ دی ۱۳۸۷ش.<br />
*ولایتی، علیاکبر، «امیرکبیر»، در دائره المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۳ بهمن ۱۴۰۰ش.</div>مریم جاوید