بالابان - تاریخچهٔ نسخه‌ها

علی شاهرودی: ابرابزار

2026-05-07T11:55:39Z

ابرابزار

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۵:۲۵
خط ۴:		خط ۴:
	بالابان، بالامان یا بلبلان، نوعی سازِ چوبی آذربایجانی است که ظاهری همچون استوانه دارد و از خانوادهٔ نای و [[سرنا\|سُرنا]] است. این ساز، دارای هشت سوراخ در یک طرف، یک سوراخ در طرف دیگر و زبانه‌ای است که بالابان، به‌وسیلهٔ آن کوک می‌شود. دامنهٔ صوتی ساز بالابان نیز هم‌اندازهٔ سورنای است.<ref>[https://www.vajehyab.com/amid/بالابان عمید، فرهنگ فارسی، ذیل واژه بالابان، سایت واژه‌یاب.]</ref> تنوع بالابان، در حوزه‌های جغرافیایی و فرهنگی مختلف، بنابر شیوه ساخت آن و اختلاف در سایز آن، تعداد سوراخ‌های موجود در روی و پشت آن، بی‌زبانه، یک زبانه یا دوزبانه بودن آن، بسیار بالا است.<ref>بلوکباشی، پژوهشی در موسیقی و سازهای موسیقی نظامی دورهٔ قاجار، ۱۳۸۱ش، ص۲۲۵.</ref>		بالابان، بالامان یا بلبلان، نوعی سازِ چوبی آذربایجانی است که ظاهری همچون استوانه دارد و از خانوادهٔ نای و [[سرنا\|سُرنا]] است. این ساز، دارای هشت سوراخ در یک طرف، یک سوراخ در طرف دیگر و زبانه‌ای است که بالابان، به‌وسیلهٔ آن کوک می‌شود. دامنهٔ صوتی ساز بالابان نیز هم‌اندازهٔ سورنای است.<ref>[https://www.vajehyab.com/amid/بالابان عمید، فرهنگ فارسی، ذیل واژه بالابان، سایت واژه‌یاب.]</ref> تنوع بالابان، در حوزه‌های جغرافیایی و فرهنگی مختلف، بنابر شیوه ساخت آن و اختلاف در سایز آن، تعداد سوراخ‌های موجود در روی و پشت آن، بی‌زبانه، یک زبانه یا دوزبانه بودن آن، بسیار بالا است.<ref>بلوکباشی، پژوهشی در موسیقی و سازهای موسیقی نظامی دورهٔ قاجار، ۱۳۸۱ش، ص۲۲۵.</ref>

	==واژه‌شناسی بالابان==		== واژه‌شناسی بالابان ==
	[[پرونده:بالابان۱.jpg\|جایگزین= جوان کرد در حال استفاده از بالابان\|بندانگشتی\|تصویری از یک جوان کرد در حال استفاده از بالابان]]		[[پرونده:بالابان۱.jpg\|جایگزین= جوان کرد در حال استفاده از بالابان\|بندانگشتی\|تصویری از یک جوان کرد در حال استفاده از بالابان]]
	برخی از واژه‌شناسان، بالابان را واژه‌ای فارسی،<ref>داعی‌الاسلام، فرهنگ نظام، ج1، ۱۳۶۲ش، ص584؛{{سخ}}		برخی از واژه‌شناسان، بالابان را واژه‌ای فارسی،<ref>داعی‌الاسلام، فرهنگ نظام، ج1، ۱۳۶۲ش، ص584؛{{سخ}}
خط ۱۱:		خط ۱۱:
	در دائره‌المعارف‌های روسی، از این ساز، به‌عنوان سازی چوبی، سفالی یا فلزی یاد شده که روی دو دهانهٔ آن پوستی کشیده شده و با دو چوبه نواخته می‌شود. این ساز با نام «بارابان» معرفی شده است. برخی، واژه بالابان را ترکیبی از دو قسمت «بالا» به‌معنی فوق و «بان» به‌معنی صدا دانسته است که در نتیجه معنای کامل آن «قسمی از طبل با صدای بلند» است.<ref>داعی‌الاسلام، فرهنگ نظام، ج1، ۱۳۶۲ش، ص584؛</ref>		در دائره‌المعارف‌های روسی، از این ساز، به‌عنوان سازی چوبی، سفالی یا فلزی یاد شده که روی دو دهانهٔ آن پوستی کشیده شده و با دو چوبه نواخته می‌شود. این ساز با نام «بارابان» معرفی شده است. برخی، واژه بالابان را ترکیبی از دو قسمت «بالا» به‌معنی فوق و «بان» به‌معنی صدا دانسته است که در نتیجه معنای کامل آن «قسمی از طبل با صدای بلند» است.<ref>داعی‌الاسلام، فرهنگ نظام، ج1، ۱۳۶۲ش، ص584؛</ref>

