بادگیر - تاریخچهٔ نسخه‌ها

علی شاهرودی: ابرابزار

2026-05-07T12:04:10Z

ابرابزار

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۵:۳۴
خط ۱:		خط ۱:
	[[پرونده:بادگیر.jpg\|200px\|thumb\|left\|خانه آقازاده در ابرکوه]]{{درشت\|'''بادگیر'''}}؛ مَجرایی در سقف یا میان دیوار ساختمان برای تهویه و خنک‌سازی هوا.		[[پرونده:بادگیر.jpg\|200px\|thumb\|left\|خانه آقازاده در ابرکوه]]{{درشت\|'''بادگیر'''}}؛ مَجرایی در سقف یا میان دیوار ساختمان برای تهویه و خنک‌سازی هوا.

	بادگیر سازه‌ای برج‌مانند در معماری سنتی ایران است که برای تهویه و خنک‌سازی طبیعی ساختمان‌ها ساخته می‌شود. این سازه که نماد تطابق با اقلیم گرم و خشک ~~به شمار~~ می‌رود، هوای بیرون را از طریق دهانه و گذرگاهِ خود به داخل بنا هدایت می‌کند. شهر یزد به دلیل تعداد و تنوع این سازه‌ها به «شهر بادگیرها» معروف است. بادگیرها در اشکال مختلف هندسی ساخته می‌شوند و عملکرد آن‌ها کاملاً خودکار است. این سازه‌ها فضای داخلی را از طریق دو روش جابه‌جایی هوا و خنک‌سازی تبخیری خنک و مطبوع می‌کنند.		بادگیر سازه‌ای برج‌مانند در معماری سنتی ایران است که برای تهویه و خنک‌سازی طبیعی ساختمان‌ها ساخته می‌شود. این سازه که نماد تطابق با اقلیم گرم و خشک به‌شمار می‌رود، هوای بیرون را از طریق دهانه و گذرگاهِ خود به داخل بنا هدایت می‌کند. شهر یزد به دلیل تعداد و تنوع این سازه‌ها به «شهر بادگیرها» معروف است. بادگیرها در اشکال مختلف هندسی ساخته می‌شوند و عملکرد آن‌ها کاملاً خودکار است. این سازه‌ها فضای داخلی را از طریق دو روش جابه‌جایی هوا و خنک‌سازی تبخیری خنک و مطبوع می‌کنند.

	== تعریف بادگیر ==		== تعریف بادگیر ==
	بادگیرها بُرج‌هایی هستند که برای تهویه و خنک‌سازی بر بام خانه‌ها و ساختمان‌ها ساخته می‌شوند و از طریق یک مجرا، هوا را به قسمت‌های تحتانی سازه منتقل می‌کنند.<ref>[https://www.vajehyab.com/amid/بادگیر عمید، فرهنگ لغت عمید، ذیل واژه بادگیر.]</ref> بادگیر نمادی از معماری اصیل ایرانی است و از دیرباز در شهرها و روستاهای مناطق گرم و خشک [[ایران]] مورد استفاده بوده<ref>پیرنیا، «بادگیر و خیشخان»، ۱۳۴۸ش، ص45 و 46.</ref> و در نقاط مختلف ایران دارای تفاوت‌های ساختاری قابل توجهی است.<ref>پیرنیا، «بادگیر و خیشخان»، ۱۳۴۸ش، ص45؛ مصطفوی، «بادگیر پدیده‌ای زیبا و سهل و ممتنع در معماری اصیل ایرانی»، ج1، ۱۳۷۱ش، ص338.</ref>		بادگیرها بُرج‌هایی هستند که برای تهویه و خنک‌سازی بر بام خانه‌ها و ساختمان‌ها ساخته می‌شوند و از طریق یک مجرا، هوا را به قسمت‌های تحتانی سازه منتقل می‌کنند.<ref>[https://www.vajehyab.com/amid/بادگیر عمید، فرهنگ لغت عمید، ذیل واژه بادگیر.]</ref> بادگیر نمادی از معماری اصیل ایرانی است و از دیرباز در شهرها و روستاهای مناطق گرم و خشک [[ایران]] مورد استفاده بوده<ref>پیرنیا، «بادگیر و خیشخان»، ۱۳۴۸ش، ص45 و 46.</ref> و در نقاط مختلف ایران دارای تفاوت‌های ساختاری قابل توجهی است.<ref>پیرنیا، «بادگیر و خیشخان»، ۱۳۴۸ش، ص45؛ مصطفوی، «بادگیر پدیده‌ای زیبا و سهل و ممتنع در معماری اصیل ایرانی»، ج1، ۱۳۷۱ش، ص338.</ref>

