بخور - تاریخچهٔ نسخه‌ها

امان الله فصیحی در ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۰:۴۳

2026-05-09T10:43:27Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۴:۱۳
خط ۱:		خط ۱:
	<big>'''بخور'''</big>؛ بخار آب یا داروی جوشانده‌ای که استنشاق می‌شود<br>		<big>'''بخور'''</big>؛ بخار آب یا داروی جوشانده‌ای که استنشاق می‌شود<br>

	در زبان فارسی به بخار آب که گاه دارو نیز در آن جوشانده شده و با تنفس وارد بدن می‌گردد، بخور گفته می‌شود. از بخور برای مرطوب کردن فضا، ضدعفونی کردن آن، رفع شر، دور کردن انرژی‌های منفی و درمان برخی از بیماری‌ها استفاده می‌شود.<ref>[https://www.vajehyab.com/moein/%D8%A8%D8%AE%D9%88%D8%B1 معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه بخور.]</ref> همچنین هر چیزی که به آن بوی داده و بوی خوشی را پخش می‌کند، بخور گفته می‌شود؛ این بوی خوش می‌تواند از سوختن بعضی از ادویه‌ها، مانند عود، لوبان و عطریات سوختنی به‌دست آید. برای تهیه‌ی این بخور، ادویه‌ی مربوطه را در آب جوشان ریخته یا بر آتش می‌ریزند تا هوا معطر و تسویه شود.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%A8%D8%AE%D9%88%D8%B1-2 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه بخور.]</ref>		در زبان فارسی به بخار [[آب]] که گاه دارو نیز در آن جوشانده شده و با تنفس وارد بدن می‌گردد، بخور گفته می‌شود. از بخور برای مرطوب کردن فضا، ضدعفونی کردن آن، رفع شر، دور کردن انرژی‌های منفی و درمان برخی از بیماری‌ها استفاده می‌شود.<ref>[https://www.vajehyab.com/moein/%D8%A8%D8%AE%D9%88%D8%B1 معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه بخور.]</ref> همچنین هر چیزی که به آن بوی داده و بوی خوشی را پخش می‌کند، بخور گفته می‌شود؛ این بوی خوش می‌تواند از سوختن بعضی از ادویه‌ها، مانند عود، لوبان و عطریات سوختنی به‌دست آید. برای تهیه‌ی این بخور، ادویه‌ی مربوطه را در آب جوشان ریخته یا بر آتش می‌ریزند تا هوا معطر و تسویه شود.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%A8%D8%AE%D9%88%D8%B1-2 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه بخور.]</ref>
	==انواع بخور==		==انواع بخور==
	انواع مختلف بخور را معمولا در 2 دسته، گروه‌بندی می‌کنند:		انواع مختلف بخور را معمولا در 2 دسته، گروه‌بندی می‌کنند:
خط ۳۰:		خط ۳۰:
	در طب مردمی نیز، بخشی از بیماری‌ها را از طریق بخور گیاهانی خاص، درمان می‌کردند. برای مثال، در سروستان، در شب یکشنبه، زیر پای مریض، اسپند دود می‌کردند و اطرافیان بیمار نیز، تکه نخی را از لباس خود جدا کرده و در آتش بخور، می‌انداختند.<ref>همایونی، فرهنگ مردم سروستان، ۱۳۴۸ش، ص۳۷۴.</ref> بخور سرکه نیز از جمله بخورهای درمانی میان مردم ایران است. برای این کار، مقداری سرکه ترش و تند را در ظرفی آهنین روی آتش گرم می‌کردند، سپس به‌منظور پراکنده نشدن بخار آن، چادر یا ملحفه‌ای را روی سر بیمار می‌انداختند تا سر و صورت او، به‌صورت کامل در معرض آن بخار قرار بگیرد و بیماری او درمان شود.<ref>بلوکباشی، «درمان بیماری‌ها و ناخوشی‌ها در پزشکی عامیانه»، ۱۳۴۲ش، ص۱۳۶.</ref>		در طب مردمی نیز، بخشی از بیماری‌ها را از طریق بخور گیاهانی خاص، درمان می‌کردند. برای مثال، در سروستان، در شب یکشنبه، زیر پای مریض، اسپند دود می‌کردند و اطرافیان بیمار نیز، تکه نخی را از لباس خود جدا کرده و در آتش بخور، می‌انداختند.<ref>همایونی، فرهنگ مردم سروستان، ۱۳۴۸ش، ص۳۷۴.</ref> بخور سرکه نیز از جمله بخورهای درمانی میان مردم ایران است. برای این کار، مقداری سرکه ترش و تند را در ظرفی آهنین روی آتش گرم می‌کردند، سپس به‌منظور پراکنده نشدن بخار آن، چادر یا ملحفه‌ای را روی سر بیمار می‌انداختند تا سر و صورت او، به‌صورت کامل در معرض آن بخار قرار بگیرد و بیماری او درمان شود.<ref>بلوکباشی، «درمان بیماری‌ها و ناخوشی‌ها در پزشکی عامیانه»، ۱۳۴۲ش، ص۱۳۶.</ref>
	==بخور در ادبیات ایران==		==بخور در ادبیات ایران==
	بخور، واژه‌ای کهن است که در فرهنگ و ادبیات ایران زمین، ریشه دوانده است. شاعران بزرگ نیز از این واژه در اشعار خود بهره گرفته‌اند. برای مثال، حافظ در بیتی می‌گوید:<ref>[https://ganjoor.net/hafez/saghiname حافظ، ساقی نامه، بیت 23، سایت گنجور.]</ref><br>		بخور، واژه‌ای کهن است که در فرهنگ و ادبیات ایران زمین، ریشه دوانده است. شاعران بزرگ نیز از این واژه در اشعار خود بهره گرفته‌اند. برای مثال، [[حافظ]] در بیتی می‌گوید:<ref>[https://ganjoor.net/hafez/saghiname حافظ، ساقی نامه، بیت 23، سایت گنجور.]</ref><br>
	{{آغاز نستعلیق}}		{{آغاز نستعلیق}}
	{{شعر\|نستعلیق}}		{{شعر\|نستعلیق}}

