سیدعلیرضا سیدموسوی: /* ریشه‌های بازی در ایران باستان */

2026-05-19T11:10:53Z

ریشه‌های بازی در ایران باستان

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۲۹ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۴:۴۰
خط ۱۳:		خط ۱۳:

	===ریشه‌های بازی در ایران باستان===		===ریشه‌های بازی در ایران باستان===
	[[پرونده:بازی۱.jpg\|جایگزین=چهارچرخهٔ مفرغی کشف‌شده در مارلیک، نزدیک رودبار استان گیلان\|بندانگشتی\|چهارچرخهٔ مفرغی کشف‌شده در مارلیک، نزدیک رودبار استان ~~گیلان،~~ متعلق به حدود سه هزار سال پیش از میلاد]]		[[پرونده:بازی۱.jpg\|جایگزین=چهارچرخهٔ مفرغی کشف‌شده در مارلیک، نزدیک رودبار استان گیلان\|بندانگشتی\|چهارچرخهٔ مفرغی کشف‌شده در مارلیک، نزدیک [[رودبار]] استان [[گیلان]]، متعلق به حدود سه هزار سال پیش از میلاد]]
	*'''شواهد باستان‌شناسی:''' اشیاء باقی‌مانده از دوران باستان، که طی حفاری‌های سال‌های اخیر کشف شده‌اند، نشان از وجود ابزار و وسایلی کوچک برای بازی [[کودک\|کودکان]] و بزرگسالان دارند. برای مثال، پیکره‌های کوچک از انسان، حیوان و پرندگان که در مناطق [[کاشان]]، [[گیلان]] و آذربایجان کشف شده‌اند، از قدمت طولانی بازی در [[ایران]] خبر می‌دهند. برخی از این اسباب‌بازی‌ها، پیشینه‌ای در حدود ۴ تا ۶ هزار سال قبل از میلاد دارند. کهن‌ترین پیکره سنگی دست‌ساز بشر، که به‌عنوان یک اسباب‌بازی کوچو قلمداد می‌شود نیز در ایران، در منطقه شوش، یافت شده است.<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص89؛{{سخ}}		*'''شواهد باستان‌شناسی:''' اشیاء باقی‌مانده از دوران باستان، که طی حفاری‌های سال‌های اخیر کشف شده‌اند، نشان از وجود ابزار و وسایلی کوچک برای بازی [[کودک\|کودکان]] و بزرگسالان دارند. برای مثال، پیکره‌های کوچک از انسان، حیوان و پرندگان که در مناطق [[کاشان]]، [[گیلان]] و آذربایجان کشف شده‌اند، از قدمت طولانی بازی در [[ایران]] خبر می‌دهند. برخی از این اسباب‌بازی‌ها، پیشینه‌ای در حدود ۴ تا ۶ هزار سال قبل از میلاد دارند. کهن‌ترین پیکره سنگی دست‌ساز بشر، که به‌عنوان یک اسباب‌بازی کوچو قلمداد می‌شود نیز در ایران، در منطقه شوش، یافت شده است.<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص89؛{{سخ}}
	آمیه، تاریخ عیلام، ۱۳۴۹ش، شکل107.</ref>		آمیه، تاریخ عیلام، ۱۳۴۹ش، شکل107.</ref>

علی شاهرودی: /* منابع */

2026-05-15T13:43:37Z

منابع

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۲۵ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۷:۱۳
خط ۱۱۷:		خط ۱۱۷:
	{{پایان منابع}}		{{پایان منابع}}

			{{بازی}}
	{{کودک}}		{{کودک}}

علی شاهرودی در ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۰۹:۲۶

2026-05-07T09:26:26Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۲:۵۶
خط ۱۱۶:		خط ۱۱۶:
	*Mazaheri, A., La vie quotidienne des Musulmans, au moyen âge, Paris, 1951.		*Mazaheri, A., La vie quotidienne des Musulmans, au moyen âge, Paris, 1951.
	{{پایان منابع}}		{{پایان منابع}}