	==ساختمان بالابان==		== ساختمان بالابان ==
	[[پرونده:بالابان۲.jpg\|جایگزین=ساختمان بالابان\|بندانگشتی\|ساختمان بالابان]]		[[پرونده:بالابان۲.jpg\|جایگزین=ساختمان بالابان\|بندانگشتی\|ساختمان بالابان]]
	ساختمان این ساز، از چند بخش اصلی تشکیل شده است:		ساختمان این ساز، از چند بخش اصلی تشکیل شده است:
	#تنهٔ استوانه‌ای، به‌طول ۳۰–۴۰ سانتی‌متر و قطر ۱٫۵ سانتی‌متر که از چوب‌های سختی همچون چوب درخت گردو، شمشاد، خیزران یا چوب درخت [[توت]] ساخته می‌شود؛<ref>ملاح، فرهنگ سازها، ۱۳۷۶ش، ص۹2.</ref>		# تنهٔ استوانه‌ای، به‌طول ۳۰–۴۰ سانتی‌متر و قطر ۱٫۵ سانتی‌متر که از چوب‌های سختی همچون چوب درخت گردو، شمشاد، خیزران یا چوب درخت [[توت]] ساخته می‌شود؛<ref>ملاح، فرهنگ سازها، ۱۳۷۶ش، ص۹2.</ref>
	#زبانهٔ ساز که معمولاً دارای دو تیغه یا دو لبه بوده و از جنس [[نی]] است. این قسمت، در زبان ترکی به قامیش یا قَمیش، مشهور است؛		# زبانهٔ ساز که معمولاً دارای دو تیغه یا دو لبه بوده و از جنس [[نی]] است. این قسمت، در زبان ترکی به قامیش یا قَمیش، مشهور است؛
	#پوکه فلزی استوانه‌ای شکل و کوچک بالابان که یک سر آن به‌وسیلهٔ خَرَک به زبانه و سر دیگر آن نیز به تنه ساز وصل شده است.		# پوکه فلزی استوانه‌ای شکل و کوچک بالابان که یک سر آن به‌وسیلهٔ خَرَک به زبانه و سر دیگر آن نیز به تنه ساز وصل شده است.

