زهرا حلیمی: صفحه‌ای تازه حاوی «'''بدعت؛''' نسبت دادن یا وارد کردن امر خارج از دین به قلمرو دین. انسان‌ها همواره برای ارتقای کیفیت زندگی و رفع نیازهای خود، اندیشه، ابزار و روش‌های جدیدی را به‌کار می‌گیرند. در این فرآیند، گاهی سنّت‌های دینی تحت تأثیر قرار می‌گ...» ایجاد کرد

2026-05-14T14:15:26Z

صفحه‌ای تازه حاوی «<big>'''بدعت؛'''</big> نسبت دادن یا وارد کردن امر خارج از دین به قلمرو دین. انسان‌ها همواره برای ارتقای کیفیت زندگی و رفع نیازهای خود، اندیشه، ابزار و روش‌های جدیدی را به‌کار می‌گیرند. در این فرآیند، گاهی سنّت‌های دینی تحت تأثیر قرار می‌گ...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

<big>'''بدعت؛'''</big> نسبت دادن یا وارد کردن امر خارج از دین به قلمرو دین.

انسان‌ها همواره برای ارتقای کیفیت [[زندگی]] و رفع نیازهای خود، اندیشه، ابزار و روش‌های جدیدی را به‌کار می‌گیرند. در این فرآیند، گاهی سنّت‌های [[دین|دینی]] تحت تأثیر قرار می‌گیرند و آداب [[سبک زندگی عاشورایی|سبک زندگی]] مؤمنانه دستخوش تغییراتی می‌شود که زمینۀ بدعت را فراهم می‌آورد. برپایی فتنه و آشوب در جامعه، دگرگونی فرهنگ اصیل اسلامی و اختلال در رشد و پیشرفت جامعه، از پیامدهای اجتماعی بدعت است.
==مفهوم‌شناسی==
بدعت به‌معنای نوآوری <ref>فراهیدی، العین، 1410ق، ج2، ص54.</ref> در ادبیات دینی، روبروی سنّت قرار می‌گیرد؛ سنّت، برآمده از آموزه‌های دین و سیرۀ [[حضرت محمد|پیامبر]] و امامان است <ref>[https://jfil.srbiau.ac.ir/article_19858.html هنرمند و دیگران، «نسبت بدعت با نواندیشی دینی و فقهی»، 1400ش، ص171.]</ref> و بدعت به نوآوری در شریعت گفته می‌شود که ریشه‌ در قرآن و گفتار و کردار پیامبر و اهل‌بیت ندارد. فقیهان نیز بدعت را هرگونه قول و فعلی دانسته‌اند که سابقه در دین نداشته باشد و دلیلی برای آن در قرآن و سنّت نباشد. <ref>سیدمرتضی، رسائل الشریف المرتضی، 1405ق، ج3، ص83.</ref> بدعت از منظر فقه اسلامی، عملی نکوهیده <ref>عاملی، الروضۀ البهیۀ فی شرح اللمعۀ الدمشقیۀ، 1410ق، ج1، ص581.</ref> و حرام است <ref>موسوی عاملی، مدارک الأحکام فی شرح شرائع الإسلام، بی‌تا، ج4، ص67؛ نجفی، جواهرالکلام فی شرح شرائع الإسلام، بی‌تا، ج11، ص313.</ref> و با سه شرط شناخته می‌شود: اثری از آن در شریعت نباشد؛ دلیل شرعی نداشته باشد؛ در میان مردم ترویج شود.<ref>سبحانی، تبرّک، توسل، بدعت، 1391ش، ص75-84.</ref>