			{{کودک}}

زهرا فاضل: صفحه‌ای تازه حاوی «بانوان ایرانی در حال بازی هفت‌سنگ در جشنواره بازی‌های بومی خراسان شمالی {{درشت|'''بازی'''}}؛ هر کاری که مایه سرگرمی و لذت باشد. بازی، فعالیتی سرگرم‌کننده و...» ایجاد کرد

2026-04-20T07:19:20Z

صفحه‌ای تازه حاوی «جایگزین=بازی هفت‌سنگ در جشنواره بازی‌های بومی خراسان شمالی|بندانگشتی|بانوان ایرانی در حال بازی هفت‌سنگ در جشنواره بازی‌های بومی خراسان شمالی {{درشت|'''بازی'''}}؛ هر کاری که مایه سرگرمی و لذت باشد. بازی، فعالیتی سرگرم‌کننده و...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

[[پرونده:بازی.jpg|جایگزین=بازی هفت‌سنگ در جشنواره بازی‌های بومی خراسان شمالی|بندانگشتی|بانوان ایرانی در حال بازی هفت‌سنگ در جشنواره بازی‌های بومی خراسان شمالی]]
{{درشت|'''بازی'''}}؛ هر کاری که مایه سرگرمی و لذت باشد.

بازی، فعالیتی سرگرم‌کننده و قانون‌مند است که از دیرباز تا امروز همراه انسان بوده و تنها به [[کودک|کودکان]] محدود نمی‌شود. در [[ایران]] باستان، بازی‌ها هم وسیله آموزش فنون رزمی و شکار بودند و هم سرگرمی؛ شواهد باستان‌شناسی نشان از اسباب‌بازی‌هایی با قدمتی چند هزار ساله دارد. پس از [[اسلام]]، نگاه‌ها به بازی دوگانه شد؛ برخی آن را لهو دانستند و برخی دیگر بر نقش آن در سلامت جسم و روح تأکید کردند. در دوره‌های [[صفویه]] و [[قاجاریه|قاجار]]، بازی‌هایی چون [[چوگان]]، شطرنج، خیمه‌شب‌بازی، الک‌دولک و تیله‌رواج داشت و حتی اسباب‌بازی‌های فرنگی وارد ایران شد. با آغاز دوران مدرن، بازی‌های سنتی جای خود را به سرگرمی‌های نوین مانند تلویزیون، [[سینمای ایران|سینما]] و بازی‌های دیجیتالی دادند. [[بازی]] نه‌تنها در زندگی روزمره، بلکه در ادبیات فارسی نیز جایگاهی ویژه یافته و در آثار شاعرانی چون [[حافظ]]، [[فردوسی]] و [[مولانا]] حضوری پررنگ دارد.

==تعریف بازی==
بازی، به‌معنی کاری تفریحی،<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/بازی دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه بازی، سایت واژه‌یاب.]</ref> یا فعالیت جسمی یا ذهنی است که تنها به‌منظور سرگرمی و لذت انجام می‌شود.<ref>[https://www.vajehyab.com/moein/بازی معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه بازی، سایت واژه‌یاب.]</ref> در تعریف علمی، بازی فقط یک فعالیت کودکانه نیست و به هر فعالیت اختیاری که با هدف لذت صورت‌گرفته و دارای قواعدی باشد، بازی گفته می‌شود. بازی‌ها، در نقاط مختلف جهان، معمولاً توسط وسایلی انجام می‌شوند که به «اسباب‌بازی» معروف هستند.

==ماهیت بازی==
یک بازی، معمولاً شامل مجموعه‌ای از بازیکنان، حرکت‌ها، قواعد و راهبردهایی است که نتیجه‌ای معین برای هر یک از راهبردهای آن وجود دارد. هر بازیکن، در جریان بازی، تلاش می‌کند تا با به‌کارگیری اصول صحیح، خود را به بُرد نزدیک کند. جین مک گانیگال، طراح بازی، معتقد است ک هر بازی دارای ۴ مؤلفه است: ۱. هدف؛ ۲. قوانین؛ ۳. سیستم بازخورد و ۴. حضور داوطلبانه بازیکنان.<ref>[https://www.mrgamification.com/بازی/ «بازی چیست؟»، وب‌سایت گیم فیکشن.]</ref>