	== پیشینه ==		== پیشینه ==
خط ۴۵:		خط ۴۵:
	* ورجاوند، پرویز، دانشنامة جهان اسلام، بادگیر.		* ورجاوند، پرویز، دانشنامة جهان اسلام، بادگیر.
	* Chardin, J., Voyages en Perse, Amsterdam, 1711.		* Chardin, J., Voyages en Perse, Amsterdam, 1711.

			{{معماری ایرانی}}

رضا عسکری در ۳۰ فروردین ۱۴۰۵، ساعت ۰۹:۲۹

2026-04-19T09:29:03Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۳۰ فروردین ۱۴۰۵، ساعت ۱۲:۵۹
خط ۱:		خط ۱:
	[[پرونده:بادگیر.jpg\|200px\|thumb\|left\|خانه آقازاده در ابرکوه]]		[[پرونده:بادگیر.jpg\|200px\|thumb\|left\|خانه آقازاده در ابرکوه]]{{درشت\|'''بادگیر'''}}؛ مَجرایی در سقف یا میان دیوار ساختمان برای تهویه و خنک‌سازی هوا.
	{{درشت\|'''بادگیر'''}}؛ مَجرایی در سقف یا میان دیوار ساختمان برای تهویه و خنک‌سازی هوا
			بادگیر سازه‌ای برج‌مانند در معماری سنتی ایران است که برای تهویه و خنک‌سازی طبیعی ساختمان‌ها ساخته می‌شود. این سازه که نماد تطابق با اقلیم گرم و خشک به شمار می‌رود، هوای بیرون را از طریق دهانه و گذرگاهِ خود به داخل بنا هدایت می‌کند. شهر یزد به دلیل تعداد و تنوع این سازه‌ها به «شهر بادگیرها» معروف است. بادگیرها در اشکال مختلف هندسی ساخته می‌شوند و عملکرد آن‌ها کاملاً خودکار است. این سازه‌ها فضای داخلی را از طریق دو روش جابه‌جایی هوا و خنک‌سازی تبخیری خنک و مطبوع می‌کنند.