	==پیشینه بالابان==		== پیشینه بالابان ==
	در سده‌های نخستین ورود [[اسلام]] در [[ایران]]، نوعی ساز بادی از خانوادهٔ نی، به ایران آورده شد، که به‌نام نی، نای، سرنای، نای نی و بلبلان معرفی کرده‌اند.<ref>زمخشری، پیشرو ادب یا مقدمة الادب، ج1، ۱۳۴۲ش، ص300.</ref> برخی از مورخان، از سازی بادی به‌نام «نای بلبان» یا «نایچهٔ بلبان» سخن گفته‌اند که با سرنا نسبتی داشته و آوازی حزین و دلنشین از آن بیرون می‌آمده است.<ref>عبدالقادر مراغی، جامع الالحان، ۱۳۶۶ش، ص۲۰۸،{{سخ}}		در سده‌های نخستین ورود [[اسلام]] در [[ایران]]، نوعی ساز بادی از خانوادهٔ نی، به ایران آورده شد، که به‌نام نی، نای، سرنای، نای نی و بلبلان معرفی کرده‌اند.<ref>زمخشری، پیشرو ادب یا مقدمة الادب، ج1، ۱۳۴۲ش، ص300.</ref> برخی از مورخان، از سازی بادی به‌نام «نای بلبان» یا «نایچهٔ بلبان» سخن گفته‌اند که با سرنا نسبتی داشته و آوازی حزین و دلنشین از آن بیرون می‌آمده است.<ref>عبدالقادر مراغی، جامع الالحان، ۱۳۶۶ش، ص۲۰۸،{{سخ}}
	عبدالقادر مراغی، مقاصد الالحان، ۱۳۵۶ش، ص۱۳۵.</ref> برخی از واژه‌شناسان کهن نیز، این ساز را سازی معرفی کرده‌اند که توسط لب‌ها نواخته شده و آوایی خوش و غم‌زدا از آن تولید می‌شود.<ref>فیضی سرهندی، مدار الافاضل، ج1، ۱۳۳۷ش، ص237.</ref>		عبدالقادر مراغی، مقاصد الالحان، ۱۳۵۶ش، ص۱۳۵.</ref> برخی از واژه‌شناسان کهن نیز، این ساز را سازی معرفی کرده‌اند که توسط لب‌ها نواخته شده و آوایی خوش و غم‌زدا از آن تولید می‌شود.<ref>فیضی سرهندی، مدار الافاضل، ج1، ۱۳۳۷ش، ص237.</ref>
خط ۲۵:		خط ۲۵:
	حسینی، «تاریخچهٔ جنگ مرو»، ۱۳۵۰ش، ص۳۷.</ref> برخی از سیاحان این دوره نیز از این ساز نام برده و آن را در ردیف سازهای نظامی عنوان کرده‌اند.<ref>چریکف، سیاحت‌نامه، ۱۳۵۸ش، ص184.</ref> اصطلاح بالابانچی (بالابان زن) نیز در همین دوره رایج بوده و به‌معنای [[طبال]] به‌کار رفته است. در لغت‌نامهٔ ترکی ـ انگلیسی آکسفورد نیز واژه «بالابان» به‌معنی طبل بزرگ آورده شده است.<ref>Alderson, The Oxford Turkish - English Dictionary, 1985, P54.</ref>		حسینی، «تاریخچهٔ جنگ مرو»، ۱۳۵۰ش، ص۳۷.</ref> برخی از سیاحان این دوره نیز از این ساز نام برده و آن را در ردیف سازهای نظامی عنوان کرده‌اند.<ref>چریکف، سیاحت‌نامه، ۱۳۵۸ش، ص184.</ref> اصطلاح بالابانچی (بالابان زن) نیز در همین دوره رایج بوده و به‌معنای [[طبال]] به‌کار رفته است. در لغت‌نامهٔ ترکی ـ انگلیسی آکسفورد نیز واژه «بالابان» به‌معنی طبل بزرگ آورده شده است.<ref>Alderson, The Oxford Turkish - English Dictionary, 1985, P54.</ref>

