https://iranpedia.net/w/index.php?action=history&feed=atom&title=%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%88بانو - تاریخچهٔ نسخهها2026-06-07T14:16:03Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.44.2https://iranpedia.net/w/index.php?title=%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%88&diff=29636&oldid=prevافشان بستاکچی: صفحهای تازه حاوی «بانوان ورزشکار ایرانی در بازی فینال رشته کبدی بین جمهوری اسلامی ایران و کشور هند <big>'''بانو؛'''</big> لقبی احترامآمیز برای زنان در فرهنگ ایرانی. بانو، از القاب پرکاربرد ایرانی د...» ایجاد کرد2026-04-18T14:37:29Z<p>صفحهای تازه حاوی «<a href="/w/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%88.jpg&action=edit&redlink=1" class="new" title="پرونده:بانو.jpg (صفحه وجود ندارد)">جایگزین=فینال رشته کبدی زنان ایران و هند|بندانگشتی|بانوان ورزشکار ایرانی در بازی فینال رشته کبدی بین جمهوری اسلامی ایران و کشور هند</a> <big>'''بانو؛'''</big> لقبی احترامآمیز برای زنان در فرهنگ ایرانی. بانو، از القاب پرکاربرد ایرانی د...» ایجاد کرد</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>[[پرونده:بانو.jpg|جایگزین=فینال رشته کبدی زنان ایران و هند|بندانگشتی|بانوان ورزشکار ایرانی در بازی فینال رشته کبدی بین جمهوری اسلامی ایران و کشور هند]]<br />
<big>'''بانو؛'''</big> لقبی احترامآمیز برای زنان در فرهنگ ایرانی.<br />
<br />
بانو، از القاب پرکاربرد ایرانی در مورد [[زن در اجتماع|زنان]] و [[دختر|دختران]] است که بهمنظور تکریم و ارجمندی آنها استفاده میشود. این واژه در گذشته کاربرد بیشتری در فرهنگ عامیانۀ گفتگو داشته است.<br />
==مفهومشناسی==<br />
بانو بهمعنای رئیسه،<ref> [https://vajehyab.com/dehkhoda/%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%88 . دهخدا، لغتنامه، ذیل واژۀ بانو.]</ref> لقب زنان بزرگزاده و ارجمند بوده<ref> [https://fa.wikifeqh.ir/%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%88 . «بانو»، ویکیفقه.]</ref> و نشانۀ احترام و تقدس زن در فرهنگ ایرانی است. <ref> [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/323209/%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%88 . آیدنلو، «پهلوان بانو»، 1387ش، ص11.]</ref> واژۀ [[بانو]]، در فارسی میانه بهمعنای ملکه بوده و در فرهنگ [[بلوچ]] بهمعنای زن [[جوانی|جوان]] و عروس است.<ref> [https://portals.nlai.ir/zanan/index.php?title=%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%88&oldid=10316 . «بانو»، دانشنامۀ الکترونیکی زنان.]</ref><br />
<br />
==تاریخچه== <br />
استفاده از واژۀ بانو در فرهنگ ایرانی قدمتی طولانی دارد. در برخی از [[کتیبه بیستون|کتیبه]]های [[ساسانیان|ساسانی]] و ادبیات [[زرتشت|زردشتی]] لقب بانو همراه نام همسران شاهان، امیران و بزرگان دربار استفاده میشده است.<ref>[https://portals.nlai.ir/zanan/index.php?title=%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%88&oldid=10316 . «بانو»، دانشنامۀ الکترونیکی زنان.]</ref> در یکی از الواح [[تخت جمشید]] نیز واژۀ بانو به خط عیلامی بهصورت بانوکا که اصطلاحی پارسی برای بانوی دربار بوده بهکار رفته<ref> . براسیوس، زنان هخامنشی، 1381ش، ص68.</ref> که ظاهراً لقب دختر [[کورش]]، همسر [[داریوش]] و مادر خشایارشاه بوده است.<ref>[https://portals.nlai.ir/zanan/index.php?title=%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%88&oldid=10316 . «بانو»، دانشنامۀ الکترونیکی زنان.]</ref><br />