==سیر تحول بازی در ایران: از دوران باستان تا امروز==

===ریشه‌های بازی در ایران باستان===
[[پرونده:بازی۱.jpg|جایگزین=چهارچرخهٔ مفرغی کشف‌شده در مارلیک، نزدیک رودبار استان گیلان|بندانگشتی|چهارچرخهٔ مفرغی کشف‌شده در مارلیک، نزدیک رودبار استان گیلان، متعلق به حدود سه هزار سال پیش از میلاد]]
*'''شواهد باستان‌شناسی:''' اشیاء باقی‌مانده از دوران باستان، که طی حفاری‌های سال‌های اخیر کشف شده‌اند، نشان از وجود ابزار و وسایلی کوچک برای بازی [[کودک|کودکان]] و بزرگسالان دارند. برای مثال، پیکره‌های کوچک از انسان، حیوان و پرندگان که در مناطق [[کاشان]]، [[گیلان]] و آذربایجان کشف شده‌اند، از قدمت طولانی بازی در [[ایران]] خبر می‌دهند. برخی از این اسباب‌بازی‌ها، پیشینه‌ای در حدود ۴ تا ۶ هزار سال قبل از میلاد دارند. کهن‌ترین پیکره سنگی دست‌ساز بشر، که به‌عنوان یک اسباب‌بازی کوچو قلمداد می‌شود نیز در ایران، در منطقه شوش، یافت شده است.<ref>مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص89؛{{سخ}}
آمیه، تاریخ عیلام، ۱۳۴۹ش، شکل107.</ref>

*'''بازی به مثابه آموزش:''' منابع کهن تاریخی، از جمله منابع یونانی نیز به انواع بازی‌های کهن ایرانی اشاره کرده‌اند. برای مثال، هرودت، تاریخ‌نگار یونانی، به بازی‌های [[کورش]] هخامنشی مانند «شاه بازی» اشاره کرده است.<ref>Herodotus, The History, 1947, P44-45.</ref> در ایران باستان، بیش‌تر بازی‌ها، در راستای یادگیری فنون رزمی و جنگاوری، آموزش شکار، کاربرد سلاح و نیز محافظت شخصی بوده است.<ref>Mazaheri, La vie quotidienne des Musulmans, au moyen âge, 1951, P173.</ref> از دیگر بازی‌های کهن و رایج میان مردم [[ایران]]، می‌توان به «شطرنج» و «نرد» اشاره کرد که بازی مختص بزرگسالان بوده است.<ref>مسعودی، مروج الذهب، ج1، ۱۴۱۱ق، ص89 و 90-91؛{{سخ}}
کارنامهٔ اردشیر بابکان، ۱۳۶۹ش، ص9؛{{سخ}}
آملی، نفائس الفنون، ج3، ۱۳۷۷ق، ص561-563؛{{سخ}}
راوندی، راحة الصدور، ۱۳۳۳ش، ص415.</ref>

===بازی پس از اسلام: رویکردهای دینی و پزشکی===
در دوران پس از [[اسلام]] نیز، ایرانیان، بسیاری از بازی‌ها و سرگرمی‌های باستانی خود را حفظ کردند. آموزه‌های آیینی دین [[زرتشت|زردشتی]]، مردم را به بازی و فعالیت‌های سرگرم‌کننده تشویق کرده است. فقهای [[مسلمان]] نیز اگرچه با تأکید بر برخی از آیات و روایات، مردم را از پرداختن به هرگونه لهو و لعب بازداشته و آن‌ها را مانعی در راستای رستگاری بشر می‌شمردند، اما دربارهٔ استفاده از اسباب‌بازی‌ها، گروهی، بر تحریم این ابزارها<ref>ابواسحاق شیرازی، المهذب، ج2، ۱۴۱۴ق، ص۳۲۶–۳۲۷؛{{سخ}}
ابن‌قدامه، المغنی، بیروت، ]بی‌تا [، ص172؛{{سخ}}
ابن‌رشد، البیان و التحصیل، ج17، ۱۴۰۴ق، ص578؛{{سخ}}
کلینی، الفروع من الکافی، ج6، ۱۴۰۱ق، ص437؛{{سخ}}
مجلسی، بحار الانوار، ج76، ۱۴۰۳ق، ص۲۳۳.</ref> و گروهی دیگر بر جواز استفاده از آن‌ها، تأکید داشتند.<ref>محقق حلی، شرائع الاسلام، ج2، ۱۳۸۹ق، ص235؛{{سخ}}
شهید ثانی، الروضة البهیة، ج4، ]بی‌تا[، ص337؛{{سخ}}
بحرانی، الحدائق الناضرة، ج22، ۱۳۶۳ش، ص353.</ref>