	==کاربرد بالان در نقاط مختلف==		== کاربرد بالان در نقاط مختلف ==
	[[پرونده:بالابان۱۲.jpg\|جایگزین=بالابان آذری\|بندانگشتی\|بالابان آذری]]		[[پرونده:بالابان۱۲.jpg\|جایگزین=بالابان آذری\|بندانگشتی\|بالابان آذری]]
	ساز ~~[[بالابان]]،~~ از سازهای بومی حوزه جغرافیایی آذربایجان شرقی، به‌خصوص [[تبریز]]<ref>Jenkins, Music and Musical Instruments in the World of Islam, 1976, P70;{{سخ}}		ساز بالابان، از سازهای بومی حوزه جغرافیایی آذربایجان شرقی، به‌خصوص [[تبریز]]<ref>Jenkins, Music and Musical Instruments in the World of Islam, 1976, P70;{{سخ}}
	During, J. , La Musique iranienne, Paris, 1984, P227.</ref> و نیز [[کردستان]] [[ایران]]<ref>Jenkins, Music and Musical Instruments in the World of Islam, 1976, P68;{{سخ}}		During, J. , La Musique iranienne, Paris, 1984, P227.</ref> و نیز [[کردستان]] [[ایران]]<ref>Jenkins, Music and Musical Instruments in the World of Islam, 1976, P68;{{سخ}}
	شهمیری، «دوزله، بالابان، نی‌انبان»، ۱۳۳۸ش، ص8.</ref> شناخته شده است. کردزبانان، این ساز را با نام «باله‌وان»<ref>مردوخ کردستانی، فرهنگ، ج1، 1362ش، ص108.</ref> می‌شناسند و در منطقه شوشتر نیز به «بَلَبون» (بلبان) معروف است.<ref>نیرومند، واژه‌نامه‌ای از گویش شوشتری، ۱۳۵۵ش، ص۴۱.</ref>		شهمیری، «دوزله، بالابان، نی‌انبان»، ۱۳۳۸ش، ص8.</ref> شناخته شده است. کردزبانان، این ساز را با نام «باله‌وان»<ref>مردوخ کردستانی، فرهنگ، ج1، 1362ش، ص108.</ref> می‌شناسند و در منطقه شوشتر نیز به «بَلَبون» (بلبان) معروف است.<ref>نیرومند، واژه‌نامه‌ای از گویش شوشتری، ۱۳۵۵ش، ص۴۱.</ref>
خط ۳۶:		خط ۳۶:
	Öztuna, Türk musikisi ansiklopedisi, , 1969, P97.</ref>		Öztuna, Türk musikisi ansiklopedisi, , 1969, P97.</ref>

	==پانویس==		== پانویس ==
	{{پانویس}}		{{پانویس}}

	==منابع==		== منابع ==
	{{آغاز منابع}}		{{آغاز منابع}}
	* بلوکباشی، علی و شهیدی، یحیی، پژوهشی در موسیقی و سازهای موسیقی نظامی دورهٔ قاجار، تهران، دفتر پژوهش‌های فرهنگی، ۱۳۸۱ش.		* بلوکباشی، علی و شهیدی، یحیی، پژوهشی در موسیقی و سازهای موسیقی نظامی دورهٔ قاجار، تهران، دفتر پژوهش‌های فرهنگی، ۱۳۸۱ش.
خط ۶۵:		خط ۶۵:
	* Öztuna, Y. , Türk musikisi ansiklopedisi, Istanbul, 1969.		* Öztuna, Y. , Türk musikisi ansiklopedisi, Istanbul, 1969.
	{{پایان منابع}}		{{پایان منابع}}

			{{موسیقی}}

زهرا فاضل: صفحه‌ای تازه حاوی «بالابان {{درشت|'''بالابان'''}}؛ نوعی ساز بادی و چوبی در آذربایجان بالابان، بالامان یا بلبلان، نوعی سازِ چوبی آذربایجانی است که ظاهری همچون استوانه دارد و از خانوادهٔ نای و سُرنا است. این ساز، دارای هشت سوراخ د...» ایجاد کرد

2026-04-20T12:04:37Z

صفحه‌ای تازه حاوی «300px|thumb|left|بالابان {{درشت|'''بالابان'''}}؛ نوعی ساز بادی و چوبی در آذربایجان بالابان، بالامان یا بلبلان، نوعی سازِ چوبی آذربایجانی است که ظاهری همچون استوانه دارد و از خانوادهٔ نای و سُرنا است. این ساز، دارای هشت سوراخ د...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