==بدعت از منظر قرآن و روایات==
کلمۀ بدعت یک‌بار در قرآن آمده است و به رهبانیت مسیحیان اشاره دارد. <ref>سورۀ حدید، آیۀ 27.</ref> با توجه به آیات قرآن، تشریع و قانون‌گذاری حق خداوند است، <ref>سورۀ یوسف، آیۀ 40.</ref> پیامبران نیز موظف به اجرای شریعت الهی بوده و حق تغییر در قوانین شریعت را ندارند. <ref>سورۀ یونس، آیۀ 15.</ref> در روایات اسلامی، بدعت‌ در دین، نوعی [[شرک]] و [[کفران نعمت|کفر]] شمرده شده است.<ref>صدوق، من لا یحضره الفقیه، 1404ق، ج3، ص572.</ref> بدعت‌گذاران از زیان‌کارترین مخلوقات محسوب می‌شوند و پذیرش عمل دینی آنها مشروط به آنها و بازگرداندن همۀ گمراه‌شدگان از انحراف است.<ref>نهج‌البلاغه، ترجمۀ دشتی، خطبۀ 17، ص41.</ref>

==عوامل تاریخی بدعت در جامعۀ مسلمان==
دین در تمام دوران‌ها در معرض خطر بدعت بوده است. در جامعۀ مسلمان نیز از آغاز تا کنون، عواملی مانند بی‌توجهی به سخنان و سیرۀ پیامبر اکرم، انتخاب رهبران نالایق توسط مردم، بازگشت به برخی عادت‌ها و خرافات جاهلی، برتری بخشیدن به برخی عالمان نسبت به اهل‌بیت پیامبر، پیروی از هوی و هوس، تسلیم در برابر غیر قرآن و سنّت، <ref>اکبرنژاد و دیگران، «علل پیدایش بدعت و چگونگی مقابله با آن از منظر دانشمندان فریقین»، 1398ش، ص120.</ref> منافع سیاسی و اقتصادی، تکیه بر روش نادرست قیاس و اجتهاد در برابر نص، <ref>[https://www.namayenarjes.com/paper/28825/%D8%A8%D8%AF%D8%B9%D8%AA-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%D8%A8%D8%AF%D8%B9%D8%AA-%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D8%B2%DB%8C/%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D9%BE%D9%88%D8%B1/%D9%81%D8%B1%D9%82-% مهدی‌پور، «بدعت‌شناسی و بدعت‌ستیزی»، 1433ق، ص11.]</ref> سبب بروز انواع بدعت شده است.
==پیامدهای بدعت==
از گذشته تا کنون بدعت و رفتارهای بدعت‌گذاران، پیامدهای جبران‌ناپذیری را در جامعۀ اسلامی برجای گذاشته و منجر به تزلزل در سبک زندگی دینی افراد شده است؛ دگرگون‌سازی فرهنگ اصیل اسلامی، فتنه و آشوب در جامعه، مانع‌تراشی در برابر رشد دینی و پیشرفت اجتماعی، گمراهی و انحراف افراد و گروه‌های اجتماعی، ایجاد تنش‌های جبران‌ناپذیر روحی و روانی در [[خانواده]] و گرفتاری نسل‌های بشری از جملۀ این پیامدها است. <ref>[https://irijournals.com/journals/political-sciences/v2-i4-winter95/ ایوب‌نژاد و دیگران، «موضوع‌شناسی بدعت»، 1395ش، ص188.]</ref>