بخشی از متون پزشکی و اخلاقی کهن، دوران پس از اسلام نیز بر تأثیر بازی در سلامت جسم و روح [[کودک]] اشاره کرده و همواره به والدین توصیه کرده‌اند تا بخش زیادی از بازی‌ها را به فرزندان خود آموزش دهند.<ref>اخوینی بخاری، هدایة المتعلمین، ۱۳۴۴ش، ص۷۷۹؛{{سخ}}
عنصرالمعالی کیکاووس، قابوس‌نامه، ۱۳۵۲ش، ص۱۳۳–۱۳۵؛{{سخ}}
غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، ج3، ۱۳۵۱ش، ص73.</ref> کشتی، سوارکاری، [[چوگان]]، تیراندازی، مسابقه دو و شنا، از جمله بازی‌هایی هستند که در این متون، بر آن‌ها تأکید شده است.

===سرگرمی و بازی در دوران صفویه و قاجار===

*[[پرونده:بازی۲.jpg|جایگزین=صحنه عروسک‌بازی دختران در روز جمعه در دوره قاجار. کتاب الف و بای مصور. مفتاح‌الملک|بندانگشتی|صحنه عروسک‌بازی دختران در روز جمعه در دوره قاجار. کتاب الف و بای مصور. مفتاح‌الملک. ۱۳۰۳ق.=۱۲۶۴ش. چاپ سنگی.]]'''دوره صفویه:''' بازی‌های نمایشی، بندبازی و معرکه‌گیری تردستان، از جمله بازی‌های رایج در دوره [[صفویه|صفویان]] در [[ایران]] بوده است. [[چوگان]]، شطرنج و نرد، تخم‌مرغ بازی، خیمه‌شب بازی و شعبده‌بازی نیز در همان دوران مرسوم و محبوب بود.<ref>شاردن، سیاحت‌نامه، ج4، ۱۳۳۶ش، ص178.</ref> در آثار برجای‌مانده از این دوران، روشن است که تعدادی از عالمان بر اهمیت و ضرورت بازی و داشتن تفریح و سرگرمی مانند هنر، کار و صنعت تأکید داشته‌اند.<ref>میرفندرسکی، رسالهٔ صناعیه، ۱۳۱۷ش، ص۱۲–۱۳.</ref>

*'''دوره قاجار:''' پس از آن، در دوره [[قاجاریه|قاجاریان]]، بازی‌هایی همچون الک‌دولک، دوزبازی، تیله انگشتی، قاپ‌بازی و امثال آن در روزهای جشن مرسوم بود.<ref>شهری، تاریخ اجتماعی ایران در قرن سیزدهم، ج4، ۱۳۶۸ش، ص680-684 و 703.</ref> واردات اسباب‌بازی‌های فرنگی به [[ایران]] نیز در همین دوران شروع شد و علاوه‌بر آن، اسباب‌بازی‌های داخلی همچون فرفره، مترسک، حیواناتی ساخته شده از گل، [[عروسک]] و [[بادبادک]] برای کودکان در ایران ساخته می‌شد.