زهرا فاضل: صفحه‌ای تازه حاوی «'''بخور'''؛ بخار آب یا داروی جوشانده‌ای که استنشاق می‌شود
در زبان فارسی به بخار آب که گاه دارو نیز در آن جوشانده شده و با تنفس وارد بدن می‌گردد، بخور گفته می‌شود. از بخور برای مرطوب کردن فضا، ضدعفونی کردن آن، رفع شر، دور کردن انرژی‌های...» ایجاد کرد

2026-04-20T07:33:36Z

صفحه‌ای تازه حاوی «<big>'''بخور'''</big>؛ بخار آب یا داروی جوشانده‌ای که استنشاق می‌شود در زبان فارسی به بخار آب که گاه دارو نیز در آن جوشانده شده و با تنفس وارد بدن می‌گردد، بخور گفته می‌شود. از بخور برای مرطوب کردن فضا، ضدعفونی کردن آن، رفع شر، دور کردن انرژی‌های...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

<big>'''بخور'''</big>؛ بخار آب یا داروی جوشانده‌ای که استنشاق می‌شود 

در زبان فارسی به بخار آب که گاه دارو نیز در آن جوشانده شده و با تنفس وارد بدن می‌گردد، بخور گفته می‌شود. از بخور برای مرطوب کردن فضا، ضدعفونی کردن آن، رفع شر، دور کردن انرژی‌های منفی و درمان برخی از بیماری‌ها استفاده می‌شود.<ref>[https://www.vajehyab.com/moein/%D8%A8%D8%AE%D9%88%D8%B1 معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه بخور.]</ref> همچنین هر چیزی که به آن بوی داده و بوی خوشی را پخش می‌کند، بخور گفته می‌شود؛ این بوی خوش می‌تواند از سوختن بعضی از ادویه‌ها، مانند عود، لوبان و عطریات سوختنی به‌دست آید. برای تهیه‌ی این بخور، ادویه‌ی مربوطه را در آب جوشان ریخته یا بر آتش می‌ریزند تا هوا معطر و تسویه شود.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%A8%D8%AE%D9%88%D8%B1-2 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه بخور.]</ref>
==انواع بخور==
انواع مختلف بخور را معمولا در 2 دسته، گروه‌بندی می‌کنند:
# '''بخورهای گیاهی:''' شامل چوب‌ها (مانند عود)، صمغ‌ها (مانند کُندُر)، بلسان و کُلاله زعفران.
# '''بخورهای روغنی:''' مانند مشک، عنبر و روغن زعفران.<ref>انصاری، تاریخ عطر در ایران، ۱۳۸۱ش، ص۸۷-۸۸.</ref>