	== تعریف بادگیر ==		== تعریف بادگیر ==

رضا عسکری در ۳۰ فروردین ۱۴۰۵، ساعت ۰۸:۴۴

2026-04-19T08:44:46Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۳۰ فروردین ۱۴۰۵، ساعت ۱۲:۱۴
خط ۱:		خط ۱:
	[[پرونده:بادگیر.jpg\|200px\|thumb\|left\|خانه آقازاده در ابرکوه]]		[[پرونده:بادگیر.jpg\|200px\|thumb\|left\|خانه آقازاده در ابرکوه]]
	{{درشت\|'''بادگیر'''}}؛ مَجرایی در سقف یا میان دیوار ساختمان برای تهویه و خنک‌سازی هوا~~{{سخ}}~~		{{درشت\|'''بادگیر'''}}؛ مَجرایی در سقف یا میان دیوار ساختمان برای تهویه و خنک‌سازی هوا
	بادگیرها بُرج‌هایی هستند که برای تهویه و خنک‌سازی بر بام خانه‌ها و ساختمان‌ها ساخته می‌شوند و از طریق یک مجرا، هوا را به قسمت‌های تحتانی سازه منتقل می‌کنند.<ref>[https://www.vajehyab.com/amid/بادگیر عمید، فرهنگ لغت عمید، ذیل واژه بادگیر.]</ref> ~~بادگیر، که~~ نمادی از معماری اصیل ایرانی است و از دیرباز در شهرها و روستاهای مناطق گرم و خشک [[ایران]] مورد استفاده ~~بوده،~~<ref>پیرنیا، «بادگیر و خیشخان»، ۱۳۴۸ش، ص45 و 46.</ref> در نقاط مختلف ایران دارای تفاوت‌های ساختاری قابل توجهی است.<ref>پیرنیا، «بادگیر و خیشخان»، ۱۳۴۸ش، ص45؛ مصطفوی، «بادگیر پدیده‌ای زیبا و سهل و ممتنع در معماری اصیل ایرانی»، ج1، ۱۳۷۱ش، ص338.</ref> یکی از تکامل‌یافته‌ترین نمونه‌های بادگیر در ایران، بادگیر [[مسجد جامع طبس]] است.<ref>توسلی، ساخت شهرها و معماری در اقلیم گرم و خشک ایران، ۱۳۶۰ش، ص89؛ دانش‌دوست، بناهای تاریخی طبس، ۱۳۷۶ش، ص38.</ref> شهر یزد، به‌سبب تعداد زیاد بادگیرها و نقش پررنگ آن در تکامل این سازه، به «شهر بادگیرها» معروف است.
			== تعریف بادگیر ==
			بادگیرها بُرج‌هایی هستند که برای تهویه و خنک‌سازی بر بام خانه‌ها و ساختمان‌ها ساخته می‌شوند و از طریق یک مجرا، هوا را به قسمت‌های تحتانی سازه منتقل می‌کنند.<ref>[https://www.vajehyab.com/amid/بادگیر عمید، فرهنگ لغت عمید، ذیل واژه بادگیر.]</ref> بادگیر نمادی از معماری اصیل ایرانی است و از دیرباز در شهرها و روستاهای مناطق گرم و خشک [[ایران]] مورد استفاده بوده<ref>پیرنیا، «بادگیر و خیشخان»، ۱۳۴۸ش، ص45 و 46.</ref> و در نقاط مختلف ایران دارای تفاوت‌های ساختاری قابل توجهی است.<ref>پیرنیا، «بادگیر و خیشخان»، ۱۳۴۸ش، ص45؛ مصطفوی، «بادگیر پدیده‌ای زیبا و سهل و ممتنع در معماری اصیل ایرانی»، ج1، ۱۳۷۱ش، ص338.</ref>