[[پرونده:بالابان.jpg|300px|thumb|left|بالابان]]
{{درشت|'''بالابان'''}}؛ نوعی ساز بادی و چوبی در آذربایجان

بالابان، بالامان یا بلبلان، نوعی سازِ چوبی آذربایجانی است که ظاهری همچون استوانه دارد و از خانوادهٔ نای و [[سرنا|سُرنا]] است. این ساز، دارای هشت سوراخ در یک طرف، یک سوراخ در طرف دیگر و زبانه‌ای است که بالابان، به‌وسیلهٔ آن کوک می‌شود. دامنهٔ صوتی ساز بالابان نیز هم‌اندازهٔ سورنای است.<ref>[https://www.vajehyab.com/amid/بالابان عمید، فرهنگ فارسی، ذیل واژه بالابان، سایت واژه‌یاب.]</ref> تنوع بالابان، در حوزه‌های جغرافیایی و فرهنگی مختلف، بنابر شیوه ساخت آن و اختلاف در سایز آن، تعداد سوراخ‌های موجود در روی و پشت آن، بی‌زبانه، یک زبانه یا دوزبانه بودن آن، بسیار بالا است.<ref>بلوکباشی، پژوهشی در موسیقی و سازهای موسیقی نظامی دورهٔ قاجار، ۱۳۸۱ش، ص۲۲۵.</ref>

==واژه‌شناسی بالابان==
[[پرونده:بالابان۱.jpg|جایگزین= جوان کرد در حال استفاده از بالابان|بندانگشتی|تصویری از یک جوان کرد در حال استفاده از بالابان]]
برخی از واژه‌شناسان، بالابان را واژه‌ای فارسی،<ref>داعی‌الاسلام، فرهنگ نظام، ج1، ۱۳۶۲ش، ص584؛{{سخ}}
نفیسی، فرهنگ، ج1، ۱۳۴۳ش، ص520.</ref> برخی دیگر آن را برابر با واژه «بَربَر» و بلبان را نیز برابر با واژه بالابان در زبان روسی<ref>معین، فرهنگ فارسی، ج1، ۱۳۵۶ش، ص465 و 564.</ref> و گروهی دیگر نیز، خاستگاه این واژه را ترکی<ref>منصوری، سازشناسی، ۱۳۵۵ش، ص79.</ref> می‌دانند.

در دائره‌المعارف‌های روسی، از این ساز، به‌عنوان سازی چوبی، سفالی یا فلزی یاد شده که روی دو دهانهٔ آن پوستی کشیده شده و با دو چوبه نواخته می‌شود. این ساز با نام «بارابان» معرفی شده است. برخی، واژه بالابان را ترکیبی از دو قسمت «بالا» به‌معنی فوق و «بان» به‌معنی صدا دانسته است که در نتیجه معنای کامل آن «قسمی از طبل با صدای بلند» است.<ref>داعی‌الاسلام، فرهنگ نظام، ج1، ۱۳۶۲ش، ص584؛</ref>

==ساختمان بالابان==
[[پرونده:بالابان۲.jpg|جایگزین=ساختمان بالابان|بندانگشتی|ساختمان بالابان]]
ساختمان این ساز، از چند بخش اصلی تشکیل شده است:
#تنهٔ استوانه‌ای، به‌طول ۳۰–۴۰ سانتی‌متر و قطر ۱٫۵ سانتی‌متر که از چوب‌های سختی همچون چوب درخت گردو، شمشاد، خیزران یا چوب درخت [[توت]] ساخته می‌شود؛<ref>ملاح، فرهنگ سازها، ۱۳۷۶ش، ص۹2.</ref>
#زبانهٔ ساز که معمولاً دارای دو تیغه یا دو لبه بوده و از جنس [[نی]] است. این قسمت، در زبان ترکی به قامیش یا قَمیش، مشهور است؛
#پوکه فلزی استوانه‌ای شکل و کوچک بالابان که یک سر آن به‌وسیلهٔ خَرَک به زبانه و سر دیگر آن نیز به تنه ساز وصل شده است.