این بخورها، معمولا در ظرف‌های مخصوص مانند آتشدان، مجمره، بخورسوز، بوی‌سوز، عطرسوز، عودسوز، مذبح و منقل استفاده می‌شوند.<ref>شیشه‌گر، «بخور و بخوردان»، ج2، ۱۳۷۵ش، ص۴۴۶.</ref>
==پیشینه==
در آئین زردشت، سوزاندن چوب‌های معطر در مراسم‌های مختلف مذهبی، جشن‌ها و حتی در خانه‌ها مرسوم بوده و مردم، این کار را معمولا برای خشنودی ایزد آذر و دور کردن شیاطین انجام می‌دادند. این باور، در کتاب دینی اوستا نیز آمده و بر بخور دادن همچون سلاحی به‌منظور مبارزه با اهریمن و پریان، تأکید شده است.<ref>وندیداد، ۱۳۷۶ش، فرگرد ۸: ص۷۹-۸۰.</ref> همچنین، در آیین تدفین پیروان دین زردشت، گیاهانی همچون عود، لبان، چوب انار و صندل، در کنار پیکر مردگان سوزانده می‌شود.<ref>وندیداد، ۱۳۷۶ش، ج2، ص903-904.</ref> 

در آتشکده‌ها، هنگام پرستش و نیایش خدایان، بخور گیاهان، چوب‌ها و روغن‌های معطر مرسوم بود، مانند آغاز پنج‌گاه در آتشکده‌های مختلف، آتش بهرام، آذربرزین و آذرگشسب.<ref>کریستن‌سن، وضع ملت و دولت و دربار در دورۀ شاهنشاهی ساسانیان، ۱۳۷۴ش، ص۱۵۱؛ 
دوستخواه، تعلیقات بر اوستا، ج2، ۱۳۷۰ش، ص895.</ref> در جشن‌های نوروز، جشن‌های سده، مهرگان و امثال آن‌ها نیز سوزاندن بخور و عطرآگین کردن فضا، رایج بوده است.<ref>مهرین، کشورداری و جامعۀ ایران در زمان ساسانیان، ۱۳۵۰ش، ص۱۸۶.</ref>
در منابع کهن، به بخور انواع گیاهان و چوب‌های خوش‌بو در دربار پادشاهان ساسانی نیز اشاره شده است. در یکی از منابع، به غنایم به‌دست آمده از این درباریان اشاره کرده که علاوه‌ بر فرش‌ها و قالی‌های منقش، انواع عطریاتی که بخور داده می‌شد (مانند اسپرغم، گل سرخ، نرگس، خیری سرخ، خیری زرد، سمن سفید، سوسن سفید، بنفشه، نیلوفر، مورد، نسترن، یاسمین و منج ناشکفته) نیز به‌دست غارت‌گران افتاده بود.<ref>کریستن‌سن، وضع ملت و دولت و دربار در دورۀ شاهنشاهی ساسانیان، ۱۳۷۴ش، ص۱۵1-152.</ref> 