	== پیشینه ==		== پیشینه ==
	بادگیرها سمبلی از [[تمدن]] ایرانی هستند که از گذشته‌های دور، از آن‌ها برای خنک کردن و تهویهٔ هوای درون ساختمان استفاده می‌شد. باتوجه به کاربرد دیرینهٔ بادگیرها در [[ایران]]، می‌توان آن را اختراع مردم ایران دانست.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details/5532?بادگیر ورجاوند، پرویز، دانشنامة جهان اسلام، بادگیر.]</ref> اعراب نیز در گذشته از بادگیرها استفاده می‌کردند و نمونه‌هایی از آن در کشورهایی مثل [[مصر]] و [[سوریه]] وجود دارد.<ref>فرشاد، مهدی، تاریخ مهندسی در ایران، تهران، میرماه، 1392ش، ص106.</ref> در مدارک تاریخی و ادبی، از قدمت این عنصر معماری، سرنخ روشنی به‌دست نمی‌آید اما نام‌های بادخان، بادخون، بادغر، بادآهنگ، بادآهنج، بادهنج، بادهلج و غیره در متن‌ها و اشعار سُرایندگان نامدار ایرانی، تأییدی بر قدمت این سازه است.<ref>اسدی طوسی، لغت فرس، ۱۳۱۹ش، ص135 و 362؛ نفیسی، احوال و اشعار رودکی، ۱۳۱۹ش، ج3، ص1204.</ref> در متون تاریخی<ref>جعفری، تاریخ یزد، ۱۳۴۳ش، ص54 و 55 و 58-60.</ref> و نیز در سفرنامه‌های مسافران اروپایی که در روزگار پادشاهان صفوی به ایران آمده بودند، گزارش‌هایی (گاه مفصل) دربارهٔ ساختار و کارایی بادگیر وجود دارد.<ref>سیلوای فیگروا، سفرنامه، ۱۳۶۳ش، ص55 و 56؛{{سخ}}		بادگیرها سمبلی از [[تمدن]] ایرانی هستند که از گذشته‌های دور، از آن‌ها برای خنک کردن و تهویهٔ هوای درون ساختمان استفاده می‌شد. باتوجه به کاربرد دیرینهٔ بادگیرها در [[ایران]]، می‌توان آن را اختراع مردم ایران دانست.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details/5532?بادگیر ورجاوند، پرویز، دانشنامة جهان اسلام، بادگیر.]</ref> اعراب نیز در گذشته از بادگیرها استفاده می‌کردند و نمونه‌هایی از آن در کشورهایی مثل [[مصر]] و [[سوریه]] وجود دارد.<ref>فرشاد، مهدی، تاریخ مهندسی در ایران، تهران، میرماه، 1392ش، ص106.</ref> در مدارک تاریخی و ادبی، از قدمت این عنصر معماری، سرنخ روشنی به‌دست نمی‌آید اما نام‌های بادخان، بادخون، بادغر، بادآهنگ، بادآهنج، بادهنج، بادهلج و غیره در متن‌ها و اشعار سُرایندگان نامدار ایرانی، تأییدی بر قدمت این سازه است.<ref>اسدی طوسی، لغت فرس، ۱۳۱۹ش، ص135 و 362؛ نفیسی، احوال و اشعار رودکی، ۱۳۱۹ش، ج3، ص1204.</ref> در متون تاریخی<ref>جعفری، تاریخ یزد، ۱۳۴۳ش، ص54 و 55 و 58-60.</ref> و نیز در سفرنامه‌های مسافران اروپایی که در روزگار پادشاهان صفوی به ایران آمده بودند، گزارش‌هایی (گاه مفصل) دربارهٔ ساختار و کارایی بادگیر وجود دارد.<ref>سیلوای فیگروا، سفرنامه، ۱۳۶۳ش، ص55 و 56؛{{سخ}}
	Chardin, J. , Voyages en Perse, Amsterdam, 1711, p209, 210.</ref> ~~هنوز هم می‌توان باقی‌مانده این بادگیرها را~~ در ~~اقلیم گرم و مرطوب جنوب~~ و اقلیم گرم و خشک ~~مرکز ایران مانند بندرعباس، یزد~~ و ~~اصفهان مشاهده کرد~~.		Chardin, J. , Voyages en Perse, Amsterdam, 1711, p209, 210.</ref> یکی از تکامل‌یافته‌ترین نمونه‌های بادگیر در ایران، بادگیر [[مسجد جامع طبس]] است.<ref>توسلی، ساخت شهرها و معماری در اقلیم گرم و خشک ایران، ۱۳۶۰ش، ص89؛ دانش‌دوست، بناهای تاریخی طبس، ۱۳۷۶ش، ص38.</ref> شهر یزد، به‌سبب تعداد زیاد بادگیرها و نقش پررنگ آن در تکامل این سازه، به «شهر بادگیرها» معروف است.