در آموزه‌های دینی به محرومیّت از رستگاری، <ref>سورۀ نحل، آیۀ 116.</ref> محرومیّت از محبّت خدا، <ref>سورۀ مائده، آیۀ 87.</ref> محرومیّت از هدایت، <ref>سورۀ انعام، آیۀ 144.</ref> ترک سنّت، <ref>کلینی، الکافی، 1365ش، ج1، ص58.</ref> نابودی اسلام، <ref>صدوق، من لا یحضره الفقیه، 1404ق، ج3، ص572.</ref> لعنت الهی، <ref>کلینی، الکافی، 1365ش، ج1، ص54.</ref> گمراهی و گرفتاری در آتش جهنم <ref>کلینی، الکافی، 1365ش، ج1، ص56.</ref> و عذاب دردناک، <ref>سورۀ نحل، آیۀ 116-117.</ref> به‌عنوان پیامدهای بدعت در دین، اشاره شده است. به دلیل پیامدهای نامطلوب بدعت، در روایات اسلامی بر بدعت‌ستیزی عالمان دینی <ref>عاملی، منیۀ المرید، 1368ش، ص100.</ref> از طریق دوری و إعراض، برائت و نفرت، سبّ و لعن، روشن‌گری، افشاگری و تهدید و ارعاب بدعت‌گذاران، سفارش شده است. <ref>کلینی، الکافی، 1365ش، ج2، ص375؛ إبن‌شعبۀ حرانی، تحف العقول، 1404ق، ص319.</ref> رفعت درجه در [[بهشت]]، <ref>کلینی، الکافی، 1365ش، ج2، ص375.</ref> امنیّت <ref>متقی هندی، کنزالعمال، 1409ق، ج3، ص82.</ref> و دستیابی به جایگاه یقین و رضا <ref>مالکی، تنبیه الخواطر و نزهۀ النواظر، بی‌تا، ج2، ص116.</ref> از پاداش‌های بدعت‌ستیزان دانسته شده است.<ref>جوادی آملی، مفاتیح‌الحیاۀ، 1394ش، ص517-519.</ref>

==نقش بدعت در پیدایش فتنه در جامعۀ اسلامی==
بدعت در دین، زمینۀ ایجاد فسادهای بزرگ اجتماعی را فراهم می‌سازد. امروزه ترویج و گسترش مکاتب و فرقه‌های انحرافی و نوظهور، گونه‌ای از بدعت‌گذاری است که با آمیختن اندیشه‌های باطل در پوشش حق، انسان‌ها را به گمراهی، انحطاط و تهی‌گشتن از فضایل می‌کشاند. بسیاری از مذاهب اسلامی، امروزه سلفیه و وهابیت را گروهی از جریانات انحرافی و مصداقی از بدعت در جامعۀ اسلامی می‌دانند که برخی رفتارها و باورهای دینی رایج میان [[مسلمان|مسلمانان]] از جمله توسل، [[تبرک|تبرّک]] و [[زیارت در فرهنگ شیعه|زیارت]] را نمی‌پذیرند و در همین راستا کشتار و قتل‌عام مسلمانان را جایز می‌شمارند.<ref>مصباح یزدی، بهترین‌ها و بدترین‌ها از دیدگاه نهج‌البلاغه، 1401ش، ص242-244.</ref>