همچنین فردوسی در شاهنامه، به انواع بخور و کارکردهای سحرآمیز آن، اشاره کرده است.<ref>فردوسی، شاهنامه، ج5، ۱۳۸۶ش، ص397-398.</ref> برای مثال، به‌منظور فراخواندن سیمرغ، که حامی زال و رستم بود، یکی از پرهای این پرنده را در مجمری که برای سوزاندن بخور بود، می‌سوزاندند و با این روش، جهان سرشار از بوی مشک می‌شد.<ref>فردوسی، شاهنامه، ج1، ۱۳۸۶ش، ص266؛ 
دماوندی، جادو در اقوام، ادیان و بازتاب آن در ادب فارسی، ۱۳۸۴ش، ص۴۱۵-۴۱۶؛ 
اعتماد مقدم، آیین و رسم‌های ایرانیان باستان بر بنیاد شاهنامۀ فردوسی، ج1، ۱۳۵۵ش، ص477.</ref>
سفارش پیامبر خدا بر استفاده از بوی خوش<ref>مجلسی، بحارالانوار، ج73، ۱۴۰۲ق، ص143.</ref> و تأییدات فقیهان مسلمان درباره استفاده از بخور<ref>نجفی، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، ج4، ۱۹۸۱م، ص5.</ref> موجب ماندگاری رسم بخور دادن در میان ایرانیان پس از ورود اسلام به ایران شد. مسافرانی خارجی که از ایران اسلامی بازدید کرده‌اند، به استفاده و کاربرد بخور در میان ایرانیان اشاره کرده‌اند.<ref>شاردن، سیاحت‌نامه، ج3، ۱۳۳۶ش، ص۱۱۲.</ref>
==بخور در فرهنگ مردم ایران==
مردم در تهران، پیش از مراسم عقد، خوانچه‌ای را به خانه‌ی عروس می‌فرستادند که گیاهان مختلفی برای بخور نیز در آن قرار داده می‌شد.<ref>ماسه، معتقدات و آداب ایرانی، ج1، ۱۳۵۵ش، ص82.</ref> همچنین، برخی از مردم، بخور کندر و اسپند را موجب شگون خانه می‌پنداشتند.<ref>کتیرایی، از خشت تا خشت، ۱۳۴۸ش، ص۱۴۵.</ref> پس از تمام شدن خطبه عقد، در تمام نقاط ایران، رسم بخور دادن اسپند و گاهی ترکیب آن با سایر گیاهان از جمله کندر، مرسوم است.<ref>شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۱۷۹.</ref> 

در سفره حاجت‌خواهی مردم در کرمان، پیش از ایام نوروز، گذاشتن ظرف سرمه‌دان و ظروف متعدد بخور اسپند نیز مرسوم است.<ref>تجربه‌کار، «بعضی از رسوم باستانی»، ۱۳۳۵ش، ص۱۹۶-۱۹۸.</ref> همچنین، استفاده از بخور، به‌ویژه بخور اسپند، کندر، عود، زاغ، آویشن، اسطوخودوس و کافور، در میان ایرانیان، برای دور کردن نحسی، دفع چشم‌زخم و نیز به قصد تبرک، در مراسم و خانه‌ها، هنوز نیز رایج است. برای استقبال از مهمانان نیز گاهی از بخور استفاده می‌کنند، به‌خصوص زمانی‌که فرد مهمان از سفرهای زیارتی آمده باشد.
==استفاده طبی از بخور==
کاربرد بخور، به‌منظور ضدعفونی کردن بدن و لباس‌ها و نیز پیش‌گیری از بیماری‌ها از دیرباز رایج بوده است. ابن‌سینا، در موارد بسیاری، بخورهای خوش‌بو را برای درمان بیماری‌های زنان توصیه کرده است.<ref>ابن‌سینا، قانون، ج3، ۱۳۷۰ش، ص373 و 379.</ref> 

در طب سنتی، بخور را برای رفع سردرد، رفع زکام (آبریزش بینی و سرماخوردگی)، رویش مو، تقویت معده، دفع رطوبت بدن، رفع دندان درد، سرفه‌های بلغمی و درمان وسواس تجویز می‌کردند.<ref>علی، قرابادین مظهری، چ تصویری، ۱۳۸۳ش، ص۱۰.</ref> 