	== معماری بادگیر ==		== معماری بادگیر ==
خط ۱۱:		خط ۱۳:
	# دهانه بیرونی با اندامی بلند و رو به بالا،		# دهانه بیرونی با اندامی بلند و رو به بالا،
	# میله یا گذرگاه باد که از بام به درون کشیده شده،		# میله یا گذرگاه باد که از بام به درون کشیده شده،
	# دهانه درونی که از گوشه‌ای از سقف یا دیوار به درون ساختمان راه می‌یابد.~~{{سخ}}~~		# دهانه درونی که از گوشه‌ای از سقف یا دیوار به درون ساختمان راه می‌یابد.
	گاهی نیز اتاقی زیر آن هست که به آن «اتاق بادگیر» یا «بادگیرخانه» می‌گویند.<ref>پیرنیا، «بادگیر و خیشخان»، ۱۳۴۸ش، ص۴۳.</ref> بادگیر معمولاً چهارگوش است و در دیوارهای ۴ گانه آن چند سوراخ تعبیه می‌شود. درون بادگیرها نیز با تیغه‌ها و جدارهایی از آجر (خشت) یا چوب و آجر ساخته شده است. در معماری بادگیرها، گاهی علاوه بر چشمه‌های بدنه پهن، دو یا چند چشمه در هر پهلوی باریکِ بدنه می‌سازند، تا در صورت تغییر جهت باد، هوای خنک همچنان به درون بادگیر کشیده شود.<ref>توسلی، ساخت شهرها و معماری در اقلیم گرم و خشک ایران، ۱۳۶۰ش، ص88.</ref>		گاهی نیز اتاقی زیر آن هست که به آن «اتاق بادگیر» یا «بادگیرخانه» می‌گویند.<ref>پیرنیا، «بادگیر و خیشخان»، ۱۳۴۸ش، ص۴۳.</ref> بادگیر معمولاً چهارگوش است و در دیوارهای ۴ گانه آن چند سوراخ تعبیه می‌شود. درون بادگیرها نیز با تیغه‌ها و جدارهایی از آجر (خشت) یا چوب و آجر ساخته شده است. در معماری بادگیرها، گاهی علاوه بر چشمه‌های بدنه پهن، دو یا چند چشمه در هر پهلوی باریکِ بدنه می‌سازند، تا در صورت تغییر جهت باد، هوای خنک همچنان به درون بادگیر کشیده شود.<ref>توسلی، ساخت شهرها و معماری در اقلیم گرم و خشک ایران، ۱۳۶۰ش، ص88.</ref>

	بادگیرها معمولاً یک طرفه، چهار طرفه و هشت طرفه هستند و این معماری بادگیرها به سرعت و جهت وزش باد بستگی دارد. بادگیرها را از نظر شکل میله (گذرگاه) آن به ۴ گونه تقسیم‌بندی می‌کنند: میله مربعی (مکعبی)، میله استوانه‌ای،<ref>فرشاد، مهدی، تاریخ مهندسی در ایران، تهران، میرماه، 1392ش، ص106.</ref> میله هشت‌ضلعی، میله مستطیلی.		بادگیرها معمولاً یک طرفه، چهار طرفه و هشت طرفه هستند و این معماری بادگیرها به سرعت و جهت وزش باد بستگی دارد. بادگیرها را از نظر شکل میله (گذرگاه) آن به ۴ گونه تقسیم‌بندی می‌کنند: میله مربعی (مکعبی)، میله استوانه‌ای،<ref>فرشاد، مهدی، تاریخ مهندسی در ایران، تهران، میرماه، 1392ش، ص106.</ref> میله هشت‌ضلعی، میله مستطیلی.