<br />
==کاربرد==<br />
در اشعار حماسی و [[ادبیات تهران|ادبیات]] عامیانۀ فارسی، نام برخی زنان و دختران زیبارو که دلاور بوده و روحیۀ جنگنده و مبارزی داشتهاند با عنوان بانو تکریم شده و استفاده از این واژه در کنار نام آنها مانند بانو گشسب دختر [[رستم|رستم،]] نمادی از پهلوانی و قهرمانی آنها بوده است. <ref> [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/323209/%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%88 . آیدنلو، «پهلوان بانو»، 1387ش، ص11.]</ref> این کاربرد در [[شعر فارسی|شعر]]، نثر و داستانهای موجود در ادبیات فارسی مانند [[فردوسی|شاهنامه]]، [[ویس و رامین]] و خسرو و شیرین، برای زنانی که نقشهای مهمی در تاریخ داشتهاند فراوان دیده میشود؛<ref> [https://fa.wikifeqh.ir/%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%88 . «بانو»، ویکیفقه.]</ref> مانند: <br />
<br />
به هرجای نام تو بانو بود<br>پدر پیش تختت به زانو بود<ref> [https://ganjoor.net/ferdousi/shahname/bahgoor/sh39 . ][[فردوسی]]، شاهنامه، «پادشاهی بهرام گور»، بخش 39، وبسایت گنجور.</ref> <br />
<br />
تو بانو باش تا او شاه باشد<br>هم او با تو چو خور با ماه باشد<ref> [https://ganjoor.net/asad/veysoramin/sh103 . اسعد گرگانی، ویس و رامین، «نالیدن ویس از رفتن رامین و از ][[دایه]] چاره خواستن»، بخش 103، وبسایت گنجور.</ref> <br />
<br />
بانو در جایگاه اسم نیز کاربرد دارد و بهعنوان نام برای جنس مؤنث به کار میرود. برای خطاب نیز، بانو یا بهصورت تنها و یا با افزودهای وصفی و احترامآمیز مانند بانوی ارجمند، بانوی گرامی استفاده میشود. واژۀ بانو در اسمهای مرکب بهعنوان جزء دوم اسم بیشتر به کار رفته است مانند [[ایزدبانو]]، مهبانو، شهبانو، کدبانو و شهربانو و در برخی موارد پیش از اسم هم به کار رفته مانند بانوجهان و بانودخت.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%88 . «بانو»، ویکیفقه.]</ref> <br />
<br />
اسم مرکب کدبانو امروزه هم در زبان عامیانۀ ایرانیان رایج است و به زنی که وظایف زنانۀ خود مانند خانهداری را بهشایستگی بهجا میآورد، گفته میشود. <ref>[https://fa.wikifeqh.ir/%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%88 . «بانو»، ویکیفقه.]</ref> همچنین بانو در ادبیات [[دین|دینی]] ایرانیان نیز کاربرد دارد و [[شیعه|شیعیان]] برای زنان ارجمند در فرهنگ اسلامی همچون [[حضرت فاطمه |حضرت فاطمه زهرا]] از لقب بانو استفاده میکنند.<ref> [https://www.delgarm.com/%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D9%81%D8%A7%D8%B7%D9%85%D9%87-%D8%B2%D9%87%D8%B1%D8%A7.a205536 . «آشنایی با زندگی حضرت زهرا»، وبسایت دلگرم.]</ref> ایرانیان حضرت زهرا را بانوی دو عالم مینامند.<ref> [https://www.shia-news.com/fa/news/180692/%D9%81%D8%B6%D8%A7%DB%8C%D9%84%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D9%81%D8%A7%D8%B7%D9%85%D9%87%D8%B3-%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%88%DB%8C-%D8%AF%D9%88-%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D . «فضایلی که حضرت زهرا را بانوی دو عالم کرده است»، خبرگزاری شیعهنیوز.]</ref><br />