==نقش بدعت در انحراف انگاره‌های شناختی مسلمانان==
نگرش و باورهای آدمی از مؤلفه‌های بنیادین سبک زندگی اسلامی است. هرگاه باورهای دینی تحت تأثیر خرافات قرار بگیرد، در قالب بدعت نمود پیدا می‌کند <ref>[http://www.mortezamotahari.com/fa/ArticleView.html?ArticleID=78897 پژوهنده، «خرافه‌ستیزی در اندیشۀ دینی از دیدگاه شهید مطهری»، 1385ش، ص99.] </ref> و با تهی کردن آموزه‌های دینی از اصالت، معناگرایی در زندگی را به چالش می‌کشد. بدعت‌ها، انسان را به حاشیه‌ها و امور غیرواقعی مشغول می‌سازد و با تضعیف یا تخریب مفاهیم ارزشی، جاذبه و پویایی آموزه‌های دینی را به مخاطره می‌افکند و آثار فردی و اجتماعی آنها را خنثی می‌سازد.<ref> [https://jh.isca.ac.ir/article_698.html رودگر، «ریشه‌های پیدایی و پایایی خرافات»، 1388ش، ص102 و 113.]</ref>
==نقش فضای مجازی در ترویج بدعت‌ها==
طبق نتایج پژوهشگران، فضای مجازی و در پی آن [[اعتیاد به شبکه‌های اجتماعی|شبکه‌های اجتماعی]] علاوه بر کارکردهای خوبی که دارند آسیب‌های متعددی را بر [[تربیت]] اخلاقی و باورهای دینی افراد برجای می‌گذارند. ترویج باورهای خرافی، شبهات، سبک زندگی متضاد با ارزش‌های دینی و گسترش فرهنگ [[مدلینگ|مُدگرایی]] مغایر با ارزش‌های اسلامی، بخشی از آسیب‌های فضای مجازی است که منجر به سهل‌انگاری در انجام واجبات دینی خصوصاً در نسل [[جوانی|جوان]] می‌شود. این پژوهشگران معتقدند، تلاش برای تقویت باورهای دینی جوانان از طریق پاسخگویی دقیق به شبهات، راه‌اندازی شبکه‌های اجتماعی سالم، تبلیغ دین اسلام در فضای مجازی و آگاهی‌بخشی دربارۀ مزیت پوشش اسلامی از جملۀ راهکارهای مواجهه با بدعت‌ها در فضای مجازی است.<ref>[https://www.sid.ir/paper/220451/fa صالحی و برادران کرمانی، «آسیب‌شناسی پدیدارشناسانۀ تأثیر اینترنت و شبکه‌های اجتماعی بر اخلاق و باورهای دینی جوانان»، 1395ش، ص228-234.]</ref>

==نسبت نوآوری و بدعت==
در تفکر اسلامی، دو واژۀ بدعت و نوآوری به‌لحاظ لغوی دارای نسبت‌های مشترکی هستند <ref>[https://jil.bonab.iau.ir/article_693304.html هنرمند و نقیبی، «نسبت بدعت با تأسیسات مدنی نوپدید»، 1400ش، ص173.]</ref> و این مسئله موجب پیدایش گرایش‌های مختلف دربارۀ نوآوری شده است. گرایش‌های متحجرانه، نوآوری را به‌کلی ممنوع و حرام می‌دانند؛ اما برخی دیگر، هرگونه نوآوری را مطلوب و مفید می‌شمارند. در چنین رویکردی لفظ بدعت در معنایی مطلوب و با بار ارزشی مثبت به‌کار می‌رود و نوعی خدمت به دین به‌شمار می‌آید. این طرز تلقی، منجر به نسخ شریعت و کنار گذاشتن احکام اسلامی به‌دلیل کهنگی و نشاندن احکام نو و جدید برای مخاطبان می‌شود.

از دیدگاه عالمان دینی، نواندیشی لازمۀ شکوفایی افکار در جامعۀ اسلامی است و نوآوری مطلوب به این معنا است که با استفاده از آموزه‌های [[کتاب]] و سنّت، برداشت‌های کارآمدی ارائه ‌شود تا پاسخگوی نیازهای جدید باشند. این پالایش فرهنگی و تجدید حیات فرهنگی جامعه از ضروریات جامعۀ دینی بوده و نشانۀ پویایی و تحرک اجتماع دینی است.<ref>[https://snn.ir/fa/news/1981/%D8%B4%D8%AE%D8%B5%D9%8A%D8%AA-%D9%81%D9%83%D8%B1%D9%8A-%D8%B4%D9%87%D9%8A%D8%AF-%D9%85%D8%B7%D9%87%D8%B1%D9%8A-%D9%85%D8%B1%D8%B2-%D9%85%D9%8A%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%AF%D8%B9%D8%AA-%D9%88-%D9%86%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%8A%D8 «شخصیت فکری شهید مطهری مرز میان بدعت و نواندیشی است»، خبرگزاری دانشجو.] </ref>
با چنین رویکردی، نوآوری‌ در صنعت و نیازهای زندگی، نوآوری در برخی از رفتارها و نوآوری در علوم اسلامی از نوآوری‌های مطلوب به‌شمار می‌آید.<ref>مصباح یزدی، بهترین‌ها و بدترین‌ها از دیدگاه نهج‌البلاغه، 1401ش، ص273.</ref>