زهرا فاضل: صفحه‌ای تازه حاوی «خانه آقازاده در ابرکوه {{درشت|'''بادگیر'''}}؛ مَجرایی در سقف یا میان دیوار ساختمان برای تهویه و خنک‌سازی هوا{{سخ}} بادگیرها بُرج‌هایی هستند که برای تهویه و خنک‌سازی بر بام خانه‌ها و ساختمان‌ها ساخته می‌شوند و از طری...» ایجاد کرد

2026-04-19T07:26:57Z

صفحه‌ای تازه حاوی «200px|thumb|left|خانه آقازاده در ابرکوه {{درشت|'''بادگیر'''}}؛ مَجرایی در سقف یا میان دیوار ساختمان برای تهویه و خنک‌سازی هوا{{سخ}} بادگیرها بُرج‌هایی هستند که برای تهویه و خنک‌سازی بر بام خانه‌ها و ساختمان‌ها ساخته می‌شوند و از طری...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

[[پرونده:بادگیر.jpg|200px|thumb|left|خانه آقازاده در ابرکوه]]
{{درشت|'''بادگیر'''}}؛ مَجرایی در سقف یا میان دیوار ساختمان برای تهویه و خنک‌سازی هوا{{سخ}}
بادگیرها بُرج‌هایی هستند که برای تهویه و خنک‌سازی بر بام خانه‌ها و ساختمان‌ها ساخته می‌شوند و از طریق یک مجرا، هوا را به قسمت‌های تحتانی سازه منتقل می‌کنند.<ref>[https://www.vajehyab.com/amid/بادگیر عمید، فرهنگ لغت عمید، ذیل واژه بادگیر.]</ref> بادگیر، که نمادی از معماری اصیل ایرانی است و از دیرباز در شهرها و روستاهای مناطق گرم و خشک [[ایران]] مورد استفاده بوده،<ref>پیرنیا، «بادگیر و خیشخان»، ۱۳۴۸ش، ص45 و 46.</ref> در نقاط مختلف ایران دارای تفاوت‌های ساختاری قابل توجهی است.<ref>پیرنیا، «بادگیر و خیشخان»، ۱۳۴۸ش، ص45؛ مصطفوی، «بادگیر پدیده‌ای زیبا و سهل و ممتنع در معماری اصیل ایرانی»، ج1، ۱۳۷۱ش، ص338.</ref> یکی از تکامل‌یافته‌ترین نمونه‌های بادگیر در ایران، بادگیر [[مسجد جامع طبس]] است.<ref>توسلی، ساخت شهرها و معماری در اقلیم گرم و خشک ایران، ۱۳۶۰ش، ص89؛ دانش‌دوست، بناهای تاریخی طبس، ۱۳۷۶ش، ص38.</ref> شهر یزد، به‌سبب تعداد زیاد بادگیرها و نقش پررنگ آن در تکامل این سازه، به «شهر بادگیرها» معروف است.

== پیشینه ==
بادگیرها سمبلی از [[تمدن]] ایرانی هستند که از گذشته‌های دور، از آن‌ها برای خنک کردن و تهویهٔ هوای درون ساختمان استفاده می‌شد. باتوجه به کاربرد دیرینهٔ بادگیرها در [[ایران]]، می‌توان آن را اختراع مردم ایران دانست.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details/5532?بادگیر ورجاوند، پرویز، دانشنامة جهان اسلام، بادگیر.]</ref> اعراب نیز در گذشته از بادگیرها استفاده می‌کردند و نمونه‌هایی از آن در کشورهایی مثل [[مصر]] و [[سوریه]] وجود دارد.<ref>فرشاد، مهدی، تاریخ مهندسی در ایران، تهران، میرماه، 1392ش، ص106.</ref> در مدارک تاریخی و ادبی، از قدمت این عنصر معماری، سرنخ روشنی به‌دست نمی‌آید اما نام‌های بادخان، بادخون، بادغر، بادآهنگ، بادآهنج، بادهنج، بادهلج و غیره در متن‌ها و اشعار سُرایندگان نامدار ایرانی، تأییدی بر قدمت این سازه است.<ref>اسدی طوسی، لغت فرس، ۱۳۱۹ش، ص135 و 362؛ نفیسی، احوال و اشعار رودکی، ۱۳۱۹ش، ج3، ص1204.</ref> در متون تاریخی<ref>جعفری، تاریخ یزد، ۱۳۴۳ش، ص54 و 55 و 58-60.</ref> و نیز در سفرنامه‌های مسافران اروپایی که در روزگار پادشاهان صفوی به ایران آمده بودند، گزارش‌هایی (گاه مفصل) دربارهٔ ساختار و کارایی بادگیر وجود دارد.<ref>سیلوای فیگروا، سفرنامه، ۱۳۶۳ش، ص55 و 56؛{{سخ}}
Chardin, J. , Voyages en Perse, Amsterdam, 1711, p209, 210.</ref> هنوز هم می‌توان باقی‌مانده این بادگیرها را در اقلیم گرم و مرطوب جنوب و اقلیم گرم و خشک مرکز ایران مانند بندرعباس، یزد و اصفهان مشاهده کرد.