==پیشینه بالابان==
در سده‌های نخستین ورود [[اسلام]] در [[ایران]]، نوعی ساز بادی از خانوادهٔ نی، به ایران آورده شد، که به‌نام نی، نای، سرنای، نای نی و بلبلان معرفی کرده‌اند.<ref>زمخشری، پیشرو ادب یا مقدمة الادب، ج1، ۱۳۴۲ش، ص300.</ref> برخی از مورخان، از سازی بادی به‌نام «نای بلبان» یا «نایچهٔ بلبان» سخن گفته‌اند که با سرنا نسبتی داشته و آوازی حزین و دلنشین از آن بیرون می‌آمده است.<ref>عبدالقادر مراغی، جامع الالحان، ۱۳۶۶ش، ص۲۰۸،{{سخ}}
عبدالقادر مراغی، مقاصد الالحان، ۱۳۵۶ش، ص۱۳۵.</ref> برخی از واژه‌شناسان کهن نیز، این ساز را سازی معرفی کرده‌اند که توسط لب‌ها نواخته شده و آوایی خوش و غم‌زدا از آن تولید می‌شود.<ref>فیضی سرهندی، مدار الافاضل، ج1، ۱۳۳۷ش، ص237.</ref>

در دوره حکومت [[قاجاریه|قاجاریان]]، سازی به‌نام بالابان، در دسته‌های [[موسیقی]] نظامیان به‌کار می‌رفت که در ردیف سازهای کوبه‌ای از رده [[طبل]] و [[دهل]] استفاده می‌شد.<ref>وقایع اتفاقیه، ۱۳۶۱ش، ص۴۴۸؛{{سخ}}
حسینی، «تاریخچهٔ جنگ مرو»، ۱۳۵۰ش، ص۳۷.</ref> برخی از سیاحان این دوره نیز از این ساز نام برده و آن را در ردیف سازهای نظامی عنوان کرده‌اند.<ref>چریکف، سیاحت‌نامه، ۱۳۵۸ش، ص184.</ref> اصطلاح بالابانچی (بالابان زن) نیز در همین دوره رایج بوده و به‌معنای [[طبال]] به‌کار رفته است. در لغت‌نامهٔ ترکی ـ انگلیسی آکسفورد نیز واژه «بالابان» به‌معنی طبل بزرگ آورده شده است.<ref>Alderson, The Oxford Turkish - English Dictionary, 1985, P54.</ref>

==کاربرد بالان در نقاط مختلف==
[[پرونده:بالابان۱۲.jpg|جایگزین=بالابان آذری|بندانگشتی|بالابان آذری]]
ساز [[بالابان]]، از سازهای بومی حوزه جغرافیایی آذربایجان شرقی، به‌خصوص [[تبریز]]<ref>Jenkins, Music and Musical Instruments in the World of Islam, 1976, P70;{{سخ}}
During, J. , La Musique iranienne, Paris, 1984, P227.</ref> و نیز [[کردستان]] [[ایران]]<ref>Jenkins, Music and Musical Instruments in the World of Islam, 1976, P68;{{سخ}}
شهمیری، «دوزله، بالابان، نی‌انبان»، ۱۳۳۸ش، ص8.</ref> شناخته شده است. کردزبانان، این ساز را با نام «باله‌وان»<ref>مردوخ کردستانی، فرهنگ، ج1، 1362ش، ص108.</ref> می‌شناسند و در منطقه شوشتر نیز به «بَلَبون» (بلبان) معروف است.<ref>نیرومند، واژه‌نامه‌ای از گویش شوشتری، ۱۳۵۵ش، ص۴۱.</ref>