===عصر مدرن: افول بازی‌های سنتی و ظهور سرگرمی‌های نوین===
[[پرونده:بازی۳.jpg|جایگزین=جشنواره بازی‌های دیجیتالی ایرانی|بندانگشتی|جشنواره بازی‌های دیجیتالی ایرانی]]
امروزه، به‌دلیل گسترش فرهنگ شهرنشینی و نیز تغییرات بسیار در سبک زندگی مردم، پیشرفت فناوری و صنعتی شدن جوامع، منجر به منسوخ شدن بازی‌های سنتی در جوامع شهری و روستایی شده‌اند. تلویزیون، [[سینمای ایران|سینما]]، بازی‌های رایانه‌ای و اسباب‌بازی‌های الکترونیکی و دیجیتالی، در تمام نقاط جهان، جایگزینی مدرن برای بازی‌های سنتی شده‌اند.

==طبقه‌بندی بازی‌ها==
برخی از پژوهشگران، بازی‌ها را براساس رده سنی بازیکنان، جنس، کارکرد آیینی_نمایشی یا هوشی_مهارتی، تقسیم کرده‌اند. گروهی دیگر از پژوهشگران، به گردآوری بازی‌های سنتی در نقاط مختلف [[ایران]] پرداخته‌اند.<ref>کیا، «بازی‌ها و بازیچه‌های ایرانی»، ۱۳۴۱ش، ص۴۵.</ref> برای مثال، محمد پروین گنابادی در کتاب بازی‌های محلی، به گردآوری بازی‌های مختلف ایرانی پرداخته و انجوی شیرازی نیز در کتابی با نام «بازی‌های نمایشی» به بررسی انواع بازی‌های نمایشی زنانه در ایران پرداخته که شامل عناصر فرهنگ مادی، معنوی، اخلاقی و باورهای مردم ایران است.<ref>محجوب، «قصه‌های ایرانی و بازی‌های نمایشی»، ۱۳۵۳ش، ص۳۷–۳۹ و ۴۶.</ref> گروهی دیگر انواع رایج بازی‌های مختلف را در گروه‌های زیر تقسیم کرده‌اند:
#بازی‌های مهارتی؛
#بازی‌های ورزشی؛
#بازی‌های فکری (فعالیت ذهنی هدف‌دار)؛
#بازی‌های راهبردی (انتخاب استراتژی مناسب برای برنده شدن)؛
#بازی‌های ویدئویی؛
#بازی‌های حدسی؛
#بازی‌های بچه‌گانه؛
#بازی‌های بزمی؛
#بازی‌های رومیزی؛
#بازی‌های اینترنتی.

==بازی در ادبیات فارسی==
بازی، از جمله واژگان پُرکاربرد در نظم و نثر ایرانیان، از گذشته تا امروز، بوده است. برای مثال [[حافظ]] از این واژه، بارها بهره گرفته است:<ref>[https://ganjoor.net/hafez/ghazal/sh71 حافظ، غزلیات، غزل شماره 71، بیت 3، سایت گنجور.]</ref>{{سخ}}
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|تا چه بازی رخ نماید بیدقی خواهیم راند|عرصه شطرنج رندان را مجال شاه نیست}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}

[[فردوسی]] نیز از واژه بازی در اشعار خود، بارها استفاده کرده است:<ref>[https://ganjoor.net/ferdousi/shahname/aghaz/sh4 فردوسی، شاهنامه، آغاز کتاب، بخش 4، بیت 7، سایت گنجور.]</ref>{{سخ}}
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|نخستین فطرت پسین شمار|تویی خویشتن را به بازی مدار}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}