== معماری بادگیر ==
ساختمان اصلی این سازه از ۳ بخش تشکیل می‌شود:
# دهانه بیرونی با اندامی بلند و رو به بالا،
# میله یا گذرگاه باد که از بام به درون کشیده شده،
# دهانه درونی که از گوشه‌ای از سقف یا دیوار به درون ساختمان راه می‌یابد.{{سخ}}
گاهی نیز اتاقی زیر آن هست که به آن «اتاق بادگیر» یا «بادگیرخانه» می‌گویند.<ref>پیرنیا، «بادگیر و خیشخان»، ۱۳۴۸ش، ص۴۳.</ref> بادگیر معمولاً چهارگوش است و در دیوارهای ۴ گانه آن چند سوراخ تعبیه می‌شود. درون بادگیرها نیز با تیغه‌ها و جدارهایی از آجر (خشت) یا چوب و آجر ساخته شده است. در معماری بادگیرها، گاهی علاوه بر چشمه‌های بدنه پهن، دو یا چند چشمه در هر پهلوی باریکِ بدنه می‌سازند، تا در صورت تغییر جهت باد، هوای خنک همچنان به درون بادگیر کشیده شود.<ref>توسلی، ساخت شهرها و معماری در اقلیم گرم و خشک ایران، ۱۳۶۰ش، ص88.</ref>
بادگیرها معمولاً یک طرفه، چهار طرفه و هشت طرفه هستند و این معماری بادگیرها به سرعت و جهت وزش باد بستگی دارد. بادگیرها را از نظر شکل میله (گذرگاه) آن به ۴ گونه تقسیم‌بندی می‌کنند: میله مربعی (مکعبی)، میله استوانه‌ای،<ref>فرشاد، مهدی، تاریخ مهندسی در ایران، تهران، میرماه، 1392ش، ص106.</ref> میله هشت‌ضلعی، میله مستطیلی.

== طرز کار بادگیر ==
این سازه، باد مطلوب را گرفته و به داخل اتاق هدایت می‌کند.<ref>بهادری‌نژاد، «دستگاه‌های خنک‌سازی خودبه خودی در معماری ایران»، ۱۳۵۸ش، ص361.</ref> بادگیرها معمولاً در بالای نقطه‌ای از ساختمان تعبیه می‌شوند که لازم است هوا خنک‌تر و نیز تهویه هوا ضروری‌تر باشد. بادگیر با وزش باد، کاهش و افزایش دما در شب و روز و نیز تغییر چگالی هوای داخل و اطرافش، به‌صورت خودکار خنک‌سازی را انجام می‌دهد.