==چالش‌های جامعۀ ایرانی در رابطه با بدعت==
امروزه رواج برخی آداب و رسوم بی‌پایه در سبک زندگی ایرانیان، موجب بدعت و نوآوری‌های ناپسند در جامعه شده است. از منظر صاحب‌نظران، اهداف و انگیزه‌هایی مانند کسب ثروت، قدرت و نفوذ اجتماعی، نقض تعهدات اجتماعی، مصلحت‌اندیشی، هنجارشکنی، سوءاستفاده از نآگاهی مردم و خواهش‌های نفسانی، بسترساز ظهور بدعت‌ها در جامعه ایرانی است. <ref> [https://www.samamos.com/%D8%A8%D8%AF%D8%B9%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D9%81%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C/ منصوری، «بدعت‌های ناروا در رفتارهای اجتماعی»، وب‌سایت سماموس.]</ref>
انحراف در برخی آیین‌ها و شعائر دینی و ترویج سبک‌های نامتعارف در [[عزاداری]] [[امام حسین]] مانند [[قمه زنی|قمه‌زنی]] و خواندن اشعار بی‌محتوا و غلوّآمیز، از مصادیق بدعت <ref>[https://jss.shoushtar.iau.ir/article_529431.html سلیمانی و کاظمی اردبیلی، «تحلیلی بر مناط بدعت و مشروعیت مناسک عزاداری»، 1395ش، ص211-224.]</ref> و موجب مخدوش شدن چهرۀ [[شیعه|تشیع]] دانسته شده است. <ref>[https://farsi.khamenei.ir/message-content?id=11232 «پاسخ به نامۀ امام جمعۀ اردبیل»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای.]</ref>
در مواجهه با بدعت‌ها و زمینه‌های شکل‌گیری آنها، کارشناسان به موارد زیر توجه کرده‌اند:
#احیای اندیشه و معرفت اسلامی؛
#مهندسی فرهنگی جامعه؛
#مرزبندی بین اسلامِ حقیقی و اسلام آمیخته با بدعت‌ها؛
#شبهه‌شناسی و شبهه‌زدایی از جامعۀ اسلامی؛<ref>[https://jh.isca.ac.ir/article_698.html رودگر، «ریشه‌های پیدایی و پایایی خرافات»، 1388ش، ص117-118.]</ref>
#پایه‌گذاری سنّت‌های حسنه توسط رسانۀ دینی.<ref>[http://vasael.ir/fa/news/3807/%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AF-%D8%B3%D9%86%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AD%D8%B3%D9%86%D9%87-%D8%B1%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D8%AA%D8%B1%D9%88%DB%8C%D8%AC-%D8%AF%D9%87%D8%AF «رسانه باید سنّت‌های حسنه را در جامعه ترویج دهد»، وب‌سایت فقه حکومتی وسائل.]</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
* قرآن کریم.
* إبن‌شعبۀ حرانی، حسن بن علی، تحف‌العقول، تصحیح علی‌اکبر غفاری، قم، اسلامی، 1404ق.
* اکبرنژاد، مهدی و دیگران، «علل پیدایش بدعت و چگونگی مقابله با آن از منظر اندیشمندان فریقین»، نشریۀ قرآنی کوثر، شمارۀ 64، بهار و تابستان 1398ش.
* ایوب‌نژاد، نرگس و دیگران، «موضوع‌شناسی بدعت»، نشریۀ مطالعات علوم سیاسی، حقوق و فقه، شمارۀ 4، زمستان 1395ش.
* «پاسخ به نامۀ امام جمعۀ اردبیل»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: 27 خرداد 1373ش.