برخی، بالابان را سازی مخصوص عاشق‌های آذربایجان می‌دانند زیرا، در گذشته، عاشق‌های تبریزی، همراه با ساز و گاوال (دف) و امروزه تنها با بالابان می‌خوانند. این ساز، به صدای عاشق‌ها، زیبایی دو چندانی می‌بخشد.<ref>«عاشقی فرهنگ ماست»، ۱۳۶۹ش، ص36.</ref>

در خارج از مرزهای ایران نیز، ساز بالابان توسط مردم در مناطق قفقاز شمالی، جمهوری آذربایجان، ترکمنستان، ترکستان شرقی و مناطق مسلمان‌نشین شمال غربی چین، استفاده می‌شود.<ref>Gazimihal, Musıki sözlüğü, 1961, P31;{{سخ}}
Öztuna, Türk musikisi ansiklopedisi, , 1969, P97.</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
{{آغاز منابع}}
* بلوکباشی، علی و شهیدی، یحیی، پژوهشی در موسیقی و سازهای موسیقی نظامی دورهٔ قاجار، تهران، دفتر پژوهش‌های فرهنگی، ۱۳۸۱ش.
* چریکف، سیاحت‌نامه، ترجمهٔ آبکار مسیحی، تهران، حبیبی، ۱۳۵۸ش.
* حسینی، محمدعلی، «تاریخچهٔ جنگ مرو»، به‌تحقیق حیی شهیدی، بررسی‌های تاریخی، تهران، س ۶، شماره ۲، ۱۳۵۰ش.
* داعی‌الاسلام، محمدعلی، فرهنگ نظام، تهران، شرکت دانش، ۱۳۶۲ش.
* زمخشری، محمود، پیشرو ادب یا مقدمة الادب، به‌تحقیق محمدکاظم امام، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۴۲ش.
* شهمیری، ا. «دوزله، بالابان، نی‌انبان»، تهران، موزیک ایران، س ۸، شماره ۸، ۱۳۳۸ش.
* «عاشقی فرهنگ ماست»، دنیای سخن، تهران، شماره ۳۷، ۱۳۶۹ش.
* عبدالقادر مراغی، جامع الالحان، به‌تحقیق تقی بینش، تهران، دانشکده علوم توانبخشی، ۱۳۶۶ش.
* عبدالقادر مراغی، مقاصد الالحان، به‌تحقیق تقی بینش، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۵۶ش.
* عمید، حسن، فرهنگ فارسی، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲۰ فروردین ۱۴۰۱ش.
* فیضی سرهندی، الله داد، مدار الافاضل، به‌تحقیق محمدباقر، لاهور، دانشگاه پنجاب، ۱۳۳۷ش.
* مردوخ کردستانی، محمد، فرهنگ، تهران، چاپخانهٔ ارتش، ۱۳۶۲ش.
* معین، محمد، فرهنگ فارسی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۵۶ش.
* ملاح، حسینعلی، فرهنگ سازها، تهران، کتابسرا، ۱۳۷۶ش.
* منصوری، پرویز، سازشناسی، تهران، اداره کل آموزشی وزارت فرهنگ و هنر، ۱۳۵۵ش.
* نفیسی، علی‌اکبر، فرهنگ، تهران، خیام، ۱۳۴۳ش.
* نیرومند، محمدباقر، واژه‌نامه‌ای از گویش شوشتری، تهران، فرهنگستان زبان ایران، ۱۳۵۵ش.
* وقایع اتفاقیه، به‌تحقیق سعیدی سیرجانی، تهران، نشر نو، ۱۳۶۱ش.
* Alderson, A. D. and F. İz, The Oxford Turkish - English Dictionary, Oxford, 1985
* During, J. , La Musique iranienne, Paris, 1984.
* Gazimihal, M. R. , Musıki sözlüğü, Istanbul, 1961.
* Jenkins, J. and P. R. Olsen, Music and Musical Instruments in the World of Islam, London, 1976.
* Öztuna, Y. , Türk musikisi ansiklopedisi, Istanbul, 1969.
{{پایان منابع}}