=== خنک‌سازی بر اثر جابه‌جایی هوا ===
در این روش، تغییر دمای هوا بدون تغییر رطوبت اتفاق می‌افتد. هنگام وزش باد، باد از دهانهٔ رو به بادگیر داخل و هنگام ورود با برخورد به خمیدگی درون چشمه‌ها، شتاب آن افزایش می‌یابد و از تنها راه خروج آن خارج شده و ساختمان را خنک و فضا را تهویه می‌کند.<ref>پیرنیا، «بادگیر و خیشخان»، ۱۳۴۸ش، ص46 و 47؛ مصطفوی، «بادگیر پدیده‌ای زیبا و سهل و ممتنع در معماری اصیل ایرانی»، ۱۳۷۱ش، ص338؛ توسلی، ساخت شهرها و معماری در اقلیم گرم و خشک ایران، ۱۳۶۰ش، ص88.</ref> عملکرد بادگیرها در شب یا هنگامی که باد نمی‌وزد، متفاوت است. عملکرد اولیه بادگیر که درصورت وزش باد رخ می‌دهد، عمل بر اساس اصل کشش دهانه‌های رو به باد و مکش از دهانه‌های پشت به باد است. اما زمانی که باد نمی‌وزد، عملکرد این نوع سازه‌ها براساس اختلاف دما و چگالی خواهد بود. در شب هوای بیرون سرد می‌شود و به‌سمت پایین حرکت می‌کند. این هوا در اثر حرارت ذخیره شده (در طول روز) در دیواره‌های بادگیر گرم شده و به بالا می‌رود. این چرخه تا زمانی‌که دمای دیوارها و هوای بیرون یکی شود ادامه می‌یابد.<ref>بهادری‌نژاد، «دستگاه‌های خنک‌سازی خودبه‌خودی در معماری ایران»، ۱۳۵۸ش، ص361 و 362.</ref>

=== خنک‌سازی تبخیری ===
در این نوع خنک‌سازی، تغییر دما و تغییر رطوبت هوا به‌صورت همزمان رخ می‌دهد. در نقاط مختلف [[ایران]]، از روش‌هایی متفاوت برای این نوع عملکرد استفاده می‌کنند. از حوض‌خانه، فواره میانه حوض، سرداب‌ها و زیرزمین‌ها و نیز پرده‌های نم‌دار برای این منظور استفاده می‌شود.<ref>جعفری، تاریخ یزد، ۱۳۴۳ش، ص60؛ بهادری‌نژاد، «دستگاه‌های خنک‌سازی خودبه‌خودی در معماری ایران»، ۱۳۵۸ش، ص363.</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
* اسدی طوسی، لغت فرس، به‌تحقیق اقبال آشتیانی، تهران، اساطیر، ۱۳۱۹ش.
* بهادری‌نژاد، مهدی، «دستگاه‌های خنک‌سازی خودبه‌خودی در معماری ایران»، تهران، آشنایی با دانش، شماره ۵، ۱۳۵۸ش.
* پیرنیا، محمدکریم، «بادگیر و خیشخان»، تهران، باستان‌شناسی و هنرایران، شماره۴، ۱۳۴۸ش.
* توسلی، محمود، ساخت شهرها و معماری در اقلیم گرم و خشک ایران، تهران، ۱۳۶۰ش.
* جعفری، جعفر، تاریخ یزد، به‌تحقیق ایرج افشار، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۴۳ش.
* دانش‌دوست، یعقوب، بناهای تاریخی طبس، تهران، سروش، ۱۳۷۶ش.
* سیلوای فیگروا، گارثیا، سفرنامه، ترجمهٔ غلامرضا سمیعی، تهران، ]بی‌نا[، ۱۳۶۳ش.
* فرشاد، مهدی، تاریخ مهندسی در ایران، تهران، میرماه، ۱۳۹۲ش.
* عمید، حسن، فرهنگ فارسی عمید تهران، انتشارات امیرکبیر، ۱۳۹۴، ذیل واژه بادگیر.
* مصطفوی، محمدتقی، «بادگیر پدیده‌ای زیبا و سهل و ممتنع در معماری اصیل ایرانی»، یزدنامه، به‌تحقیق ایرج افشار، تهران، ج۱، ۱۳۷۱ش.
* نفیسی، سعید، احوال و اشعار رودکی، تهران، ادب، ۱۳۱۹ش.
* ورجاوند، پرویز، دانشنامة جهان اسلام، بادگیر.
* Chardin, J., Voyages en Perse, Amsterdam, 1711.