در طب مردمی نیز، بخشی از بیماری‌ها را از طریق بخور گیاهانی خاص، درمان می‌کردند. برای مثال، در سروستان، در شب یکشنبه، زیر پای مریض، اسپند دود می‌کردند و اطرافیان بیمار نیز، تکه نخی را از لباس خود جدا کرده و در آتش بخور، می‌انداختند.<ref>همایونی، فرهنگ مردم سروستان، ۱۳۴۸ش، ص۳۷۴.</ref> بخور سرکه نیز از جمله بخورهای درمانی میان مردم ایران است. برای این کار، مقداری سرکه ترش و تند را در ظرفی آهنین روی آتش گرم می‌کردند، سپس به‌منظور پراکنده نشدن بخار آن، چادر یا ملحفه‌ای را روی سر بیمار می‌انداختند تا سر و صورت او، به‌صورت کامل در معرض آن بخار قرار بگیرد و بیماری او درمان شود.<ref>بلوکباشی، «درمان بیماری‌ها و ناخوشی‌ها در پزشکی عامیانه»، ۱۳۴۲ش، ص۱۳۶.</ref>
==بخور در ادبیات ایران==
بخور، واژه‌ای کهن است که در فرهنگ و ادبیات ایران زمین، ریشه دوانده است. شاعران بزرگ نیز از این واژه در اشعار خود بهره گرفته‌اند. برای مثال، حافظ در بیتی می‌گوید:<ref>[https://ganjoor.net/hafez/saghiname حافظ، ساقی نامه، بیت 23، سایت گنجور.]</ref> 
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|بیا ساقی، آن می که حور بهشت|عبیر ملایک در آن می‌سرشت}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|بده تا بخوری در آتش کنم|مشام خرد تا ابد خوش کنم}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}

==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع==
* ابن‌سینا، قانون، ترجمۀ عبدالرحمان شرفکندی، تهران، سروش، ۱۳۷۰ش.
* اعتماد مقدم، علیقلی، آیین و رسم‌های ایرانیان باستان بر بنیاد شاهنامۀ فردوسی، تهران، وزارت فرهنگ و هنر، ۱۳۵۵ش.
* انصاری، شهره، تاریخ عطر در ایران، تهران، طبع و نشر، ۱۳۸۱ش.
* بلوکباشی، علی، «درمان بیماری‌ها و ناخوشی‌ها در پزشکی عامیانه»، کتاب هفته، تهران، شماره 103، ۱۳۴۲ش.
* تجربه‌کار، نصرت، «بعضی از رسوم باستانی»، مردم‌شناسی، تهران، شماره 4 و 5، ۱۳۳۵ش.
* حافظ، ساقی‌نامه، سایت گنجور، تاریخ بازدید: 28 بهمن 1400ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 28 بهمن 1400ش.
* دماوندی، مجتبى، جادو در اقوام، ادیان و بازتاب آن در ادب فارسی، سمنان، آبرخ، ۱۳۸۴ش.
* دوستخواه، جلیل، تعلیقات بر اوستا، تهران، مروارید، ۱۳۷۰ش.
* شاردن، ژان، سیاحت‌نامه، ترجمۀ محمد عباسی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۳۶ش.
* شکورزاده، ابراهیم، عقاید و رسوم مردم خراسان، تهران، سروش، ۱۳۶۳ش.
* شیشه‌گر، آرمان، «بخور و بخوردان»، دانشنامۀ جهان اسلام، تهران، ۱۳۷۵ش.
* علی، حکیم مظهر، قرابادین مظهری، چ تصویری، تهران، مؤسسه مطالعات تاریخ پزشکی، ۱۳۸۳ش.
* کتیرایی، محمود، از خشت تا خشت، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۴۸ش.
* کریستن‌سن، آرتور، وضع ملت و دولت و دربار در دورۀ شاهنشاهی ساسانیان، ترجمۀ مجتبى مینوی، تهران، اساطیر، ۱۳۷۴ش.
* فردوسی، شاهنامه، به‌تحقیق جلال خالقی مطلق، تهران، آبان، ۱۳۸۶ش.
* ماسه، هانری، معتقدات و آداب ایرانی، ترجمۀ مهدی روشن‌ضمیر، تبریز، شفیعی، ۱۳۵۵ش.
* مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، فراهانی، ۱۴۰۲ق.
* معین، محمد، فرهنگ فارسی، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 28 بهمن 1400ش.
* مهرین، عباس، کشورداری و جامعۀ ایران در زمان ساسانیان، تهران، کتابخانه مرکزی، ۱۳۵۰ش.
* نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت، ]بی‌نا[، ۱۹۸۱م.
* وندیداد، ترجمه و تعلیقات هاشم رضی، تهران، فکر روز، ۱۳۷۶ش.
* همایونی، صادق، فرهنگ مردم سروستان، تهران، به نشر، ۱۳۴۸ش.