<br />
==تحولات واژۀ بانو==<br />
[[پرونده:2بانو.jpg|جایگزین=اولین کنگره بینالمللی بانوان تأثیرگذار جهان اسلام|بندانگشتی|در حاشیه اولین کنگره بینالمللی بانوان تأثیرگذار جهان اسلام؛ تهران سال 1401ش]]<br />
واژۀ بانو در فارسی میانه کاربرد زیادی داشته، اما در دوره اسلامی این واژه ، کمتر به کار رفته است. <ref> [https://fa.wikifeqh.ir/%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%88 . «بانو»، ویک فقه.]</ref> از روزگار فرمانروایی شاهان ترکزبان کمکم عناوین عربی و ترکی مانند ست، ستی، [[خاتون]]، خانم، [[سید|سیده]]، حره، [[بیبی]] و بیگم جای واژۀ بانو را گرفتند. <ref> [https://portals.nlai.ir/zanan/index.php?title=%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%88&oldid=10316 . «بانو»، دانشنامۀ الکترونیکی زنان.]</ref> واژۀ بانو با گذر زمان دچار تحول لفظی شده و امروزه در بیشتر موارد بهجای لفظ بانو از لفظ خانم برای تکریم و ارجدهی به زنان استفاده میشود.<ref> [https://fa.wikifeqh.ir/%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%88 . «بانو»، ویک فقه.]</ref> <br />
<br />
همچنین در گذشته، مردها از روی غیرت مردانه و [[حیا|حیای]] خاصی که برای همسر خود قائل بودهاند بهجای صدا زدن نام همسر خود در میان اجتماعات و مکانهای عمومی از لفظ بانو استفاده میکردهاند. امروزه با رسوخ ادبیات غربی در فرهنگ اصیل ایرانی این واژههای احترامآمیز جای خود را به واژههای غربی مانند لیدی داده و استمرار این شیوۀ گفتار و محاورات عامیانه سبب کمرنگ شدن این واژههای اصیل ایرانی در فرهنگ فارسی میشود.<ref>[https://portals.nlai.ir/zanan/index.php?title=%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%88&oldid=10316 . «بانو»، دانشنامۀ الکترونیکی زنان.]</ref><br />
<br />
==پانویس==<br />
{{پانویس}}<br />
==منابع==<br />
*«آشنایی با زندگی حضرت زهرا»، وبسایت دلگرم، تاریخ بازدید: ۲۶ آذر ۱۴۰۲ش.<br />
*آیدنلو، سجاد، «پهلوان بانو»، فصلنامۀ مطالعات ایرانی، شمارۀ ۱۳، ۱۳۸۷ش.<br />
*«بانو»، دانشنامۀ الکترونیکی زنان، تاریخ بازدید: ۲۰ آذر ۱۴۰۲ش.<br />
*«بانو»، ویکیفقه، تاریخ بازدید: ۲۰ آذر ۱۴۰۲ش.<br />
*براسیوس، ماریا، زنان هخامنشی، ترجمه هایده مشایخ، تهران، هرمس، ۱۳۸۱ش.<br />
*دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۲۰ آذر ۱۴۰۲ش.<br />
*فردوسی، شاهنامه، «پادشاهی بهرام گور»، وبسایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲۰ آذر ۱۴۰۲ش.<br />
*فخرالدین اسعد گرگانی، ویس و رامین، «نالیدن ویس از رفتن رامین و از دایه چاره خواستن»، وبسایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲۰ آذر ۱۴۰۲ش.<br />
*«فضایلی که حضرت زهرا را بانوی دو عالم کرد»، خبرگزاری شیعهنیوز، تاریخ درج مطلب: ۶ اسفند ۱۳۹۷ش.</div>افشان بستاکچی