* پژوهنده، محمدحسین، «خرافه‌ستیزی در اندیشۀ دینی از دیدگاه شهید مطهری»، نشریۀ پژوهش‌های اجتماعی اسلام، شمارۀ 59، تابستان 1385ش.
* جوادی‌ آملی، عبدالله، مفاتیح الحیاۀ، قم، إسراء، 1394ش.
* «رسانه باید سنّت‌های حسنه را در جامعه ترویج دهد»، وب‌سایت فقه حکومتی وسائل، تاریخ درج مطلب: 20 آذر 1395ش.
* رودگر، محمد جواد، «ریشه‌های پیدایی و پایایی خرافات»، نشریۀ حوزه، شمارۀ 152، تابستان 1388ش.
* سبحانی، جعفر، تبرّک، توسل، بدعت، قم، مؤسسۀ امام صادق، 1391ش.
* سلیمانی، ایران و کاظمی اردبیلی، صدیقه، «تحلیلی بر مناط بدعت و مشروعیت مناسک عزاداری»، نشریۀ علوم اجتماعی، شمارۀ 34، پاییز 1395ش.
* سیدمرتضی، علی بن الحسین، رسائل الشریف المرتضی، قم، دارالقرآن، 1405ق.
* «شخصیت فکری شهید مطهری مرز میان بدعت و نواندیشی است»، خبرگزاری دانشجو، تاریخ درج مطلب: 12 اریبهشت 1387ش.
* صالحی، اکبر و برادران کرمانی، مریم، «آسیب‌شناسی پدیدارشناسانۀ تأثیر اینترنت و شبکه‌های اجتماعی بر اخلاق و باورهای دینی جوانان»، نشریۀ اخلاق، شمارۀ 21، بهار 1395ش.
* صدوق، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، قم، الإسلامی، 1404ق.
* عاملی، زین‌الدین بن علی، الروضۀ البهیۀ فی شرح اللمعۀ الدمشقیۀ، قم، کتاب‌فروشی داوری، 1410ق.
* عاملی، زین‌الدین بن علی، منیۀ المرید، به تحقیق رضا مختاری، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، 1368ش.
* فراهیدی، خلیل بن أحمد، العین، قم، هجرت، 1410ق.
* کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار الکتب الإسلامیۀ، 1365ش.
* مالکی، ورام بن أبی‌فراس، تنبیه الخواطر و نزهۀ النواظر، قم، مکتبۀ الفقیه، بی‌تا.
* متقی هندی، علی بن حسام‌الدین، کنزالعمال، بیروت، مؤسسۀ الرسالۀ، 1409ق.
* مصباح یزدی، محمدتقی، بهترین‌ها و بدترین‌ها از دیدگاه نهج‌البلاغه، قم، مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1401ش.
* منصوری، خلیل، «بدعت‌های ناروا در رفتارهای اجتماعی»، وب‌سایت سماموس، تاریخ درج مطلب: 17 آذر 1398ش.
* موسوی عاملی، سیدمحمد، مدارک الأحکام فی شرح شرائع الإسلام، قم، مؤسسۀ آل‌البیت لإحیاء التراث، بی‌تا.
* مهدی‌پور، محمود، «بدعت‌شناسی و بدعت‌ستیزی»، نشریۀ مبلغان، شمارۀ 156، شوال 1433ق.
* نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، تهران، دارالکتب الإسلامیۀ، بی‌تا.
* نهج‌البلاغه، ترجمۀ محمد دشتی، قم، امیرالمؤمنین، 1389ش.
* هنرمند، علی و نقیبی، ابوالقاسم، «نسبت بدعت با تأسیسات مدنی نوپدید»، نشریۀ فقه و مبانی حقوق اسلامی، شمارۀ 4، زمستان 1400ش.
* هنرمند، علی و دیگران، «نسبت بدعت با نواندیشی دینی و فقهی»، نشریۀ مبانی فقهی حقوق اسلامی، شمارۀ 28، پاییز و زمستان 1400ش.

بدعت - تاریخچهٔ نسخه‌ها