[[مولانا]] نیز از بازی‌های دنیا، بسیار سخن گفته است:<ref>[https://ganjoor.net/moulavi/shams/ghazalsh/sh525 مولانا، دیوان شمس، غزلیات، غزل شماره 525، سایت گنجور.]</ref>{{سخ}}
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|باشد ز بازی‌های خوش بی‌ذوق رود فرزین شود|در سایه فرخ رخی بیدق برفت و شاه شد}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
{{آغاز منابع}}
*آملی، محمد، نفائس الفنون، به‌تحقیق ابوالحسن شعرانی، تهران، اسلامیه، ۱۳۷۷ق.
*آمیه، پیر، تاریخ عیلام، ترجمهٔ شیرین بیانی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۴۹ش.
*ابن‌رشد، محمد، البیان و التحصیل، به‌تحقیق محمد عرایشی و احمد حبابی، بیروت، ]بی‌نا[، ۱۴۰۴ق.
*ابن‌قدامه، عبدالله، المغنی، بیروت، ]بی‌تا [.
*ابواسحاق شیرازی، ابراهیم، المهذب، بیروت، ]بی‌نا[، ۱۴۱۴ق.
*اخوینی بخاری، ربیع، هدایة المتعلمین، به‌تحقیق جلال متینی، مشهد، دانشگاه فردوسی، ۱۳۴۴ش.
*«بازی چیست؟»، وب‌سایت گیم فیکشن، تاریخ بازدید: ۱۴ بهمن ۱۴۰۰ش.
*بحرانی، یوسف، الحدائق الناضرة، قم، جماعه المدرسین، ۱۳۶۳ش.
*حافظ، غزلیات، غزل شماره ۷۱، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۴ بهمن ۱۴۰۰ش.
*دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۴ بهمن ۱۴۰۰ش.
*راوندی، محمد، راحة الصدور، به‌تحقیق محمد اقبال لاهوری، تهران، امیرکبیر، ۱۳۳۳ش.
*شاردن، ژان، سیاحت‌نامه، ترجمۀ محمد عباسی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۳۶ش.
*شهید ثانی، زین‌الدین، الروضة البهیة، بیروت، دارالمعارف للمطبوعات، ]بی‌تا[.
*شهری، جعفر، تاریخ اجتماعی ایران در قرن سیزدهم، تهران، رسا، ۱۳۶۸ش.
*عنصرالمعالی کیکاووس، قابوس‌نامه، به‌تحقیق غلامحسین یوسفی، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۵۲ش.
*غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۵۱ش.
*کارنامۀ اردشیر بابکان، به‌تحقیق محمد جواد مشکور، تهران، مرکز، ۱۳۶۹ش.
*کلینی، محمد، الفروع من الکافی، به‌تحقیق علی‌اکبر غفاری، بیروت، دار الکتب الاسلامیه، ۱۴۰۱ق.
*کیا، صادق، «بازی‌ها و بازیچه‌های ایرانی»، هنرهای زیبای کشور، تهران، شماره ۲، ۱۳۴۱ش.
*فردوسی، شاهنامه، آغاز کتاب، بخش ۴، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۴ بهمن ۱۴۰۰ش.
*مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
*مجیدزاده، یوسف، تاریخ و تمدن ایلام، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۷۰ش.
*محجوب، محمدجعفر، «قصه‌های ایرانی و بازی‌های نمایشی»، نگین، تهران، س ۱۰، شماره ۱۱۲، ۱۳۵۳ش.
*محقق حلی، جعفر، شرائع الاسلام، نجف، ]بی‌نا[، ۱۳۸۹ق.
*مسعودی، علی، مروج الذهب، به‌تحقیق عبدالامیر علی مهنا، بیروت، دارالهجره، ۱۴۱۱ق.
*معین، محمد، فرهنگ فارسی، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۴ بهمن ۱۴۰۰ش.
*مولانا، دیوان شمس، غزلیات، غزل شماره ۵۲۵، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۴ بهمن ۱۴۰۰ش.
*میرفندرسکی، ابوالقاسم، رسالۀ صناعیه، به‌تحقیق علی‌اکبر شهابی، تهران، ]بی‌نا[، ۱۳۱۷ش.
*Herodotus, The History, tr. G. Rawlinson, ed. M. Komroff, New York, 1947.
*Mazaheri, A., La vie quotidienne des Musulmans, au moyen âge, Paris, 1951.
{{پایان منابع}}

بازی - تاریخچهٔ نسخه‌ها

سیدعلیرضا سیدموسوی: /* ریشه‌های بازی در ایران باستان */

علی شاهرودی: /* منابع */

علی شاهرودی در ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۰۹:۲۶